Excerpta ex Operibus Augustini (281-285)

CCLVII. DE NVMERORVM IMPERITIA, QVAE MVLTA FACIT NON INTELLEGI. EX LIBRO SVPRA SCRIPTO.

Numerorum etiam imperitia multa facit non intellegi translate
ac mystice posita in scripturis. ingenium quippe, ut ita
dixerim, ingenuum non potest nisi mouere, quid sibi uelit quod
et Moses et Helias et ipse dominus quadraginta diebus ieiunauerunt.
cuius actionis figuratus quidam nodus nisi huius numeri
cognitione et consideratione non soluitur. habet enim
denarium quater tamquam cognitionem omnium rerum intextam
temporibus. quaternario namque numero et diurna et
annua curricula peraguntur, diurna matutinis et meridianis,
uespertinis nocturnisque horarum spatiis, annua uernis, aestiuis,
autumnalibus hiemalibusque mensibus. a temporum autem
delectatione, dum in temporibus uiuimus, propter aeternitatem,
in qua uiuere uolumus, abstinendum et ieiunandum est, quamuis
temporum cursibus ipsa nobis insinuetur doctrina contemnendorum
temporum et appetendorum aeternorum. porro autem.
denarius numerus creatoris atque creaturae significat scientiam.
nam trinitas creatoris est, septenarius autem numerus creaturam
indicat propter uitam et corpus. nam in illa tria sunt,
unde etiam toto corde, tota anima, tota mente diligendus est
deus; in corpore autem manifestissima quattuor apparent [*] [*]

quibus constat elementa. in hoc ergo denario, dum temporaliter
nobis insinuatur, id est quater ducitur, caste et continenter a
temporum delectatione uiuere, hoc est quadraginta diebus ieiunare.
hoc lex, cuius persona est in Mose, hoc prophetia, cuius
personam gerit Helias, hoc ipse dominus monet, qui tamquam
testimonium habens ex lege et prophetis medius inter illos in
monte tribus discipulis uidentibus atque stupentibus claruit.
deinde ita quaeritur, quomodo quinquagenarius de quadragenario
numero exsistat, qui non mediocriter in nostra religione
sacratus est propter pentecosten; quomodo ter ductus
propter tria tempora ante legem, sub lege, sub gratia, uel
propter nomen patris et filii et spiritus sancti adiuncta eminentius
ipsa trinitate ad purgatissimae ecclesiae mysterium referatur
perueniatque ad centum et quinquaginta tres pisces, quos
retia post resurrectionem domini in dextram partem missa
ceperunt. ita multis aliis atque aliis numerorum formis quaedam
similitudinum in sanctis libris secreta ponuntur, quae
propter numerorum imperitiam legentibus clausa sunt.

CCLVIII. DE RERVM MVSICARVM IGNORANTIA. EX LIBRO SVPRA SCRIPTO.

Non pauca etiam claudit atque obtegit nonnullarum rerum
musicarum ignorantia. ceterum et de psalterii et citharae
differentia quidam non inconcinne aliquas rerum figuras aperuit,
et decem cordarum psalterium non importune inter doctos
quaeritur utrum habeat aliquam musicam legem, quae ad [*] [*]

tantum neruorum numerum cogat, an uero, si non habet, eo ipso
magis sacrate accipiendus sit ipse numerus uel propter decalogum
legis. de quo item numero si quaeratur, non nisi ad
creatorem creaturamque referendus est uel propter superius
expositum ipsum denarium. et ille numerus aedificationis
templi, qui commemoratur in euangelio, quadraginta scilicet
et sex annorum, nescio quid musicum sonat et relatus ad fabricam
dominici corporis, propter quam templi mentio facta
est, cogit nonnullos haereticos confiteri filium dei non falso,
sed uero et humano corpore indutum. et numerum quippe et
musica plerisque locis in sacris scripturis honorabiliter posita
inuenimus.

Non enim audiendi sunt errores gentilium superstitionum,
qui VIIII Musas Iouis et Memoriae filias esse finxerunt.
refellit eos Varro, quo nescio utrum apud eos quisquam talium
rerum doctior uel curiosior esse possit. dicit enim ciuitatem
nescio quam — non enim nomen recolo — locasse apud tres
artifices terna simulacra Musarum, quod in templo Apollinis
donum poneret, ut quisquis artificum pulchriora formasset, ab
illo potissimum electa emerent. ita contigisse, ut opera sua
quoque illa artifices aeque pulchra explicarent, et placuisse
ciuitati omnes nouem atque omnes esse emtas, ut in Apollinis
templo dedicarentur. quibus postea dicit Hesiodum poetam imposuisse
uocabula. non ergo Iuppiter nouem Musas genuit, sed
tres fabri ternas creauerunt. tres autem non propterea illa ciuitas
locauerat, quia in somnis eas uiderat aut tot se cuiusquam
illorum oculis demonstrauerant, sed quia facile erat animaduertere
omnem sonum, quae materies cantilenarum est, triformem
esse natura. aut enim uoce editur, sicuti eorum est qui [*] [*]

faucibus sine organo canunt, aut flatu, sicut tubarum et tibiarum,
aut pulsu, sicut in citharis et tympanis et quibuslibet
aliis quae percutiendo canora sunt.

Sed siue ita se habeat quod Varro rettulit, siue non ita, nos
tamen non propter superstitionem profanorum debemus musicam
fugere, si quid inde utile ad intellegendas sanctas scripturas
rapere potuerimus, nec ad illorum theatricas nugas conuerti,
si aliquid de citharis et de organis, quod ad spiritalia
capienda ualeat, disputemus. neque enim et litteras discere
non debuimus, quia earum deum dicunt esse Mercurium, aut
quia Iustitiae Virtutique templa dedicauerunt et quae corde
gestanda sunt in lapidibus adorare maluerunt, propterea nobis
iustitia uirtusque fugienda est. immo uero quisquis bonus
uerusque christianus est, domini sui esse intellegat ubicumque
inuenerit ueritatem, quam conferens et agnoscens etiam in
litteris sacris superstitiosa figmenta repudiet doleatque homines
atque caueat, qui cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt.,

CCLVIIII. DE SIGNIS SVPERSTITIOSIS, QVIBVS PERNICIOSE DAEMONVM SOCIETAS COMPARATVR. EX EODEM LIBRO SVPRA SCRIPTO.

Duo sunt genera doctrinarum, quae in gentilibus etiam
moribus exercentur: unum earum rerum, quas instituerunt [*] [*]

homines, alteram earum, quas animaduerterunt iam peractas
aut diuinitus institutas. illud quod est secundum institutiones
hominum partim superstitiosum est, partim non est superstitiosum.

Superstitiosum est quidquid institutum est ab hominibus
ad facienda et colenda idola pertinens uel ad colendam sicut
deum creaturam partemue ullam creaturae uel ad consultationes
et pacta quaedam significationum cum daemonibus
placita atque foederata, qualia sunt molimina magicarum artium,
quae quidem commemorare potius quam docere assolent
poetae, ex quo genere sunt, sed quasi licentiore uanitate, aruspicum
et augurum libri. ad hoc genus pertinent omnes etiam
ligaturae atque remedia, quae medicorum quoque disciplina
condemnat, sine in praecantationibus siue in quibusdam notis,
quos caracteres uocant, sine in quibusque rebus suspendendis
atque ligandis uel etiam saltandis quodam modo, non ad
temperationem corporum, sed ad quasdam significationes aut
occultas aut etiam manifestas, quae mitiore nomine physica
uocant, ut quasi non superstitione implicare, sed natura prodesse
uideantur, sicut sunt inaures in summo aurium singularum,
aut de strutihonum ossibus ansulae in digitis, aut cum
tibi dicitur singultienti, ut dextra manu sinistrum pollicem
teneas. his adiunguntur milia inanissimarum obseruationum,
si membrum aliquod salierit, si iunctim ambulantibus amicis
lapis aut canis aut puer medius interuenerit. atque illud, quod
lapidem calcant tamquam diremtorem amicitiae, minus [*]

molestum est quam cum innocentem puerum colapho percutiunt,
si pariter ambulantibus intercurrit. sed bellum est, quod aliquando
pueri uindicantur a canibus. nam plerumque tam
superstitiosi sunt quidam, ut etiam canem, qui medius interuenerit,
ferire audeant, non impune; namque a uano remedio
cito ille interdum percussorem suum ad uerum medicum mittit.
hinc sunt etiam illa: limen calcare, cum ante domum
suam transit; redire ad lectum, si quis, dum se calciat, sternutauerit;
redire domum, si procedens offenderit; cum uestis
a soricibus roditur, plus tremere suspicione futuri mali quam
praesens damnum dolere. unde illud eleganter dictum est
Catonis; qui cum esset consultus a quodam, qui sibi a soricibus
erosas caligas diceret, respondit non esse illud monstrum, sed
uere monstrum habendum fuisse, si sorices a caligis roderentur.

Neque illi ab hoc genere perniciosae superstitionis segregandi
sunt, qui genethliaci propter natalium dierum considerationem,
nunc autem uulgo mathematici uocantur.

Quare istae quoque opiniones quibusdam rerum signis humana
praesumtione institutis ad eadem illa quasi quaedam cum
daemonibus pacta et conuenta referendae sunt. hinc enim fiet,
ut occulto quodam iudicio diuino cupidi malarum rerum homines
tradantur inludendi et decipiendi pro meritis uoluntatum
suarum inludentibus eos atque decipientibus praeuaricatoribus
angelis, quibus ista mundi pars infirma secundum pulcherrimum
ordinem rerum diuinae prouidentiae lege subiecta est. quibus
inlusionibus et deceptionibus euenit, ut istis superstitiosis et
perniciosis diuinationum generibus multa praeterita et futura
dicantur nec aliter accidant, quam dicuntur, multaque obseruantibus
secundum obseruationes suas eueniant, quibus [*] [*] [*]

implicati curiosiores fiant et sese magis magisque inserant multiplicibus
laqueis superstitiosissimi erroris. hoc genus fornicationis
animae salubriter diuina scriptura non tacuit neque
ab ea sic deterruit animam, ut propterea talia negaret
esse sectanda, quia falsa dicuntur a professoribus eorum,
sed etiam: si dixerint uobis, inquit, et ita euenerit,
ne credatis eis. non enim quia imago Samuhelis mortui
Saul regi uera pronuntiauit, propterea talia sacrilegia, quibus
imago illa praesentata est, minus execranda sunt, aut quia
in Actibus apostolorum uentriloqua femina uerum testimonium
perhibuit apostolis domini, ideo Paulus apostolus pepercit illi
spiritui ac non potius feminam illius daemonii correptione
atque exclusione mundauit. omnes igitur artes huius modi
uel nugatoriae uel noxiae superstitionis ex quadam pestifera
societate hominum et daemonum quasi pacta infidelis et dolosae
amicitiae constituta penitus sunt repudianda et fugienda
christiano, non quod idolum sit aliquid, ait apostolus,
sed quia quae immolant gentes, daemoniis immolant
et non deo, nolo uos socios daemoniorum
fieri. quod autem de idolis et immolationibus, quae honori
eorum exhibentur, dixit apostolus, hoc de omnibus imaginariis
signis sentiendum est, quae uel ad cultum idolorum uel ad
creaturam eiusque partes tamquam deum colendas trahunt uel
ad remediorum aliarumque obseruationum curam pertinent,
quae non sunt diuinitus ad dilectionem dei et proximi tamquam
publice constituta, sed per priuatas appetitiones rerum
temporalium corda dissipant miserorum. in omnibus ergo istis [*] [*]
doctrinis societas daemonum formidanda atque uitanda est, qui
nihil cum principe suo diabulo nisi reditum nostrum claudere
atque obserare conantur. sicut autem de stellis, quas condidit
et ordinauit deus, humanae et deceptoriae coniecturae ab
hominibus institutae sunt, sic etiam de quibusque nascentibus
uel quoquo modo diuinae prouidentiae administratione
exsistentibus rebus multi multa humanis suspicionibus quasi
regulariter coniectata litteris mandauerunt, si forte insolite
acciderint, tamquam si mula pariat aut fulmine aliquid percutiatur.

Quae omnia tantum ualent, quantum praesumtione animorum
quasi communi quadam lingua cum daemonibus foederata
sunt. quae tamen plena sunt omnia pestiferae curiositatis,
cruciantis sollicitudinis, mortiferae seruitutis. non enim quia
ualebant, animaduersa sunt, sed animaduertendo atque signando
factum est, ut ualerent, et ideo diuersis diuerse proueniunt
secundum cogitationes et praesumtiones suas. illi
enim spiritus, qui decipere uolunt, talia procurant cuique, qualibus
eum irretitum per suspiciones et consensiones eius uident.
sicut enim uerbi gratia una figura litterae, quae deousatim
notatur, aliud apud Graecos, aliud apud Latinos ualet, non natura,
sed placito et consensione significandi, et ideo qui utramque
linguam nouit, si homini Graeco uelit aliquid significare scribendo,
non in ea significatione ponit hanc litteram, in qua eam
ponit, eum homini soribit Latino; et beta uno eodemque sono
apud Graecos litterae, apud Latinos holeris nomen est; et cum
dico: "lege", in his duabus syllabis aliud Graecus, aliud Latinus
intellegit - sicut ergo hae omnes significationes pro sua [*] [*]

cuiusque societatis confessione animos mouent et, quia diuersa confessio
est, diuerse monent, nec ideo consenserunt in eas homines,
quia iam ualebant ad significationem, sed ideo ualent,
quia consenserunt in eas: sic etiam illa signa, quibus perniciosa
daemonum societas comparatur, pro cuiusque obseruationibus
ualent. quod manifestissime ostendit ritus augurum, qui
et antequam obseruent et posteaquam obseruata signa tenuerint,
id agunt, ne uideant uolatus aut audiant noces auium,
quia nulla ista signa sunt, nisi consensus obseruantis accedat.

CCLX. DE SCIENTIA SENTENTIARVM, CONEXIONVM, DEFINITIONVM, DIVISIONVM ET PARTITIONVM. EX EODEM LIBRO DE DOCTRINA CHRISTIANA n.

Restant ea quae non ad corporis sensus, sed ad rationem
animi pertinent, ubi disciplina regnat disputationis et numeri.
sed disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum, quae
in litteris sanctis sunt, penetranda et dissoluenda plurimum
ualet; tantum ibi cauenda est libido rixandi et puerilis quaedam
ostentatio decipiendi aduersarium. sunt enim multa, quae
appellantur sophismata, falsae conclusiones rationum et plerumque
ita ueras imitantes, ut non solum tardos, sed ingeniosos
etiam minus diligenter attentos decipiant. proposuit enim
quidam dicens ei cum quo loquebatur: "quod ego sum, tu non
as". at ille consensit. uerum enim erat ex parte uel eo ipso,
quod iste insidiosus, ille simplex erat. tum ille addidit: „ego
autem homo sum." hoc quoque cum ab illo accepisset, conclusit
dicens: "tu igitur non es homo". quod genus captiosarum
conclusionum scriptura, quantum existimo, detestatur illo loco, [*]

ubi dictum est: qui sophistice loquitur, odibilis est.
quamquam etiam sermo non captiosus, sed tamen abundantius,
quam grauitatem decet, uerborum ornamenta consectans
sophisticus dicitur. sunt etiam uerae conexiones ratiocinationis
falsas habentes sententias, quae consecuntur errorem illius cum
quo agitur. quae tamen ad hoc inferuntur a bono et docto
homine, ut in his erubescens ille cuius errorem consecuntur
eundem relinquat errorem, quia, si in eodem manere uoluerit,
necesse est etiam illa quae damnat tenere cogatur. non enim
uera inferebat apostolus, cum diceret: neque Christus resurrexit,
et illa alia: inanis est praedicatio nostra,
inanis est et fides uestra et deinceps alia. quae omnino
falsa sunt, quia et Christus resurrexit et non erat inanis
praedicatio eorum qui hoc annuntiabant, nec fides eorum qui
hoc crediderunt, sed ista falsa uerissime conectebantur illi
sententiae, qua dicebatur non esse resurrectionem mortuorum.
istis autem falsis repudiatis, quoniam uera erant, si mortui
non resurgunt, consequens erit resurrectio mortuorum. cum
ergo sint uerae conexiones non solum uerarum sed etiam
falsarum sententiarum, facile est ueritatem conexionum etiam
in scholis illis discere, quae praeter ecclesiam sunt; sententiarum
autem ueritas in sanctis libris ecclesiasticis uestiganda
est.

Ipsa tamen ueritas conexionum non instituta, sed animaduersa
est ab hominibus et notata, ut eam possint uel discere
uel docere; nam est in rerum ratione perpetue diuinitus
instituta. sicut enim qui narrat ordinem temporum, non eum
ipse componit, et locorum situs et naturas animalium uel
stirpium uel lapidum qui ostendit, non res ostendit ab [*] [*]

hominibus institutas, et ille qui demonstrat sidera eorumque motus,
non a se uel homine aliquo rem institutam demonstrat: sic
etiam qui dicit: "cum falsum est quod consequitur, necesse
est, ut falsum sit quod praecedit uerissime dicit neque iste
facit, ut ita sit, sed tantum ita esse demonstrat. ex hac
regula illud est quod de apostolo commemorauimus. praecedit
enim non esse resurrectionem mortuorum, quod dicebant illi
quorum errorem destruebat apostolus. porro illam sententiam
praecedentem, qua dicebant non esse resurrectionem mortuorum,
necessario sequitur: neque Christus resurrexit. hoc
autem quod sequitur falsum est; Christus enim resurrexit.
falsum est ergo et quod praecedit. praecedit enim non esse
resurrectionem mortuorum. est igitur resurrectio mortuorum.
quod totum breuiter ita dicitur: "si non est resurrectio mortuorum,
neque Christus resurrexit. Christus autem resurrexit; est
igitur resurrectio mortuorum". hoc ergo, ut consequenti ablato
auferatur etiam necessario quod praecedit, non instituerunt
homines, sed ostenderunt. et haec regula pertinet ad ueritatem
conexionum, non ad ueritatem sententiarum.

Sed in hoc loco de resurrectione cum ageretur, et regula.
conexionis uera est et ipsa in conclusione sententia. in falsis
autem sententiis conexionis ueritas est isto modo. faciamus
aliquem concessisse: "si animal est coclea, uocem habet". hoc
concesso cum probatum fuerit uocem cocleam non habere, quo-
Diam consequenti ablato illud quod praecedit aufertur, concluditur
non esse animal cocleam. quae sententia falsa est, sed
ex concesso falso uera conclusionis conexio. ueritas itaque [*] [*]

sententiae per se ipsam ualet, ueritas autem conexionis ei
eius cum quo agitur opinione uel concessione consistit. ideo
autem, ut supra diximus, infertur uera conexione quod falsum
est, ut eum cuius errorem corrigere uolumus paeniteat sensisse
praecedentia, quorum consequentia uidet esse respuenda. iam
hinc intellegere facile est sicut in falsis sententiis ueras, sic
in ueris sententiis falsas conclusiones esse posse. fac enim aliquem
proposuisse: "si iustus est ille, bonus est et esse concessum;
deinde assumsisse: "non est autem iustus"; quo item
concesso intulisse conclusionem: "non est igitur bonus". quae
tametsi uera sint omnia, non est tamen uera regula conclusionis.
non enim, sicut ablato consequenti aufertur necessario
quod praecedit, ita etiam ablato praecedenti aufertur necessario
quod sequitur. quia uerum est, cum dicimus: nai orator est,
homo est", ex qua propositione si assumamus: "non est autem
orator": non erit consequens, cum intuleris: "non est igitur
homo".

Quapropter aliud est nosse regulas conexionum, aliud sententiarum
ueritatem. in illis discitur quid sit consequens, quid
non consequens, quid repugnans. consequens est: "si orator
est, homo est"; "si homo est, orator est" inconsequens; repugnans:
"si homo est, quadrupes est". hic ergo de ipsa conexione iudicatur.
in ueritate autem sententiarum ipsae per se sententiae,
non earum conexio consideranda est. sed ueris certisque
sententiis cum incertae uera conexione iunguntur, etiam ipsae
certae fiant necesse est. quidam autem sic se iactant, cum
ueritatem conexionum didicerint, quasi sententiarum ipsa sit
ueritas. et rursus quidam plerumque retinentes ueram sententiam
male se contemnunt, quia leges conclusionis ignorant, cum
melior sit qui nouit esse resurrectionem mortuorum quam
ille qui nouit consequens esse, ut, si resurrectio mortuorum
non est, neque Christus resurrexerit. [*]

Item scientia definiendi, diuidendi atque partiendi quamquam
etiam in rebus falsis plerumque adhibeatur, ipsa tamen falsa
non est neque ab hominibus instituta, sed in rerum ratione comperta.
non enim, quia et fabulis suis eam poetae et opinionibus
erroris sui uel falsi philosophi uel etiam haeretici, hoc
est falsi christiani, adhibere consueuerunt, propterea falsum
est neque in definiendo neque in diuidendo aut partiendo aliquid
complectendum esse, quod ad rem ipsam non pertinet,
aut aliquid quod pertinet praetereundum. hoc uerum est, etiam
si ea quae definiuntur aut distribuuntur uera non sint. nam
et ipsum falsum definitur, cum dicimus falsam esse significationem
rei non ita se habentis, ut significatur, siue alio
aliquo modo: quae definitio uera est, quamuis falsum uerum
esse non possit. possumus etiam diuidere dicentes duo esse
genera falsi, unum eorum quae omnino esse non possunt,
alterum eorum quae non sunt, quamuis esse possint. nam
qui dicit septem et tria undecim esse, id dicit quod omnino
esse non potest. qui autem dicit kalendis, uerbi gratia,
ianuariis pluisse, tametsi factum non sit, id tamen dicit quod
fieri potuerit. definitio ergo et diuisio falsorum potest esse
uerissima, quamuis falsa ipsa utique uera non sint.