Excerpta ex Operibus Augustini (286-290)

CCLXI. VT NEC DE ELOQVENTIA SE QVISPIAM IACTET, QVAE NON VT INTELLEGAMVS, SED VT INTELLECTA PROFERAMVS ADHIBETVR. EX LIBRO DE DOCTRINA CHRISTIANA II.

Sunt etiam quaedam praecepta uberioris disputationis, quae
iam eloquentia nominatur, quae nihilominus uera sunt, [*]

quamuis eis possint etiam falsa persuaderi; sed quia et uera possunt,
non est facultas ipsa culpabilis, sed male utentium peruersitas.
nam neque hoc ab hominibus institutum est, ut ueritatis expressio
conciliet auditorem aut ut facile quod intendit insinuet
breuis et aperta narratio et uarietas eius sine fastidio teneat
intentos et ceterae huius modi obseruationes, quae siue in
falsis siue in ueris causis uerae sunt tamen, quantum uel
sciri uel credi aliquid faciunt aut ad expetendum fugiendumue
animos mouent, et inuentae potius, quod ita se habeant, quam
ut ita se haberent, institutae.

Sed haec pars cum discitur, magis ut proferamus ea quae
intellecta sunt, quam ut intellegamus adhibenda est. illa
uero conclusionum et definitionum et distributionum plurimum
intellectorem adiuuat. tantum absit error, quo uidentur sibi
homines ipsam beatae uitae ueritatem didicisse, cum ista didicerint.
quamquam plerumque accidat, ut facilius homines res
eas assequantur, propter quas assequendas ista discuntur, quam
talium praeceptorum nodosissimas et spinosissimas disciplinas.
tamquam si quispiam uolens dare praecepta ambulandi moneat
non esse leuandum posteriorem pedem, nisi cum posueris
priorem, deinde minutatim quemadmodum articulorum et
poplitum cardines oporteat mouere describat; uera enim dicit
nec ambulari aliter potest; sed facilius homines haec faciendo
ambulant, quam animaduertunt, cum faciunt, aut intellegunt,
cum audiunt. qui autem ambulare non possunt, multo minus
ea curant quae nec experiendo possunt attendere. ita plerumque
citius ingeniosus uidet non esse ratam conclusionem quam [*]

praecepta eius capit, tardus autem non eam uidet, sed multo
minus quod de illa praecipitur, magisque in his omnibus ipsa
spectacula ueritatis saepe delectant, quam ex eis in disputando
aut iudicando adiuuamur; nisi forte quod exercitatiora reddunt
ingenia, si etiam maligniora aut inflatiora non reddant, hoc
est ut aut decipere uerisimili sermone atque interrogationibus
ament aut aliquid magnum, quo se bonis atque innocentibus
anteponant, se assecutos putent qui ista didicerint.

CCLXII. QVOD NVMERI DISCIPLINA NON SIT AB HOMINIBVS INSTITVTA, SED POTIVS INDAGATA ET INVENTA, ET AD DEI LAVDEM, A QVO VERA EST, REFERENDVM EST. EX LIBRO SVPRA SCRIPTO II.

Iam uero numeri disciplina cuilibet tardissimo clarum est
quod non sit ab hominibus instituta, sed potius indagata et
inuenta. non enim, sicut primam syllabam Italiae, quam breuem
pronuntiauerunt ueteres, uoluit Vergilius et longa facta
est, ita quisquam potest efficere, cum uoluerit, ut ter terna
aut non sint nouem aut non possint efficere quadratam figuram
aut non ad ternarium numerum tripla sint, ad senarium sesqua,
ad nullum dupla, quia intellegibilis numeri semissem non habent. siue ergo in se ipsis considerentur siue ad figurarum
aut sonorum aliarumue motionum leges numeri adhibeantur,
incommutabiles regulas habent neque ullo modo ab hominibus [*]

institutas, sed ingeniosorum sagacitate conpertas. quae tamen
omnia quisquis ita dilexerit, ut iactare se inter imperitos uelit
et non potius quaerere, unde sint uera quae tantummodo uera
esse persenserit, et unde quaedam non solum uera sed etiam
incommutabilia, quae incommutabilia esse comprehenderit, ac
sic ab specie corporum usque ad humanam mentem perueniens,
cum et ipsam mutabilem inuenerit, quod nunc docta, nunc
indocta sit, constituta tamen inter incommutabilem supra se
ueritatem et mutabilia infra se cetera ad unius dei laudem
atque dilectionem cuncta conuertere, a quo cuncta esse cognoscit,:
doctus uideri potest, esse autem sapiens nullo modo.

Quam ob rem uidetur mihi studiosis et ingeniosis adulescentius
et timentibus deum beatamque uitam quaerentibus salubriter
praecipi, ut nullas doctrinas, quae praeter ecclesiam
Christi exercentur, tamquam ad beatam uitam capessendam
secure sequi audeant, sed eas sobrie diligenterque diiudicent,
et si quas inuenerint ab hominibus institutas, uarias propter
diuersam uoluntatem instituentium et ignotas propter suspiciones
errantium, maxime si habent etiam cum daemonibus
initam societatem per quarundam significationum quasi quaedam
pacta atque conuenta, repudient penitus et detestentur,
alienent etiam studium a superfluis et luxuriosis hominum
institutis. illa uero instituta hominum, quae ad societatem
conuiuentium ualent, pro ipsa uitae huius necessitate non neglegant.
in ceteris autem doctrinis, quae apud gentes inueniuntur,
praeter historiam rerum uel praeteriti temporis uel praesentis,
ad sensus corporis pertinentium, quibus etiam utilium
artium corporalium experimenta et coniecturae annumerantur,
et praeter rationem disputationis et numeri nihil utile esse
arbitror. in quibus omnibus tenendum est
Ne quid nimis, [*] [*]

et maxime in his quae ad corporis sensus pertinentia uoluuntur
temporibus et continentur locis.

CCLXIII. QVOD VTILES DISCIPLINAS PHILOSOPHORVM HVIVS SAKCVLI TAMQVAM DIVITIAS DE AEGVPTO EXIENS CHRISTIANVS AVFEBRE DEBEAT. EX LIBRO II.

Philosophi autem qui uocantur si qua forte uera et fidei
nostrae accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum
formidanda non sunt, sed etiam ab eis tamquam ab iniustis
possessoribus in usum nostrum uindicanda. sicut enim Aegyptii
non tantum idola habebant et onera grauia., quae populus
Israhel detestaretur et fugeret, sed etiam uasa et ornamenta
de auro et argento qu uestem, quae ille populus exiens de Aegypto
sibi potius tamquam ad usum meliorem clanculo uindicauit,
non auctoritate propria, sed praecepto dei, ipsis Aegyptiis
nescienter accommodantibus ea quibus non bene utebantur:
sic doctrinae omnes gentilium non solum simulata et superstitiosa
figmenta grauesque sarcinas superuacanei laboris habent,
quae unusquisque nostrum duce Christo de societate gentilium
excidens debet abhominari atque uitare, sed etiam liberales disciplinas
usui ueritatis aptiores et quaedam morum praecepta
utilissima continent, denique de ipso uno deo colendo nonnulla
uera inueniuntur apud eos, quod eorum tamquam aurum et
argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi [*] [*]

metallis diuinae prouidentiae, quae ubique infusa est, eruerunt
et quo peruerse atque iniuriose ad obsequia daemonum abutuntur,
cum ab eorum misera societate sese animo separat,
debet ab eis auferre christianus ad usum iustum praedicandi
euangelii. uestem quoque illorum, id est hominum quidem instituta,
sed tamen accommodata humanae societati, qua in hac uita
carere non possumus, accipere atque habere licuerit in usum
conuertenda christianum. nam quid aliud fecerunt multi boni
fideles nostri? nonne aspicimus, quanto auro et argento et ueste
suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus, et doctor suauissimus
et martyr beatissimus? quanto Lactantius? quanto Victorinus,
Optatus, Hilarius, ut de uiuis taceam? quanto innumerabiles
Graeci? quod prior ipse fidelissimus dei famulus
Moses fecerat, de quo scriptum est, quod eruditus fuerit omni
sapientia Aegyptiorum. quibus omnibus uiris superstitiosa
gentilium consuetudo, et maxime illis temporibus, cum
Christi recutiens iugum christianos persequebatur, disciplinas,
quas utiles habebat, numquam commodaret, si eas in usum
colendi unius dei, quo uanus idolorum cultus scinderetur,
conuersum iri suspicaretur; sed dederunt aurum et argentum
et uestem suam exeunti de Aegypto populo dei, nescientes,
quemadmodum illa quae dabant in Christi obsequium redderentur.
illud enim in exhodo factum sine dubio figuratum est,
ut hoc praesignaret, quod sine praeiudicio alterius aut paris
aut melioris intellegentiae dixerim.

Sed hoc modo instructus diuinarum scripturarum studiosus,
cum ad eas perscrutandas accedere coeperit, illud apostolicum
cogitare non cesset: scientia inflat, caritas aedificat. ita [*] [*]

enim sentit, quamuis de Aegypto diues exeat, tamen, nisi
pascha egerit, saluum se esse non posse. pascha autem nostrum
immolatus est Christus nihilque magis immolatio christianos
doeet, quam illud quod ipse clamat tamquam ad eos quos in
Aegypto sub Pharaone uidet laborare: uenite ad me qui
laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam. tollite
iugum meum super uos et discite a me, quia
mitis sum et humilis corde, et inuenietis requiem
animabus uestris. iugum enim meum lene est et
sarcina mea lenis est. quibus, nisi mitibus et humilibus
corde, quos non inflat scientia, sed caritas aedificat ? meminerit
ergo eorum qui pascha illo tempore per umbrarum imaginaria
celebrabant, cum signari postea sanguine agni iuberentur,
ysopo fuisse signatos — herba haec humilis et mitis
est et nihil fortius et penetrabilius eius radicibus—ut in caritate
radicati et fundati possimus comprehendere cum omnibus
sanctis, quae sit latitudo et longitudo et altitudo et profundum,
id est crucem domini. est etiam in ysopo uis purgatoria, ne
inflante scientia de diuitiis ab Aegypto ablatis superbe aliquid
pulmo tumidus anhelet: asperges me, inquit, ysopo
et mundabor, lauabis me et super niuem dealbabor.
auditui meo dabis exsultationem et laetitiam.
deinde consequenter adnectit, ut ostendat purgationem
a superbia significari ysopo: exsultabunt ossa
humiliata.

Quanto autem minor est auri, argenti uestisque copia, quam
de Aegypto ille populus secum abstulit, in comparatione diuitiarum,
quas postea Hierosolymae consecutus est, quae maxime [*] [*]

in Salomone rege ostenduntur, tanta fit cuncta scientia, quae
quidem est utilis collecta de libris gentium, si diuinarum scripturarum
scientiae comparetur. nam quidquid homo extra didicerit,
si noxium est, ibi damnatur; si utile est, ibi inuenitur.
et cum ibi quisque inuenerit omnia, quae utiliter alibi didicerit,
multo abundantius ibi inueniet ea quae nusquam omnino
alibi, sed in illarum tantummodo scripturarum mirabili altitudine
et mirabili humilitate discuntur. hac igitur instructione
praeditum cum signa incognita lectorem non impedierint,
mitem et humilem corde, subiugatum leniter Christo et oneratum
sarcina leui, fundatum et radicatum et aedificatum in
caritate, quem scientia inflare non possit, accedat ad ambigua
signa in scripturis consideranda et discutienda.

CCLXIIII. DE SIGNIS AMBIGVIS ET DISTINCTIONIBVS EXEMPLI GRATIA PONIT, QVALITEB DISTINGVATVB: IN PRINCIPIO ERAT VEBBVM, ET: QVID ELIGAM IGNORO. EX LIBRO DE DOCTRINA CHRISTIANA m.

Qui eo loco animi est, ut per nos instrui ualeat, sciat ambiguitatem
scripturae aut in uerbis propriis esse aut in translatis,
quae genera in secundo libro demonstrauimus.

Sed cum uerba propria faciunt ambiguam scripturam, primo
uidendum est, ne male distinxerimus aut pronuntiauerimus.
cum ergo adhibita intentio incertum esse peruiderit, quomodo
distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam
fidei, quam de scripturarum planioribus locis et ecclesiae
auctoritate percepit, de qua satis egimus, cum de rebus in
libro primo loqueremur. quod si ambae uel etiam omnes, si [*] [*]

plures fuerint partes ambiguitatis, secundum fidem sonuerint,
textus ipse sermonis a praecedentibus et consequentibus partibus,
quae ambiguitatem illam in medio posuerunt, restat consulendus,
ut uideamus, cuinam sententiae de pluribus, quae se
ostendunt, ferat suffragium eamque sibi contexi patiatur. iam
nunc exempla considera. illa haeretica distinctio: in principio
erat uerbum, et nerbum erat apud deum, et
deus erat. uerbum, ut alius sit sensus: nerbum hoc
erat in principio apud deum, non uult deum uerbum
confiteri. sed hoc regula fidei refellendum est, qua nobis de
trinitatis aequalitate praescribitur, ut dicamus: et deus erat
nerbum, deinde subiungamus: hoc erat in principio
apud deum. illa uero distinctionis ambiguitas neutra parte
resistit fidei et ideo textu ipso sermonis diiudicanda est, ubi
ait apostolus: et quid eligam ignoro. compellor autem
e duobus, concupiscentiam habens dissolui et
esse cum Christo; multo enim magis optimum, manere
in carne necessarium propter uos. incertum
est enim, utrum e duobus concupiscentiam habens,
an compellor autem ex duobus, ut illud adiungatur:
concupiscentiam habens dissolui et esse cum
Christo. sed quoniam ita sequitur: multo enim magis
optimum, apparet eum eius optimi dicere se habere concupiscentiam,
ut, cum ex duobus compellatur, alterius tamen
habeat concupiscentiam, alterius necessitatem: concupiscentiam
scilicet esse cum Christo, necessitatem manere in carne. quae
ambiguitas uno consequenti uerbo diiudicatur, quod positum
est, enim. quam particulam qui abstulerunt interpretes, illa
potius sententia ducti sunt, ut non solum compelli ex duobus
sed etiam duorum habere concupiscentiam uideretur. sic ergo [*] [*]
distinguendum est: et quid eligam ignoro. compellor
autem ex duobus. quam distinctionem sequitur: concupiscentiam
habens dissolui et esse cum Christo.
et tamquam quaereretur, quare huius rei potius habeat concupiscentiam:
multo enim magis optimum, inquit. cur
ergo e duobus ompeUitur? quia est manendi necessitas, quam
ita subiecit: manere ia carne necessarium propter
uos. ubi autem neque praescripto fidei neque ipsius sermonis
textu ambiguitas explicari potest». nihil obest secundum quamlibet
earum quae ostenduntur sententiam distinguere. ueluti est
illa ad Corinthios: has ergo promissiones habentes,
carissimi, mundemus nos ab omni inquinatione
carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in
timore dei capite nos: nemini nocuimus. dubium
quippe est, utrum mundemus nos ab omni inquinatione
carnis et spiritus secundum illam sententiam: ut sit
sancta et corpore et, spiritu, an mundemus nos ab
omni coinquinatione carnis, ut alius sit sensus: et
spiritus perficient.ea sanctificationem in timore
dei capite nos. tales igitur distinctionum ambiguitates in
potestate legentis sunt

CCLXV. DE AMBIGVIS P«01fVNTLA.TIONIB VS PONIT BUHPU CAVSA : QVIS AGCVSABIT ELECTOS DEI? HI. LIBRO SVPRA. SCRIPTO III

Quaecumque autem de ambiguis distinctionibus diximus,
eadem obseruanda sunt et in ambiguis pronuntiationibus. nam [*] [*] [*] [*]

et ipsae, nisi lectoris nimia uitientur incuria, aut regulis fidei
corriguntur aut praecedentis uel consequentis contextione,
sermonis aut, si neutrum horum adhibetur ad correctionem, nihilominus
dubiae remanebunt, ut quolibet modo lector pronuntiauerit,
non sit in culpa. nisi enim fides reuocet, qua credimus
deum non accusaturum aduersus electos suos et Christum
non condemnaturum electos suos, potest illud sic pronuntiari:
quis accusabit aduersus electos dei? ut hanc interrogationem
quasi responsio subsequatur: deus, qui iustificat
et item interrogetur: quis est, qui condemnet? et
respondeatur: Christus Iesus, qui mortuus est. quod
credere quia dementissimum est, ita pronuntiabitur, ut praecedat
percontatio, sequatur interrogatio. inter percontationem
autem et interrogationem hoc ueteres interesse dixerunt, quod
ad percontationem multa responderi possunt, ad interrogationem
uero aut "non" aut "etiam". pronuntiabitur ergo ita, ut post
percontationem, qua dicimus: quis accusabit aduersus
electos dei? illud quod sequitur sono interrogantis enuntietur:
deus, qui iustificat? ut tacite respondeatur: "non" et item
percontemur: quis, qui condemnat? rursusque interrogemus:
Christus Iesus, qui mortuus est, magis autem, qui
resurrexit, qui est in dextera dei et qui interpellat
pro nobis? ut ubique tacite respondeatur: "non". at uero illo
in loco, ubi ait: quid ergo dicemus? quia gentes, quae
non sectabantur iustitiam, apprehenderunt iustitiam,
nisi post percontationem, qua dictum est: quid ergo
dicemus? responsio subiciatur: quia gentes, quae non sectabantur
iustitiam, apprehenderunt iustitiam, textus
consequens non cohaerebit. qualibet autem uoce pronuntietur [*] [*]
illud quod Natauahel dixit: a Nazareth potest aliquid
boni esse, sine affirmantis, ut illud solum ad interrogationem
pertineat, quod ait: a Nazareth, sine totum cum interrogatione
dubitantis, non uideo, quomodo discernatur; uterque
autem sensus fidem non impedit. est etiam ambiguitas in
sono dubio syllabarum, et haec utique ad pronuntiationem
pertinens. nam quod scriptum est: non est absconditum
a te os meum, quod fecisti in abscondito, non elucet
legenti, utrum correpta littera os pronuntiet an producta.
si enim corripiat, ab eo quod sunt ossa, si autem producat,
ab eo quod sunt ora intellegitur numerus singularis. sed
talia linguae praecedentis inspectione diiudicantur; nam in
graeco non ax\'fxa, sed daxovv positum est. unde plerumque
loquendi consuetudo uulgaris utilior est significandis rebus
quam integritas litterata. mallem quippe cum barbarismo
dici: non est absconditum a te ossum meum, quam ideo
esset minus apertum, quia magis latinum est. sed aliquando
dubius syllabae sonus etiam uicino uerbo ad eandem sententiam
pertinente diiudicatur; sicuti est illud apostoli: quae
praedico uobis, sicut praedixi, quoniam qui talia
agunt regnum dei non possidebunt. si tantummodo
dixisset: quae praedico uobis, neque subiunxisset: sicut
praedixi, non nisi ad codicem praecedentis linguae recurrendum
esset, ut cognosceremus, utrum in eo quod dixit:
praedico producenda an corripienda esset syllaba media.
nunc autem manifestum est producendam esse. non enim ait:
sicut praedicaui, sed: sicut praedixi. [*] [*] [*]

Non solum autem istae sed etiam illae ambiguitates, quae
non ad distinctionem uel ad pronuntiationem pertinent, similiter
considerandae sunt. qualis illa est ad Thessalonicenses:
propterea consolati sumus fratres in uobis. dubium
enim, utrum "o fratres" an "hos fratres". neutrum autem
horum eat contra fidem; sed graeca lingua hos casus pares
non habet et ideo illa inspecta renuntiatur uocatiuus, id est
"o fratres", quod si uoluisset interpres dicere: "propterea consolationem
habuimus fratres, in uobis", minus seruitum esset
uerbis, sed minus de sententia dubitaretur, aut certe adderetur:
"nostri". nemo enim fere ambigeret uocatiuum casum esse,
cum audiret: propterea consolati sumus, fratres nostri,
in uobis; sed iam hoc periculosius permittitur. ita factum est
in illa ad Corinthios, cum ait apostolus: cotidie morior
per uestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo
Iesu, ait enim quidam interpres: cotidie morior per
uestram iuro gloriam, quia in graeco uox iurantis manifesta
est sine ambiguo sono. rarissime igitur et difficillime inueniri
potest ambiguitas in propriis uerbis, quantum ad libros diuinarum
scripturarum spectat, quam non aut circumstantia ipsa
sermonis, qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum
collatio aut praecedentis linguae soluat inspectio. [*] [*]