Excerpta ex Operibus Augustini (291-295)

CCLXVL DE AMBIQVITATIBV 8 VERBORVM TBANSLATOBVM, IN QVIBVS CAVENDVM PRAEMONET, NE FIGVRATA LOCVTIO AD LITTERAM ACCIPIATVB. EX LLBBO ITEM IIL

Sed uerborum translatorum ambiguitates, de quibus deinceps
loquendum est, non mediocrem curam industriamque desiderant.
nam in principio eauendum est, ne figuratam locutionem ad
litteram accipias. et ad hoc enim pertinet quod ait apostolus:
littera occidit, spiritus autem uiuificat. cum enim
figurate dictum sic accipitur. tamquam proprie dictum sit,
carnaliter sapitur, neque ulla mors animae congruentius appellatur,
quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est
intellegentia, carni subicitur sequendo litteram. qui enim sequitur
litteram, translata uerba. sicut propria tenet neque illud
quod proprio uerbo significatur refert ad aliam significationem,
sed si sabbatum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi unum
diem de septem, qui Continuo uolumine repetuntur, et cum
(audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fleri
de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum
est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et
supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum
lumen leuare non posse.

Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum
gentium more distabat, quando quidem rebus temporalibus ita
subiugati erant. ut unus in eis omnibus commendaretur deus.
et quamquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent,
nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, [*] [*]

quod tali seruitute uni omnium quem non uidebant placerent
deo; quam custodiam tamquam sub paedagogo paruulorum
fuisse scribit apostolus. et ideo qui talibus signis pertinaciter
inhaeserunt, contemnentem ista deum, cum iam tempus reuelationis
eorum uenisset, ferre non potuerunt atque inde calumnias,
quod sabbato curaret, moliti sunt principes eorum, populusque
signis illis tamquam rebus astrictus non credebat deum
esse uel a deo uenisse, quia ea sicut Iudaeis obseruabantur
nollet attendere. sed qui crediderant, ex quibus facta est
prima ecclesia Hierosolymitana, satis ostenderunt, quanta utilitas
fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa, quae
temporaliter imposita erant seruientibus, ad unius dei cultum,
qui fecit caelum et terram, opinionem obseruantium religarent.

CCLXVII. HVNC MODVM PRAEFIGIT INVENIENDAE LOCVTIONIS, PROPRIANE AN FIGVRATA SIT, VT QVIDQVID IN SCRIPTVRIS EX PERSONA DEI VEL SANCTORVM SAEVVM AVT FLAGITIOSVM IMPERITIS VIDETVR, SALVBRITER FIGVRATVM INTELLEGANT. EX EODEM LIBRO m.

Demonstrandus est igitur prius modus inueniendae locuti
onis, propriane an figurata sit. et iste omnino modus est, ut
quidquid in sermone diuino neque ad morum honestatem neque
ad fidei ueritatem proprie referri potest figuratum esse cognoscas.
morum honestas ad diligendum deum et proximum,
fidei ueritas ad cognoscendum deum pertinet. spes autem cuique
sua est in conscientia propria, quemadmodum se sentit [*] [*]

ad dilectionem dei et proximi cognitionemque proficere. de
quibus omnibus primo libro dictum est. sed quoniam procliue est
humanum genus non ex momentis ipsius libidinis, sed potius
suae consuetudinis aestimare peccata, fit plerumque, ut quisque
hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae regionis
et temporis homines uituperare atque damnare consueuerunt,
et ea tantum probanda atque laudanda, quae consuetudo eorum
cum quibus uiuit admittit, eoque contingit, ut, si quid scriptura
uel praeceperit quod abhorreret a consuetudine audientium uel
quod non abhorreret culpauerit, si animum eorum iam uerbi
uinxit auctoritas, figuratam locutionem putent. non autem praecipit
scriptura nisi caritatem nec culpat nisi cupiditatem et
eo modo informat mores hominum. item si animum praeoccupauit
alicuius erroris opinio, quidquid aliter asseruerit scriptura,
figuratum homines arbitrentur. non autem asserit nisi
catholicam fidem rebus praeteritis et futuris et praesentibus:
praeteritorum narratio est, futurorum praenuntiatio, praesentium
demonstratio. sed omnia haec ad eandem caritatem nutriendam
atque roborandam et cupiditatem uincendam atque extinguendam
ualent. caritatem uoco motum animi ad fruendum deum
propter ipsum et se atque proximum propter deum; cupiditatem
autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet
corpore non propter deum. quod autem agit indomita cupiditas
ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur;
quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec
sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt.
quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint,
in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta
flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas
quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proximo, [*]
beneficientia nominatur. et hic praecedit utilitas, quia nemo
potest ex eo quod non habet prodesse alteri. quanto autem
magis regnum cupiditatis destruitur, tanto caritatis augetur.

Quidquid ergo asperum et quasi saeuum factu dictuque in
sanctis scripturis legitur ex persona dei uel sanctorum eius,
ad cupiditatis regnum destruendum ualet. quod si perspicue
sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit.
sicuti est apostoli: thesaurizas tibi iram in die irae et
reuelationis iusti iudicii dei, qui reddet . unicuique
secundum opera sua: his quidem qui secundum
sustinentiam boni operis gloriam et honorem et
incorruptionem quaerentibus uitam aeternam; his
autem qui ex contentione sunt et diffidunt ueritati,
credunt autem iniquitati, ira et indignatio.
tribulatio et angustia in omnem animam hominis
operantis malum, Iudaei primum et Graeci. sed hoc
ad eos, cum quibus euertitur ipsa cupiditas, qui eam uincere
noluerunt. cum autem in homine, cui dominabantur, regna
cupiditatis subuertuntur, illa est aperta locutio: qui autem
Iesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionibus
et concupiscentiis, nisi quia et hic quaedam
uerba translata tractantur, sicuti est ira dei et crucifixerunt;
sed non tam multa sunt uel ita posita, ut obtegant
sensum et allegoriam uel aenigma faciant, quam proprie
figuratam locutionem uoco. quod autem Hieremiae dicitur:
ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut
euellas et destruas et disperdas et dissipes, non
dubium, quin figurata locutio tota sit ad eum finem referenda,
quem diximus. [*] [*]

Quae autem quasi flagitiosa imperitis uidentur, siue tantum
dicta siue etiam facta sunt uel ex dei persona uel ei hominum,
quorum nobis sanctitas commendatur, tota figurata sunt,
quorum ad caritatis pastum enucleanda secreta sunt. quisquis
autem rebus praetereuntibus restrictius utitur, quam sese
habent mores eorum cum quibus uiuit, aut intemperans aut
superstitiosus est. quisquis uero sic eis utitur, ut metas consuetudinis
bonorum, inter quos uersatur, excedat, aut aliquid
significat aut flagitiosus est. in omnibus enim talibus non
usus rerum, sed libido utentis in culpa est. neque ullo modo
quisquam sobrius crediderit domini pedes ita ungento pretioso
a muliere perfusos, ut luxuriosorum et nequam hominum
solent, quorum talia conuiuia detestamur. odor enim bonus
fama bona est, quam quisque bonae uitae operibus habuerit,
dum uestigia Christi sequitur, quasi pedes eius pretiosissimo
odore perfundit. ita quod in aliis personis plerumque flagitium
est, in diuina uel prophetica persona magnae cuiusdam rei
signum est alia est quippe in perditis moribus, alia in Osee
prophetae uaticinatione coniunctio meretricis, nec si flagitiose
in conuiuiis temulentorum et lasciuorum nudantur corpora,
propterea in balneo nudum esse flagitium est.

CCLXVIII. DE SENTENTIA GENERALIS IVSTITIAE: QVOD TIBI FIEBI KON VIS, ALII NE FECERIS. EX EODEM LIBRO III.

Varietate innumerabilium consuetudinum commoti quidam dormientes,
ut ita dicam, qui neque alto somno stultitiae sopiebantur
nec in sapientiae luce poterant euigilare, putauerunt nullam esse [*] [*]

iustitiam per se ipsam, sed unicuique genti consuetudinem
suam iustam uideri. quae cum sit diuersa omnibus gentibus,
debeat autem incommutabilis manere iustitia, fieri manifestum
nullam usquam esse iustitiam. non intellexerunt, ne multa commemorem,
quod tibi fieri non uis, alii ne feceris,
nullo modo posse ulla eorum gentili diuersitate uariari. quae
sententia cum refertur ad dilectionem dei, omnia flagitia moriuntur,
cum ad proximi, omnia facinora. nemo enim uult
corrumpi habitaculum suum: non ergo debet corrumpere
habitaculum dei, se ipsum scilicet. et nemo uult sibi a quoquam
noceri: nec ipse igitur cuiquam nocuerit.

Sic euersa tyrannide cupiditatis caritas regnat iustissimis
legibus dilectionis dei propter deum, sui et proximi propter
deum.

CCLXVIII. ITEM DE PIGVRATIS LOCVTIONIBVS NON INTELLECTIS TAMDIV VERSANDIS, QVAMDIV AD REGNVM CARITATIS INTERPRETATIO PERDVCATVB. ITEM EX EODEM TERTIO LIBRO.

Seruabitur ergo in locutionibus figuratis regula huius modi,
ut tamdiu uersetur diligenti consideratione quod legitur, donec
ad regnum caritatis interpretatio perducatur, si autem iam
hoc proprie sonat, nulla putetur figurata locutio.

Si praeceptiua locutio est aut flagitium aut facinus uetans
aut utilitatem aut beneficientiam iubens, non est figurata. si
autem flagitium aut facinus uidetur iubere aut utilitatem et
beneficientiam uetare, figurata est. nisi manducaueritis,
inquit, carnem filii hominis et sanguinem biberitis, [*] [*]

non habebitis uitam in uobis, facinus uel flagitium uidetur
iubere: figura ergo est, praecipiens passioni dominicae esse
communicandum et suauiter atque utiliter recondendum in
memoria, quod pro nobis caro eius crucifixa et uulnerata sit.
sait scriptura: si esurierit inimicus tuus, ciba illum,
sitit, potum da illi. hic nullo dubitante beneficientiam
praecepit; sed quod sequitur: hoc enim faciens carbones
ignis congeres super caput eius, maliuolentiae facinus
putes iuberi. ne igitur dubitaueris figurate dictum et, cum
possit dupliciter interpretari, uno modo ad nocendum, altero
ad praestandum, ad beneficientiam te potius caritas reuocet, ut
intellegas carbones ignis esse urentes paenitentiae gemitus,
quibus superbia sanatur eius, quo dolet se inimicum fuisse
hominis, a quo eius miseriae subuenitur. item cum ait dominus:
qui amat animam suam, perdet eam, non utilitatem
uetare putandus est, qua debet quisque conseruare animam
suam, sed figurate dictum perdet animam, id est perimat
atque amittat usum eius, quem nunc habet, peruersum scilicet
atque praeposterum, quo inclinatur temporalibus, ut aeterna
non quaerat. scriptum est: da misericordi et ne suscipias
peccatorem. posterior pars huius sententiae uidetur
uetare beneficientiam; ait enim: ne suscipias peccatorem;
intellegas ergo peccatorem figurate positum pro peccato, ut
peccatum eius non suscipias. [*] [*]

CCLXX. QVOD SCIRE DEBEAMVS IN OBSEEVATIONIBVS INTELLEGENDA- BVM SCRIPTVRARVM ALIA COMMVNITER PRAECIPI, ALIA SIN- GVLIS QVIBVSQVE GENERIBVS PERSONARVM. EX LIBRO DE DOCTRINA CHRISTIANA TERTIO.

Saepe autem accidit, ut, quisque in meliore gradu spiritalis
uitae uel est uel esse putat, figurate dicta esse arbitretur quae
inferioribus gradibus praecipiuntur, ut uerbi gratia, si caelibem
amplexus est uitam et se castrauit propter regnum caelorum,
quidquid de uxore diligenda et regenda sancti libri praecipiunt,
non proprie, sed translate accipi oportere contendat; et quisquis
statuit seruare innuptam uirginem suam, tamquam figuratam
locutionem conetur interpretari qua dictum est: trade filiam,
et grande opus perfeceris. erit igitur hoc etiam
in obseruationibus intellegendarum scripturarum, ut sciamus
alia omnibus «ommuaiter praecipi, alia singulis quibusque
generibus personarum, ut non solum ad uniuersum statum
ualetudinis sed etiam ad suam cuiusque membri propriam
infirmitatem medicina perueniat, in suo quippe genere curandum
est quod ad melius genus non potest erigi.