Excerpta ex Operibus Augustini (271-275)

CCXLVII. DE PVRQVTIONE MENTIS AD FRVENDAM ILLAM LVCEM, QVAE SE VIAM NOBIS PRAEBENS A SVPEBBIS STVLTE FECISSE PVTATA EST HVMANVM QVNVS, DE CONTRABIIS ET SIMILIBVS CVRANS. EX EODEM LIBRO PRIMO.

Quapropter cum illa ueritate perfruendum sit, quae incommutabiliter
uiuit, et in ea trinitas deus, auctor et conditor
uniuersitatis, rebus, quas condidit, consulat, purgandus est
animus, ut et perspicere illam lucem ualeat et inhaerere perspectae.
quam purgationem quasi ambulationem quandam et
quasi nauigationem ad patriam esse arbitremur. non enim
ad eum qui ubique praesens est locis mouemur, sed bono
studio bonisque moribus.

Quod non possemus, nisi ipsa sapientia tantae etiam nostrae
infirmitati congruere dignaretur et uiuendi nobis praeberet
exemplum non aliter quam in homine, quoniam et nos homines
sumus. sed quia nos, cum ad illam uenimus, sapienter facimus,
ipsa, cum ad nos uenit, ab hominibus superbis quasi
stulte fecisse putata est. et quoniam nos, cum ad illam uenimus,
conualescimus, ipsa, cum ad nos uenit, quasi infirma
existimata est. sed quod stultum est dei, sapientius est quam
homines, quod infirmum est dei, fortius est quam homines.
cum ergo ipsa sit patria, uiam quoque se nobis fecit ad
patriam.

Et cum sano et puro interiori oculo ubique sit praesens,
eorum qui oculum illum infirmum immundumque habent
oculis etiam carneis apparere dignata est. quia enim in [*] [*]

sapientia dei non poterat mundus per sapientiam
cognoscere deum, placuit deo per stultitiam praedicationis
saluos facere credentes. non igitur per locorum
spatia ueniendo, sed in carne mortali mortalibus apparendo
uenisse ad nos dicitur. illuc ergo uenit, ubi erat, quia in hoc
mundo erat et mundus per eum factus est. sed quoniam
cupiditate fruendi pro ipso creatore creatura homines configurati
huic mundo et mundi nomine congruentissime uocati
non eam cognouerunt, propterea dixit euangelista: et m undus
eum non cognouit. itaque in sapientia dei non poterat
mundus per sapientiam cognoscere deum. cur ergo uenit, cam
hic esset, nisi quia placuit deo per stultitiam praedicationis
saluos facere credentes?

Quomodo uenit, nisi quod uerbum caro factum est et habitauit
in nobis? sicuti cum loquimur, ut id quod animo gerimus
in audientis animum per aures carneas inlabatur, fit
sonus uerbum, quod corde gestamus, et locutio uocatur, nec
tamen in eundem sonum cogitatio nostra conuertitur, sed apud
se manens integra formam uocis, qua se insinuet auribus,
sine aliqua labe suae mutationis assumit: ita uerbum dei non commutatum caro tamen factum est, ut habitaret in nobis.

Sicut autem curatio uia est ad sanitatem, sic ista curatio
peccatores sanandos reficiendosque suscepit. et quemadmodum
medici, cum alligant uulnera, non incomposite, sed
apte id faciunt, ut uinculi utilitatem quaedam pulchritudo etiam consequatur: sic medicina sapientiae per hominis susceptionem
nostris est accommodata uulneribus, de quibusdam
contrariis curans et de quibusdam similibus. sicut etiam ille
qui medetur uulneri corporis adhibet quaedam contraria, sicut
frigidum calido uel humido siccum uel quid aliud eius modi, adhibet etiam quaedam similia, sicut linteolum uel rotundo [*] [*]

uulneri rotundum uel oblongum oblongo, ligaturamque ipsam
non eandem membris omnibus, sed similem similibus coaptat:
sic sapientia dei hominem curans se ipsam exhibuit ad sanandum,
ipsa medicus, ipsa medicina. quia ergo per superbiam
homo lapsus est, humilitatem adhibuit ad sanandum. serpentis
sapientia decepti sumus, dei stultitia liberamur. quemadmodum
autem illa sapientia uocabatur, erat autem stultitia
contemnentibus deum, sic ista quae uocatur stultitia sapientia
est uincentibus diabolum. nos immortalitate male usi sumus,
ut moreremur, Christus mortalitate bene usus est, ut uiueremus.
corrupto animo feminae ingressus est morbus, integro corpore
feminae processit salus. ad eadem contraria pertinet, quod
etiam exemplo uirtutum eius uitia nostra curantur. iam uero
similia quasi ligamenta membris et uulneribus nostris adhibita
illa sunt, quod per feminam deceptos per feminam natus
homo homines, mortalis mortales, morte mortuos liberauit.

CCXLVIII. VTRVM FBVI SE HOMO DEBEAT AN VTI, ET DE REGVLA DILECTIONIS DIVINITVS CONSTITVTA. EX LIBRO DE DOCTRINA CHRISTIANA PRIMO.

Magna quaestio est, utrum frui se homines debeant an uti
an utrumque. praeceptum est nobis, ut diligamus inuicem.
sed quaeritur, utrum propter se homo ab homine diligendus
sit an propter aliud. si enim propter se, fruimur eo; si prop
ter aliud, utimur eo. uidetur autem mihi propter aliud [*]

diligendus. quod enim propter se diligendum est, in eo constituitur
beata uita, cuius etiam si nondum res, tamen spes
eius nos hoc tempore consolatur. maledictus autem qui
spem suam ponit in hominem. sed nec se ipso quis frui
debet, si liquide aduertas, quia nec se ipsum debet propter
se ipsum diligere, sed propter illud quod fruendum est. tunc
est quippe optimus homo, cum tota uita sua pergit in incommutabilem
uitam et toto affectu inhaeret illi. si autem
se propter se diligit, non se refert ad deum, sed ad se ipsum
conuersus non ad incommutabile aliquid conuertitur et propterea
iam cum defectu aliquo se fruitur, quia melior est,
cum totus inhaeret atque constringitur incommutabili bono,
quam cum inde uel ad se ipsum relaxatur. si ergo te ipsum
non propter te debes diligere, sed propter illum, ubi dilectionis
tuae rectissimus finis est, non suscenseat alius homo, si
etiam ipsum propter deum diligis. haec enim regula dilectionis
diuinitus constituta est: diliges, inquit, proximum tuum
tamquam te ipsum; deum uero ex toto corde et ex
tota anima et ex tota mente, ut omnes cogitationes
tuas et omnem uitam et omnem intellectum in illum conferas,
a quo habes ea ipsa quae confers. cum autem ait:
toto corde, tota anima, tota mente, nullam uitae
nostrae partem reliquit, quae uacare debeat et quasi locum
dare, ut re alia uelit frui, sed quidquid aliud diligendum
uenerit in animum, illuc rapiatur quo totus dilectionis impetus
currit. quisquis ergo recte diligit proximum, hoc cum eo
debet agere, ut etiam ipse toto corde, tota anima, tota mente
diligat deum. sic enim eum diligens tamquam se ipsum totam [*] [*]
dilectionem sui et illius refert in illam dilectionem dei, quae
nullum a se riuulum duci extra patitur, cuius deriuatione
minuatur.

Non autem omnia, quibus utendum est, diligenda sunt, sed
ea sola quae aut nobiscum societate quadam referuntur ad
deum, sicuti est homo uel angelus, aut ad nos relata beneficio
dei per nos indigent, sicuti est corpus. nam utique martyres
non dilexerunt scelus persequentium se, quo tamen usi sunt
ad promerendum deum.

CCXLVIIII. DE REBVS QVATTVOR DILIGENDIS, ET ORDINATAM HABERI OPORTERE DILECTIONEM ET CONIVNCTIORIBVS PRO SORTE CONSVLENDVM. EX EODEM LIBRO PRIMO.

Cum ergo quattuor sint diligenda, unum quod supra nos
est, alterum quod nos sumus, tertium quod iuxta nos est,
quartum quod infra nos est, de secundo et quarto nulla
praecepta danda erant. quantumlibet enim homo excidit a
ueritate, remanet illi dilectio sua et dilectio corporis sui. fugax
enim animus ab incommutabili lumine omnium regnatore id
agit, ut ipse sibi regnet et corpori suo, et ideo non potest nisi
et se et corpus suum diligere. magnum autem aliquid adeptum
se putat, si etiam sociis, id est aliis hominibus dominari potuerit.
inest enim uitioso animo id magis appetere et sibi tamquam
debitum uindicare, quod uni proprie debetur deo. talis
autem sui dilectio melius odium uocatur. inimicum est enim,
quia uult sibi seruire quod infra se est, cum ipse superiori [*]

seruire nolit, rectissimeque dictum est: qui autem diligit
iniquitatem, odit animam suam, et ideo fit infirmus
animus et de mortali corpore cruciatur; necesse est enim, ut
illud diligat et eius corruptione praegrauetur. immortalitas
enim et incorruptio corporis de sanitate animi exsistit, sanitas
autem animi est firmissime inhaerere potiori, hoc est incommutabili
deo. cum uero etiam eis qui sibi naturaliter pares
sunt, hoc est hominibus, dominari affectat, intolerabilis omnino
superbia est.

Nemo ergo se odit. et hinc quidem nulla cum aliqua secta
quaestio fuit. sed neque corpus suum quisquam odit. uerum
est enim quod ait apostolus: nemo umquam carnem
suam odio habuit. et quod nonnulli dicunt malle se esse
sine corpore omnino, falluntur; non enim corpus suum, sed
corruptiones eius et pondus oderunt. non itaque nullum corpus,
sed incorruptum et celerrimum corpus uolunt habere,
sed putant nullum corpus esse, si tale fuerit, quia tale aliquid
esse animam putant. quod autem continentia quadam et
laboribus quasi persequi uidentur corpora sua, qui hoc recte
faciunt, non id agunt, ut non habeant corpus, sed ut habeant
subiugatum et paratum ad opera necessaria. libidines enim
male utentes corpore, id est consuetudines inclinationis animae
ad fruendum inferioribus, per ipsius corporis laboriosam quandam
militiam extinguere affectant. nam non se interimunt,
et curam suae ualetudinis gerunt. qui autem peruerse id agunt,
quasi naturaliter inimico suo corpori bellum ingerunt. in quo
. fallit eos quod legunt: caro concupiscit aduersus spiritum
et spiritus aduersus carnem; haec enim [*] [*]

inuicem aduersantur sibi. dictum est enim hoc propter
indomitam carnalem consuetudinem, aduersus quam spiritus
concupiscit, non ut interimat corpus, sed ut concupiscentia
eius, id est consuetudine mala, edomita faciat spiritui subiugatum,
quod naturalis ordo desiderat. quia enim hoc erit post
resurrectionem, ut corpus omni modo cum quiete summa
spiritui subditum immortaliter uigeat, hoc etiam in hac uita
meditandum est, ut consuetudo carnalis mutetur in melius
nec inordinatis motibus resistat spiritui. quod donec fiat, caro
concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem, non
per odium resistente spiritu, sed per principatum, quo magis
quod diligit uult subditum esse meliori, nec per odium resistente
carne, sed per consuetudinis uinculum, quod a parentum
etiam propagine inueteratum naturae lege inoleuit. id
ergo agit spiritus in domanda carne, ut soluat malae consuetudinis
quasi pacta peruersa et fiat pax consuetudinis bonae.

Diliges, inquit, dominum deum tuum ex toto corde
tuo et ex tota anima tua et ex tota mente tua, et:
diliges proximum tuum tamquam te ipsum: in his
duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae.
finis itaque praecepti est dilectio, et ea gemina, id est dei et
proximi. quod si te totum intellegas, id est animum et corpus,
et proximum totum, id est animum et corpus eius —
homo enim ex anima constat et corpore — nullum rerum
diligendarum genus in his duobus praeceptis praetermissum
est. cum enim praecurrat dilectio dei eiusque dilectionis [*] [*]

modus praescriptus appareat, ita ut cetera in illum confluant,
de dilectione tua nihil dictum uidetur, sed cum dictum est:
diliges proximum tuum sicut te ipsum, simul et tui
abs te dilectio non praetermissa est.

Ille autem iuste et sancte uiuit qui rerum integer aestimator
est; ipse est autem qui ordinatam habet dilectionem, ne aut
diligat quod non est diligendum aut non diligat quod diligendum
est aut amplius diligat quod minus diligendum est
aut aeque diligat quod uel minus aut amplius diligendum
est aut minus uel amplius quod aeque diligendum est. omnis
peccator, in quantum peccator est, non est diligendus; et
omnis homo, in quantum homo est, diligendus est propter
deum, deus uero propter se ipsum. et si deus omni homine
amplius diligendus est, amplius quisque deum debet diligere
quam se ipsum. item amplius alius homo diligendus est quam
corpus nostrum, quia propter deum omnia ista diligenda sunt,
et potest nobiscum alius homo deo perfrui, quod non potest
corpus, quia corpus per animam uiuit, qua fruimur deo.

Omnes autem aeque diligendi sunt. sed cum omnibus prodesse
non possis, his potissimum consulendum est qui pro
locorum et temporum uel quarumlibet rerum opportunitatibus
constrictius tibi quasi quadam sorte iunguntur. sicut enim
si tibi abundaret aliquid, quod dari oporteret ei qui non haberet,
nec duobus dari potuisset, si tibi occurrerent duo, quorum
neuter alium uel indigentia uel erga te aliqua necessitudine
superaret, nihil iustius faceres, quam ut sorte eligeres
cui dandum esset quod dari utrique non posset: sic in hominibus,
quibus omnibus consulere nequeas, pro sorte habendum [*] [*]

est, prout quisque tibi temporaliter colligatius adhaerere
potuerit.

Omnium autem, qui nobiscum frui possunt deo, partim eos
diligimus quos ipsi adiuuamus, partim a quibus adiuuamur,
partim quorum et indigemus adiutorio et indigentiae subuenimus,
partim quibus nec ipsi conferimus aliquid commodi
nec ab eis ut nobis conferatur attendimus. uelle tamen debemus,
ut omnes nobiscum diligant deum, et totum, quod eos
uel adiuuamus uel adiuuamur ab eis, ad unum illum finem
referendum est.

CCL. DE PRINCIPIO VIARVM SECVNDVM SALOMONEM. EX EODEM LIBRO PRIMO.

Cum homine in deo frueris, deo potius quam homine frueris;
illo enim frueris quo efficeris beatus, et ad eum te peruenisse
laetaberis, in quo spem ponis, ut uenias. inde ad Filemonem
Paulus: ita, frater, inquit, ego te fruar in domino.
quod si non addidisset: in do m ino et te fruar tantum dixisset,
in eo constituisset spem beatitudinis suae. quamquam etiam
uicinissime dicitur frui cum dilectione uti. cum enim adest
quod diligitur, etiam delectationem secum necesse est gerat,
per quam si transieris eamque ad illud ubi permanendum est
rettuleris, uteris ea et abusiue, non proprie diceris frui. si
uero inhaeseris atque permanseris, finem in ea ponens laetitiae
tuae, tunc uere et proprie frui dicendus es: quod non faciendum
est nisi in illa trinitate, id est summo et incommutabili
bono. [*] [*]

Vide quemadmodum, cum ipsa ueritas et uerbum, per quod
facta sunt omnia, caro factum esset, ut habitaret in nobis,
tamen ait apostolus: etsi noueramus Christum secundum
carnem, sed nunc iam non nouimus. ille quippe qui
non solum peruenientibus possessionem sed etiam uiam se
praebere uoluit uenientibus, ad principium uiarum noluit carnem
assumere. unde est etiam illud: dominus creauit me
principium uiarum suarum, ut inde inciperent qui uellent
uenire. apostolus igitur, quamuis adhuc ambularet in uia
et ad palmam supernae uocationis sequeretur uocantem dominum,
tamen ea quae retro sunt obliuiscens et in ea quae
ante sunt extentus iam principium uiarum transierat, hoc est
eo non indigebat, a quo tamen aggrediendum et exordiendum
iter est omnibus, qui ad ueritatem peruenire et in uita aeterna
permanere desiderant. sic enim ait: ego sum uia et ueritas
et uita, hoc est "per me peruenitur, ad me peruenitur,
in me permanetur". cum enim ad ipsum peruenitur, ad patrem
peruenitur, quia per aequalem ille cui est aequalis agnoscitur
uinciente et tamquam agglutinante nos sancto spiritu, quo in
summo atque incommutabili bono permanere possimus. ex
quo intellegitur, quia nulla res in uia tenere nos debeat,
quando nec ipse dominus, in quantum uia nostra esse dignatus
est, tenere nos uoluerit, sed transire, ne rebus temporalibus,
quamuis ab illo pro salute nostra susceptis et gestis haereamus
infirmiter, sed per eas potius curramus alacriter, ut ad eum [*] [*]

ipsum, qui nostram naturam a temporalibus liberauit et collocauit
ad dexteram patris, prouehi atque peruehi mereamur.

Omnium igitur, quae dicta sunt, ex quo de rebus tractamus,
haec summa est, ut intellegatur legis et omnium diuinarum
scripturarum plenitudo et finis esse dilectio rei, qua fruendum
est, et rei, quae nobiscum ea re frui potest, quia, ut se quisque
diligat, praecepto non opus est. hoc ergo ut nossemus atque
possemus, facta est tota pro nostra salute per diuinam prouidentiam
dispensatio temporalis, qua debemus uti, non quasi
mansoria quadam dilectione et delectatione, sed transitoria potius
tamquam uiae, tamquam uehiculorum uel aliorum quorumlibet
instrumentorum aut si quid congruentius dici potest, ut
ea quibus ferimur propter illud ad quod ferimur diligamus.

Quisquis igitur scripturas diuinas uel quamlibet earum partem
intellexisse sibi uidetur, ita ut eo intellectu non aedificet istam
geminam caritatem dei et proximi, nondum intellexit. quisquis
uero talem inde sententiam duxerit, ut huic aedificandae caritati
sit utilis, nec tamen hoc dixerit quod ille quem legit
eo loco sensisse probabitur, non perniciose fallitur nec omnino
mentitur. inest quippe in mentiente uoluntas falsa dicendi,
et ideo multos inuenimus, qui mentiri uelint, qui autem
falli, neminem. cum igitur hoc sciens homo faciat, illud nesciens
patiatur, satis apparet in una eademque re illum qui
fallitur eo qui mentitur esse meliorem, quando quidem pati
melius est iniquitatem quam facere. omnis autem, qui mentitur,
inique facit, et si cuiquam uidetur aliquando utile esse [*] [*] [*] [*]

mendacium, potest uideri utilem aliquando esse iniquitatem.
nemo enim mentiens in eo quod mentitur seruat fidem; nam
hoc utique uult, ut cui mentitur fidem sibi habeat, quam
tamen ei mentiendo non seruat. omnis autem fidei uiolator
iniquus est. aut igitur iniquitas aliquando est utilis, quod fieri
non potest, aut mendacium semper inutile est. sed quisquis
in scripturis aliud sentit quam ille qui scripsit, illis non mentientibus
fallitur, sed tamen, ut dicere coeperam, si ea sententia
fallitur, qua aedificet caritatem, quae finis praecepti est,
ita fallitur, ac si quisquam errore deserens uiam eo tamen per
agrum pergat, quo etiam uia illa perducit. corrigendus est
tamen et quam sit utilius uiam non deserere demonstrandum
est, ne consuetudine deuiandi etiam in transuersum aut peruersum
ire cogatur.

Asserendo enim temere quod ille non sensit quem legit,
plerumque incurrit in alia quae illi sententiae contexere nequeat.
quae si uera et certa esse contendit, illud non possit .
uerum esse quod senserat fitque in eo nescio quomodo, ut
amando sententiam suam scripturae incipiat offensior esse
quam sibi. quod malum si serpere siuerit, euertetur ex eo.
per fidem enim ambulamus, non per speciem; titubabit autem
fides, si diuinarum scripturarum uaccillat auctoritas. porro
fide titubante caritas etiam ipsa languescit. nam si a fide
quisque ceciderit, a caritate etiam necesse est cadat. non enim
potest diligere quod esse non credit. porro si credit et diligit, as
bene agendo et praeceptis morum bonorum obtemperando
efficit, ut etiam speret se ad id quod diligit esse uenturum. [*] [*]

CCLI. QVOD FIDE ET SPE DECEDENTE CARITAS MANEAT ET QVOD TEMPORALE QVID VILESCAT, CVM VENERIT, AETERNVM VERO ARDENTIVS DILIGATVR. EX EODEM LIBRO PRIMO.

Itaque tria haec sunt, quibus et scientia omnis et prophetia
militat: fides, spes, caritas.

Sed fidei succedet species, quam uidebimus, speciei succedet
beatitudo ipsa, ad quam peruenturi sumus; caritas autem
etiam istis decedentibus augebitur potius. si enim credendo
diligimus quod nondum uidemus, quanto magis, cum uidere
coeperimus? et si sperando diligimus quo nondum peruenimus,
quanto magis, cum peruenerimus ? inter temporalia quippe
atque aeterna hoc interest, quod temporale aliquid plus diligitur,
antequam habeatur, uilescit autem, cum aduenerit — non enim
satiat animam, cui uera est et certa sedes aeternitatis —
aeternum autem ardentius diligitur adeptum quam desideratum.
nulli enim desideranti conceditur plus de illo existimare quam
se habet, ut ei uilescat, cum minus inuenerit, sed quantum
quisque ueniens existimare potuerit, plus perueniens inuenturus
est.

Homo itaque fide, spe et caritate subnixus eaque inconcusse
retinens non indiget scripturis nisi ad alios instruendos. itaque
multi per haec tria etiam in solitudine sine codicibus uiuunt.
unde in illis arbitror iam impletum esse quod dictum est:
siue prophetiae, euacuabuntur, sine linguae, cessabunt,
siue scientia, euacuabitur, quibus tamen quasi
machinis tanta fidei et spei et caritatis in eis surrexit [*] [*] [*]

instructio, ut perfectum aliquid tenentes ea quae sunt ex parte
non quaerant: perfectum sane, quantum in hac uita potest;
nam in comparatione futurae uitae nullius iusti est et sancti
uita ista perfecta. ideo: manent, inquit, fides, spes, caritas,
tria haec: maior autem horum est caritas,
quia et cum quisque ad aeterna peruenerit, duobus istis decedentibus
caritas auctior et certior permanebit.

Quapropter cum quisque cognouerit finem praecepti esse
caritatem de corde puro et conscientia bona et fide
non ficta, omnem intellectum diuinarum scripturarum ad
ista tria relaturus ad tractationem illorum librorum securus
accedat. cum enim diceret: caritas, addidit: de corde
puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur.
conscientiam uero bonam subiunxit propter spem; ille enim
se ad id quod credit et diligit peruenturum esse desperat cui
malae conscientiae scrupulus inest. tertio: et fide, inquit,
non ficta. si enim fides nostra mendacio caruerit, tunc et
non diligimus quod non est diligendum et recte uiuendo id
speramus, ut nullo modo spes nostra fallatur.