Excerpta ex Operibus Augustini (276-280)

CCLII. DE SIGNIS NATVHALIBVS ET DE DATIS. EX LIBRO SECVNDO DE DOCTRINA CHRISTIANA.

Quoniam de rebus cum scriberem, praemisi commonens, ne
quis in eis attenderet nisi quod sunt, non etiam si quid aliud
praeter se significant, uicissim de signis disserens hoc dico,
ne quis in eis attendat quod sunt, sed potius quod signa sunt,
id est quod significant. signum est enim res praeter speciem, [*] [*]

quam ingerit sensibus, aliud aliquid ex se faciens in cogitationem
uenire, sicut uestigio uiso transisse animal, cuius uestigium
est, cogitamus et fumo uiso ignem subesse cognoscimus
et uoce animantis audita affectionem animi eius aduertimus
set de tuba sonante milites uel progredi se uel regredi et
quid aliud pugna postulat oportere nouerunt. signorum igitur
alia sunt naturalia, alia data. naturalia sunt quae sine uoluntate
atque ullo appetitu significandi praeter se aliquid aliud ex se
cognosci faciunt, sicuti est fumus significans ignem. non enim
uolens significare id facit, sed rerum expertarum animaduersione
et notatione cognoscitur ignem subesse, etiam si fumus solus
appareat. sed et uestigium animantis transeuntis ad hoc genus
pertinet et uultus irati seu tristis affectionem animi significat
etiam nulla eius uoluntate qui aut iratus aut tristis est, aut
si quis alius motus animi uultu indice proditur, etiam nobis
non id agentibus, ut prodatur.

Data uero signa sunt, quae sibi quaeque uidentia inuicem
dant ad demonstrandos, quantum possunt, motus animi sui
uel sensa aut intellecta quaelibet, nec ulla causa est nobis
significandi, id est signi dandi, nisi ad depromendum et traiciendum
in alterius animum id quod animo gerit qui signum
dat. horum igitur signorum genus, quantum ad homines attinet,
considerare atque tractare statuimus, quia et signa diuinitus
data, quae in scripturis sanctis continentur, per homines
nobis indicata sunt, qui ea conscripserunt. [*]

CCLIII. QVOD INTER OMNIA SIGNA VERBA TENEANT PRINCIPATVM, QVAE PROPTER PECCATVM SVPERBIAE NON POTVERINT CVNCTIS GENTIBVS ESSE COMMVNIA. EX EODEM LIBRO II.

Omnia signa uerbis comparata paucissima sunt. uerba enim
prorsus inter homines obtinuerunt principatum significandi
quaecumque animo concipiuntur, si ea quisque prodere uelit.
nam et odore ungenti dominus, quo perfusi sunt pedes eius,
signum aliquod dedit et sacramento corporis et sanguinis
sui per gustatum significauit quod uoluit, et cum mulier tangendo
fimbriam uestimenti eius salua facta est, nonnihil
significat. sed innumerabilis multitudo signorum, quibus suas
cogitationes homines exerunt, in uerbis constituta est. nam illa
signa omnia, quorum genera breuiter attigi, potui uerbis
enuntiare, uerba uero illis signis nullo modo possem.

Sed quia uerberato aere statim transeunt nec diutius manent
quam sonant, instituta sunt per litteras signa uerborum. ita
uoces oculis ostenduntur, non per se ipsas, sed per signa quaedam
sua. ista signa igitur non potuerunt communia esse omnibus
gentibus peccato quodam dissensionis humanae, cum ad se
quisque principatum rapit, cuius superbiae signum est erecta
illa turris in caelum, ubi homines impii non solum animos
sed etiam uoces dissonas habere meruerunt.

Ex quo factum est, ut scriptura diuina, qua tantis morbis
humanarum uoluntatium subuenitur, ab una lingua profecta,» [*] [*]

qua opportune potuit per orbem terrarum disseminari, per
uarias interpretum linguas longe lateque diffusa innotesceret
gentibus ad salutem, quam legentes nihil aliud appetunt quam
cogitationes uoluntatemque illorum a quibus conscripta est
inuenire et per illas uoluntatem dei, secundum quam tales
homines locutos credimus.

Sed multis et multiplicibus obscuritatibus et ambiguitatibus
decipiuntur qui temere legunt, aliud pro alio sentientes, quibusdam
autem locis quid uel falso suspicentur non inueniunt:
ita obscure dicta quaedam densissimam caliginem obducunt.
quod totum prouisum esse diuinitus non dubito ad edomandam
labore superbiam et intellectum a fastidio renouandum, cui
facile inuestigata plerumque uilescunt.

CCLIIII. QVOD EX ALIQVA SIMILITVDINE SCRIPTVRA SVAVIVS EXCITET ANIMVM, VT ILLVD EXEMPLI CAVSA DE CANTICIS CANTICORVM: DENTES TVI SICVT GREX DETONSARVM. EX LIBRO SVPRA SCRIPTO.

Quid est, quaeso, quod, si quisquam dicat sanctos esse
homines atque perfectos, quorum uita et moribus Christi
ecclesia de quibuslibet superstitionibus praecidit eos qui ad
se ueniunt et imitatione bonorum sibimet quodam modo incorporat;
qui boni fideles et uere boni serui deponentes onera
saeculi ad sanctum baptismi lauacrum uenerunt atque inde
85 ascendentes conceptione sancti spiritus fructum dant geminae
caritatis, id est dei et proximi — quid est ergo, quod, si haec
quisquam dicat, minus delectat audientem, quam si ad eundem [*] [*]

sensum locum illum exponat de Canticis canticorum, ubi dictum
est ecclesiae, cum tamquam pulchra quaedam femina laudaretur:
dentes tui sicut grex detonsarum, ascendens
de lauacro, quae omnes geminos creant, et sterilis
non est in illis? num aliud homo discit, quam cum illud
planissimis uerbis sine similitudinis huius adminiculo audiret?
et tamen nescio quomodo suauius intueor sanctos, cum eos
quasi dentes ecclesiae uideo praecidere ab erroribus homines
atque in eius corpus emollita duritia quasi demorsos mansosque
transferre. oues etiam iocundissime agnosco detonsas,
oneribus saecularibus tamquam uelleribus positis, et ascendentes
de lauacro, id est de baptismate, creaturas omnes geminos,
duo praecepta dilectionis, et nullam esseab isto sancto fructu
sterilem uideo. sed quare suauius uideam, quam si nulla de
diuinis libris talis similitudo promeretur, cum res eadem sit
eademque cognitio, difficile est dicere et alia quaestio est.
nunc tamen nemo ambigit et per similitudines libentius quaeque
cognosci et cum aliqua difficultate quaesita multo gratius
inueniri. qui enim prorsus non inueniunt quod quaerunt, fame
laborant; qui autem non quaerunt, quia in promtu habent,
fastidio saepe marcescunt: in utroque autem languor cauendus
est. magnifice igitur et salubriter spiritus sanctus ita scripturas
sanctas modificauit, ut locis apertioribus fami occurreret,
obscurioribus autem fastidia detergeret. nihil enim fere de
illis obscuritatibus eruetur, quod non planissime dictum alibi.
reperiatur. [*] [*]

Ante omnia igitur opus est dei timore conuerti ad cognoscendam
eius uoluntatem, quid nobis appetendum fugiendumque
praecipiat. timor autem iste cogitationem de nostra mortalitate
et de futura morte necesse est incutiat et quasi clauatis
carnibus omnes superbiae motus ligno crucis affigat. deinde
mitiscere opus est pietate neque contradicere diuinae scripturae
siue intellectae, si aliqua uitia nostra percutit, siue non
intellectae, quasi nos melius sapere meliusque praecipere possimus,
sed cogitare potius et credere id esse melius et uerius
quod ibi scriptum est, etiam si lateat, quam id quod nos
per nos ipsos sapere possumus. post istos duos gradus
timoris atque pietatis ad tertium uenitur scientiae gradum,
de quo nunc agere institui. nam in eo se exercet omnis
diuinarum scripturarum studiosus, nihil in eis aliud inuenturus
quam diligendum esse deum propter deum et proximum
propter deum, et illum quidem ex toto corde et ex tota anima
et ex tota mente, proximum uero tamquam se ipsum, id est
ut tota proximi sicut etiam nostri dilectio referatur in deum.
de quibus duobus praeceptis, cum de rebus ageremus, libro
superiore tractauimus. necesse est ergo, ut primo se quisque
in scripturis inueniat amore huius saeculi, hoc est temporalium
rerum, implicatum longe seiunctum esse a tanto amore dei et
tanto amore proximi, quantum scriptura ipsa praescribit. tum
uero timor ille, quo cogitat de iudicio dei, et illa pietas, qua
non potest nisi credere et cedere auctoritati sanctorum librorum,
cogit eum se ipsum lugere. nam ista scientia bonae
spei hominem non se iactantem, sed lamentantem facit. quo
affectu impetrat sedulis precibus consolationem diuini adiutorii,
ne desperatione frangatur. [*] [*]

CCLV DE SIGNIS PROPRIIS ET TRANSLATIS AGENS DAT EXEMPLVM, QVOD BOS PROPRIE PECVS, TRANSLATE EVANGELISTA MON- STRETVR. EX LIBRO SVPRA SCRIPTO.

Duabus autem causis non intelleguntur quae scripta sunt,
si aut ignotis aut ambiguis signis obteguntur. sunt autem
signa uel propria uel translata. propria dicuntur, cum his
rebus significandis adhibentur, propter quas sunt instituta,
sicut dicimus bouem, cum intellegimus pecus, quod omnes
nobiscum latinae linguae homines hoc nomine uocant. translata
sunt, cum et ipsae res, quas propriis uerbis significamus,
ad aliquid aliud significandum usurpantur, sicut dicimus
bouem et per has duas syllabas intellegimus pecus, quod isto
nomine appellari solet, sed rursus per illud pecus intellegimus
euangelistam, quem significauit scriptura interpretante apostolo:
bouem triturantem non infrenabis.

CCLVI. DE RERVM IGNORANTIA, QVAE FACIT OBSCVRAS FIGVRATAS LOCVTIONES, CVM IGNORAMVS VEL ANIMALIVM VEL LAPIDVM VEL HERBARVM NATVRAS. EX EODEM LIBRO II.

Rerum autem ignorantia facit obscuras figuratas locutiones,
cum ignoramus uel animantium uel lapidum uel herbarum
naturas aliarumue rerum, quae plerumque in scripturis [*] [*]

similitudinis alicuius gratia ponuntur. nam et de serpente quod
notum est totum corpus eum pro capite obicere ferientibus,
quantum inlustrat sensum illum, quod dominus iubet astutos
nos esse sicut serpentes, ut scilicet pro capite nostro, quod
est Christus, corpus potius persequentibus offeramus, ne fides
christiana tamquam caput necetur in nobis, si parcentes corpori
negemus deum. uel illud, quod per cauernae angustias
coartatus deposita uetere tunica uires nouas accipere dicitur,
quantum concinit ad imitandam serpentis astutiam exuendumque
ipsum ueterem hominem, sicut apostolus dicit, ut induamur
nouo, et exuendum per angustias dicente domino: intrate
per angustam portam! ut ergo notitia naturae serpentis
inlustrat multas similitudines, quas de hoc animante
scriptura dare consueuit, sic ignorantia nonnullorum animalium,
quae non minus per similitudines commemorat, impedit plurimum
intellectorem; sic lapidum, sic herbarum uel quaeque
tenentur radicibus. nam et carbunculi notitia, quod lucet in
tenebris, multa inluminat etiam obscura librorum, ubicumque
propter similitudinem ponitur, et ignorantia berylli uel adamantis
claudet plerumque intellegentiae fores. nec aliam ob
causam facile est intellegere pacem perpetuam significari oleae
ramulo, quem rediens ad arcam columba pertulit, nisi quia
nouimus et olei lenem contactum non facile alieno humore
corrumpi et arborem ipsam frondere perenniter. multi autem
propter ignorantiam hysopi, dum nesciunt, quam uim habeat
uel ad purgandum pulmonem uel, ut dicitur, ad saxa radicibus
penetranda, cum sit herba breuis atque humilis, omnino [*] [*]
inuenire non possunt, quare sit dictum: asparge me hysopo,
et mundabor.