Excerpta ex Operibus Augustini (266-270)

TRIA QVAE SVNT IN IMAGINE DEI, ID EST MEMORIA, INTEL- LECTVS ET AMOR, VNIVS ESSE PERSONAE, QVIA NON HOC EST EI ESSE QVOD HAEC HABERE. EX LIBRO XV DE TRINITATE, T. XXII.

Verum haec quando in una sunt persona, sicut est homo,
potest nobis quispiam dicere: tria ista, memoria, intellectus
et amor, mea sunt, non sua, nec sibi, sed mihi agunt quod
agunt, immo ego per illa. ego enim memini per memoriam,
intellego per intellegentiam, amo per amorem, et quando ad
memoriam meam aciem cogitationis aduerto ac sic in corde
meo dico quod scio uerbumque uerum de scientia mea gignitur,
utrumque meum est, et scientia utique et uerbum. ego enim
scio, ego dico in corde meo quod scio. et quando in memoria
mea cogitando inuenio iam me intellegere, iam me amare
aliquid, qui intellectus et amor ibi erant et antequam inde
cogitarem, intellectum meum et amorem meum inuenio in
memoria mea, quo ego intellego, ego amo, non ipsa. item
quando cogitatio mea memor est et uult redire ad ea quae
in memoria reliquerat eaque intellecta conspicere atque intus
dicere, mea memoria memor est et mea uult uoluntate, non
sua. ipse quoque amor meus cum meminit atque intellegit
quid appetere debeat, quid uitare, per meam, non per suam
memoriam meminit, et per intellegentiam meam, non suam
quidquid intellegenter amat intellegit. quod breuiter dici potest:
ego per omnia illa tria memini, ego intellego, ego diligo,
qui nec memoria sum nec intellegentia nec dilectio, sed haec
habeo. ista ergo dici possunt ab una persona, quae habet haec [*]

tria, non ipsa est haec tria. in illius uero summae simplicitate
naturae, quae deus est, quamuis unus sit deus, tres tamen
personae sunt, pater et filius et spiritus sanctus.

Aliud est itaque trinitas res ipsa, aliud imago trinitatis in
re aliqua; propter quam imaginem simul et illud in quo sunt
haec tria imago dicitur, sicut imago dicitur simul et tabula
et quod in ea pictum est, sed propter picturam, quae in ea
est, simul et tabula nomine imaginis appellatur.

QVAM VERA IN DEI TRINITATE VNITAS ET QVAM VERA IN EIVSDEM VNITATE SIT TRINITAS. EX LIBRO XV DE TRINITATE, T. XXIII.

Verum in illa summa trinitate, quae incomparabiliter rebus omnibus antecellit, tanta est inseparabilitas, ut cum trinitas
hominum non possit dici unus homo, illa unus deus et dicatur
et sit, nec in uno deo sit illa trinitas, sed unus deus. nec
rursus quemadmodum ista imago, quod est homo, habens
illa tria una persona est, ita est illa trinitas, sed tres personae
sunt, pater filii et filius patris et spiritus sanctus patris et
filii. quamuis enim memoria hominis, et maxime illa quam
pecora non habent, id est qua res intellegibiles ita continentur,
ut non in eam per sensus corporis uenerint, habeat pro
modulo suo in hac imagine trinitatis incomparabiliter quidem
imparem, sed tamen qualemcumque similitudinem patris;
itemque intellegentia hominis, quae per intentionem cogitationis
inde formatur, quando quod scitur dicitur et nullius
linguae cordis uerbum est, habeat in sua magna disparilitate
nonnullam similitudinem filii; et amor hominis de scientia
procedens et memoriam intellegentiamque coniungens tamquam [*]

parenti prolique communis — unde nec parens intellegitur esse
nec proles — habeat in hac imagine aliquam, licet ualde imparem
similitudinem spiritus sancti: non tamen, sicut in ista
imagine trinitatis non haec tria unus homo, sed unius hominis
sunt, ita in ipsa summa trinitate, cuius haec imago
est, unius dei sunt illa tria, sed unus deus est, et tres sunt
illae, non una persona. quod sane mirabiliter ineffabile est
uel ineffabiliter mirabile, cum sit una persona haec imago
trinitatis, ipsa uero summa trinitas tres personae sint, inseparabilior
est illa trinitas personarum trium quam haec unius.
illa quippe in natura diuinitatis, siue id melius dicitur deitatis,
quod est, hoc est atque incommutabiliter inter se ac
semper aequalis est nec aliquando non fuit aut aliter fuit nec
aliquando non erit aut aliter erit. ista uero tria, quae sunt in
impari imagine, etsi non locis, quoniam non sunt corpora,
tamen inter se nunc in ista uita magnitudinibus separantur.
neque enim quia moles nullae ibi sunt, ideo non uidemus in
alio maiorem esse memoriam quam intellegentiam, in alio
contra, in alio duo haec amoris magnitudine superari, siue
sint ipsa duo inter se aequalia siue non sint aequalia, atque
ita et a singulis bina et a binis singula et a singulis singula,
maioribus minora uincuntur. et quando inter se aequalia fuerint
ab omni languore sanata, nec tunc aequabitur rei natura immutabili
ea res, quae per gratiam non mutabitur, quia non
aequatur creatura creatori, et quando ab omni languore sanabitur,
mutabitur.

Sed hanc non solum incorporalem uerum etiam summe inseparabilem
uereque immutabilem trinitatem, cum uenerit
uisio, quae facie ad faciem nobis promittitur, multo clarius
certiusque uidebimus, quam nunc eius imaginem, quod nos [*] [*]

sumus; per quod tamen speculum et in quo aenigmate qui
uident, sicut in hac uita uidere concessum est, non illi sunt
qui ea quae digessimus et commendauimus in sua mente conspiciunt,
sed illi qui eam tamquam imaginem uident, ut possint
ad eum cuius imago est quomodocumque referre quod
uident, et per imaginem, quam conspiciendo uident, etiam
illud uidere coniciendo, quoniam nondum possunt facie ad
faciem. non enim ait apostolus: "uidemus nunc in speculum",
sed: uidemus nunc per speculum.]

CCXLIIII. CVR BIS DATVS SIT SPIRITVS SANCTVS. EX LIBRO SVPRA SCRIPTO.

Quid uero fuerit causae, ut post resurrectionem suam in
terra prius daret et de caelo postea mitteret spiritum sanctum,
hoc ergo existimo, quia per ipsum donum diffunditur
caritas in cordibus nostris, qua diligamus deum et proximum
secundum duo illa praecepta, in quibus tota lex pendet et
prophetae, hoc significans dominus Iesus bis dedisse spiritum
sanctum, semel in terra propter dilectionem proximi et iterum
de caelo propter dilectionem dei. et si forte alia ratio reddatur
de bis dato spiritu sancto, eundem tamen spiritum sanctum
datum, cum insufflasset Iesus, de quo mox ait: ite, baptizate
gentes in nomine patris et filii et spiritus
sancti, ubi maxime commendatur haec trinitas, ambigere [*] [*]

non debemus. ipse est igitur qui etiam de caelo datus est
die pentecostes, id est post diem decimum quam dominus ascendit
in caelum. quomodo ergo deus non est qui dominus
ascendit in caelum? quomodo ergo deus non est qui dat
spiritum sanctum? immo quantus deus est qui dat deum?
neque enim aliquis discipulorum eius dedit spiritum sanctum.
orabant quippe, ut ueniret in eos quibus manum imponebant,
non ipsi eum dabant; quem morem in suis praepositis etiam
nunc seruat ecclesia.

EX SERMONE DE ASCENSIONE DOMINI.

Quaerat a me aliquis, quare bis dedit spiritum sanctum.

[*]
multi multa dixerunt et sicut homines quaesierunt et aliquid
dixerunt, quod non esset contra fidem, alius hoc, alius illud,
utrumque quod non excederet regulam ueritatis. si dicam me
scire quare bis dederit, mentior uobis. nescio. qui se dicit scire
quod nescit temerarius est; qui se negat scire quod scit, ingratus
est. ergo fateor uobis: quare bis dederit dominus spiritum
sanctum, adhuc quaero et ad aliquid certius cupio peruenire.
adiuuet me dominus orantibus uobis, ut quod donare
dignatur uobis non taceatur. ergo nescio. quid tamen existimem
nondum sciens, nondum pro certo tenens, sicut certissimum
teneo dedisse — quid ergo existimem non tacebo. si hoc est,
confirmet dominus; si aliud est quod uerius appareat, donet
dominus. ergo arbitror, sed arbitror, ideo bis datum spiritum
sanctum, ut commendarentur duo praecepta caritatis. duo sunt
enim praecepta et una est caritas: diliges dominum deum
tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua; et [*] [*]

diliges proximum tuum tamquam te ipsum. in his
duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae.
una caritas et duo praecepta, unus spiritus et duo data. non
enim alius datus est prius et alius datus est postea, quia non
alia caritas diligit proximum quam illa quae diligit deum. non
ergo alia caritas est; qua caritate proximum diligimus, ipsa caritate
et deum. sed quia aliud est deus, aliud proximus, una caritate
diliguntur, non sunt tamen unum qui diliguntur. quia ergo
magna est primitus commendanda dilectio dei, secunda dilectio
proximi, a secunda autem incipitur, ut ad primam perueniatur

— si enim fratrem, quem uides, non diliges, deum,
quem non uides, quomodo diligere poteris? — ideo
forte informans nos ad dilectionem proximi dedit in terra conspicuus
et proximis proximus spiritum sanctum insufflando in
faciem eorum; ut ab hac proximi caritate peruenirent ad eius
(caritatem) qui in caelis est, de caelo misit iterum spiritum
sanctum. accipe in terra et diliges fratrem; accipe de caelo
et dilige deum, quia et in terra quod accepisti de caelo est. in
terra Christus dedit, sed de caelo est quod dedit. ille enim
dedit qui de caelo descendit; hic inuenit cui daret, sed inde
attulit quod daret.

Quid est ergo, fratres? an forte commemoro et hoc, quomodo
caritas ad spiritum sanctum pertineat? Paulum audite:
non solum autem, inquit, sed et gloriamur in tribulationibus
scientes, quia tribulatio patientiam
operatur, patientia probationem, probatio uero
spem, spes autem non confundit, quia caritas dei
diffusa est in cordibus nostris. unde? quid tibi dabas?
quid quasi de tuo praesumebas? quid enim habes, quod [*] [*]

non accepisti? ergo unde nisi, quod sequitur, per spiritum
sanctum, qui datus est nobis?

Caritas ista non tenetur nisi in unitate ecclesiae. non illam
habent diuisores, sicut dicit apostolus ludas: hi sunt qui
se ipsos segregant, animales, spiritum non habentes;
ideo defluunt, quia coagulum non habent caritatis.

CCXLV. QVID QVODAM SERMONE AD POPVLVM DISPVTATVM SIT DE DIFFERENTIA GENERATIONIS FILII ET PROCESSIONIS SPIRITVS SANCTI. EX LIBRO DE TRINITATE XV, T. XXVII.

Verum quia in illa coaeterna et aequali et incorporali et ineffabiliter immutabili atque inseparabili trinitate difficillimum
est generationem a processione distinguere, sufficiat interim
eis qui extendi non ualent amplius id quod de hac re
in sermone quodam proferendo ad aures populi christiani diximus
dictumque conscripsimus. inter cetera enim, cum per
scripturarum sanctarum testimonia docuissem de utroque procedere
spiritum sanctum: "si ergo" inquam "et de patre et de
filio procedit spiritus sanctus, cur filius dixit: de patre
procedit ? cur, putas, nisi quemadmodum solet ad eum referre
et quod ipsius est de quo ipse est ? unde illud est quod
ait: mea doctrina non est mea, sed eius qui me
misit. si igitur hic intellegitur eius doctrina, quam tamen
dixit non suam, sed patris, quanto magis illic intellegendus
est et de ipso procedere spiritus sanctus, ubi sic ait: de
patre procedit, ut non diceret: "de me non procedit"? a quo
autem habet filius, ut sit deus — est enim de deo deus — [*] [*]

ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat spiritus sanctus.
ac per hoc spiritus sanctus, ut etiam de illo procedat,
sicut procedit de patre, ab ipso habet patre. hic utcumque
etiam illud intellegitur, quantum a talibus, quales nos sumus.
intellegi potest, cur non dicatur natus esse, sed potius procedere
spiritus sanctus, quoniam, si et ipse filius diceretur,
amborum utique filius diceretur: quod absurdissimum est. filius
quippe nullus est duorum nisi patris et matris. absit autem,
ut inter deum patrem et dei filium tale aliquid suspicemur,
quia nec filius hominum simul ex patre et ex matre procedit,
sed cum in matrem procedit ex patre, nondum procedit ex
matre, et cum in hanc lucem procedit ex matre, non tunc
procedit ex patre. spiritus autem sanctus non de patre procedit
in filium et de filio procedit ad sanctificandam creaturam,
sed simul de utroque procedit, quamuis hoc filio pater
dederit, ut quemadmodum de se, ita de illo quoque procedat.
neque enim possumus dicere, quod non sit uita spiritus sanctus,
cum uita pater, uita sit filius; ac per hoc sicut pater, cum
habeat uitam in semet ipso, dedit et filio habere uitam in
semet ipso, sic ei dedit uitam procedere de illo, sicut procedit
et de ipso." [haec de illo sermone in hunc librum transtuli,
sed fidelibus, non infidelibus loquens.

Verum si ad hanc imaginem contuendam et ad uidenda ista
quam uera sint quae in eorum mente sunt nec tria sic sunt,
ut tres personae sint, sed omnia tria hominis sunt, quae una
persona est, minus idonei sunt: cur non de illa summa trinitate,
quae deus est, credunt potius quod in sacris litteris [*] [*]

inuenitur, quam poscunt liquidissimam reddi rationem sibi,
quae ab humana mente, tarda scilicet infirmaque, non capitur?
et certe cum inconcusse crediderint scripturis sanctis tamquam
ueracissimis testibus, agant orando et quaerendo et bene uiuendo,
ut intellegant, id est ut, quantum uideri potest, uideatur
mente quod tenetur fide. quis hoc prohibeat, immo uero ad
hoc quis non hortetur? si autem propterea negandum putant
ita esse, quia ea non ualent caecis mentibus cernere, debent
et illi qui ex natiuitate sua caeci sunt esse solem negare.
lux ergo lucet in tenebris; quod si tenebrae eam non comprehendunt,
inluminentur dei dono prius, ut sint fideles et incipiant
esse lux in comparatione infidelium, atque hoc praemisso
fundamento aedificentur ad uidenda quae credunt, ut aliquando
possint uidere. sunt enim quae ita creduntur, ut
uideri iam omnino non possint; non enim Christus iterum in
cruce uidendus est. sed nisi hoc credatur quod ita factum
atque uisum est, ut futurum ac uidendum iam non speretur,
non peruenitur ad Christum, qualis sine fine uidendus est.
quantum uero attinet ad illam summam, ineffabilem, incorporalem
incommutabilemque naturam per intellegentiam utcumque
cernendam, nusquam se melius, regente dumtaxat
fidei regula, acies humanae mentis exerceat quam in eo quod
ipse homo in sua natura melius ceteris animalibus, melius
etiam ceteris animae suae partibus habet, quod est ipsa mens,
cui quidam rerum inuisibilium tributus est uisus et cui tamquam
in loco superiore atque interiore honorabiliter praesidenti
iudicanda omnia nuntiant etiam corporis sensus et qua
non est superior, cui subdita regenda est, nisi deus. [*] [*] [*] [*]

Verum inter haec quae multa iam dixi et nihil illius summae
trinitatis ineffabilitate dignum me dixisse audeo profiteri, sed
confiteri potius mirificatam scientiam eius ex me inualuisse
nec potuisse me ad illam, o tu, anima mea, ubi te esse sentis,
ubi iaces aut ubi stas, donec ab eo qui propitius factus
est omnibus iniquitatibus tuis sanentur omnes languores tui?
agnoscis te certe in illo esse stabulo, quo Samaritanus ille
perduxit eum quem repperit multis a latronibus inflictis
uulneribus semiuiuum, et tamen multa uera uidisti non his
oculis, quibus uidentur corpora colorata, sed eis pro quibus
orabat qui dicebat: oculi mei uideant aequitatem.
nempe ergo multa uera uidisti eaque discreuisti ab illa luce,
qua tibi lucente uidisti. attolle oculos ad ipsam lucem et eos
in ea fige, si potes. sic enim uidebis quid distet natiuitas
uerbi dei a processione doni dei, propter quod filius unigenitus
non de patre genitum — alioquin frater eius esset — sed procedere
dixit spiritum sanctum, unde, cum sit communio quaedam
consubstantialis patris et filii, amborum spiritus, non
amborum, quod absit, dictus est filius. sed ad hoc lucide
perspicueque cernendum non potes ibi aciem figere, scio, non
potes. uerum dico, mihi dico, quid non possim scio. ipsa tibi
tamen ostendit in te tria illa, in quibus te summae ipsius,
quam fixis oculis contemplari nondum uales, imaginem trinitatis
agnosceres. ipsa ostendit tibi uerbum uerum esse in te,
quando de scientia tua gignitur, id est quando quod scimus
dicimus, etsi nullius gentis lingua significantem uocem uel
proferamus uel cogitemus, sed ex illo quod nouimus cogitatio
nostra formetur sitque in acie cogitantis imago simillima [*] [*]

cognitionis eius, quam memoria continebat, ista duo scilicet
uelut parentem ac prolem tertia uoluntate siue dilectione
iungente. quam quidem uoluntatem de cognitione procedere
— nemo enim uult quod omnino quid uel quale sit nescit —
non tamen esse cognitionis imaginem et ideo quandam in
hac re intellegibili natinitatis et processionis insinuari distantiam,
quoniam non hoc est cogitatione conspicere quod
appetere uel etiam perfrui uoluntate, cernit discernitque qui
potest. potuisti et tu, quamuis non potueris neque possis
explicare sufficienti eloquio, quod inter nubila similitudinum
corporalium, quae cogitationibus humanis occursare non desinunt,
uix uidisti. sed illa lux, quae non est quod tu et hoc
tibi ostendit aliud esse illas incorporeas similitudines corporum
et aliud esse uerum, quod eis reprobatis intellegentia
contuemur, haec et alia similiter certa oculis tuis interioribus
lux illa monstrauit. quae igitur causa est, cur acie fixa ipsam
uidere non possis, nisi utique infirmitas? et quis eam tibi
fecit nisi utique iniquitas? quis ergo sanat omnes languores
tuos, nisi qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis ?]\'

20 CCXLVI. QVOD OMNIS DOCTRINA VEL BBRVH SIT VEL SIGNORVM, ET RES, QVA PRVENDVM EST, SIT DEVS TRINITAS. EX LIBRO DE DOCTRINA CHRISTIANA PRIMO.

Omnis doctrina uel rerum est uel signorum; sed res per
signa discuntur. proprie autem nunc res appellaui, quae non
ad significandum aliquid adhibentur, sicut est lignum, lapis,
pecus atque huius modi cetera. sed non illud lignum, quod [*] [*] [*]

in aquas amaras Mosen misisse legimus, ut amaritudine carerent,
neque ille lapis, quem Iacob ad caput sibi posuit, neque
illud pecus, quod pro filio immolauit Abraham. haec namque
ita res sunt, ut aliarum etiam signa sint rerum. sunt autem
alia signa, quorum omnis usus in significando est, sicuti sunt
uerba. nemo enim utitur uerbis nisi ad aliquid, significandi
gratia. ex quo intellegitur, quid appellem signa; res eas uidelicet,
quae ad significandum aliquid adhibentur. quam ob rem
omne signum etiam res aliqua est. quod enim nulla res est,
omnino nihil est. non autem omnis res etiam signum est. et
ideo in hac diuisione rerum atque signorum, cum de rebus
loquimur, ita loquemur, ut, etiam si earum aliquae adhiberi ad
significandum possint, non impediant partitionem, qua prius
de rebus, postea de signis disserimus, memoriterque teneamus
id nunc in rebus considerandum esse quod sunt, non quod
aliud etiam praeter se ipsas significant.

Res ergo aliae sunt, quibus fruendum est, aliae, quibus
utendum est, aliae, quae fruuntur et utuntur. illae quibus
fruendum est nos beatos faciunt; istis quibus utendum est
tendentes ad beatitudinem adiuuamur et quasi adminiculamur,
ut ad illas quae nos beatos faciunt peruenire atque his inhaerere
possimus. nos uero, qui fruimur et utimur inter
utrasque constituti, si eis quibus utendum est frui uoluerimus,
impeditur cursus noster et aliquando etiam deflectitur, ut ab
his rebus, quibus fruendum est, obtinendis uel retardemur uel
etiam reuocemur, inferiorum amore praepediti. [*] [*]

Frui est enim amore inhaerere alicui rei propter ae ipsam,
uti autem, quod in usum uenerit ad id quod amas optinendum
referre, si tamen amandum est. nam usus inlicitus abusus
potius uel abusio nominanda est. quomodo ergo, si essemus
peregrini, qui beate uiuere nisi in patria non possemus, eaque
peregrinatione utique miseri et miseriam finire cupientes in
patriam redire uellemus, opus esset uel terrestribus uel marinis
uehiculis, quibus utendum esset, ut ad patriam, qua
fruendum erat, peruenire ualeremus; quod si amoenitates itineris
et ipsa gestatio uehiculorum nos delectaret, conuersi ad
fruendum his quibus uti debuimus, nollemus cito uiam finire
et peruersa suauitate implicati alienaremur a patria, cuius
suauitas faceret beatos: sic in huius mortalitatis uia peregrinantes
a domino si redire ad patriam uolumus, ubi beati
esse possimus, utendum est hoc mundo, non fruendum, ut inuisibilia
dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciantur, hoc
est ut de corporalibus temporalibusque rebus aeterna et spiritalia
capiamus.

Res igitur, quibus fruendum est, pater et filius et spiritus
sanctus eademque trinitas, una quaedam summa res communisque
omnibus fruentibus ea, si tamen res, et non rerum
omnium causa; si tamen et causa. non enim facile nomen,
quod tantae excellentiae conueniat, inueniri potest, nisi quod
melius ita dicitur trinitas haec unus deus, ex quo omnia, per
quem omnia, in quo omnia. ita pater et filius et spiritus
sanctus et singulus quisque horum deus et simul omnes unus
deus et singulus quisque horum plena substantia et simul
omnes una substantia. pater nec filius est nec spiritus sanctus, [*] [*]

filius nec pater est nec spiritus sanctus, spiritus sanctus nec
pater nec filius est, sed pater tantum pater et filius tantum
filius et spiritus sanctus tantum spiritus sanctus. eadem tribus
aeternitas, eadem incommutabilitas, eadem maiestas, eadem
potestas. in patre unitas, in filio aequalitas, in spiritu sancto
unitatis aequalitatisque concordia, et tria haec unum omnia
propter patrem, aequalia omnia propter filium, conexa omnia
propter spiritum sanctum.

Diximusne aliquid et sonuimus aliquid dignum deo ? immo
uero nihil me aliud quam dicere uoluisse sentio. si autem
dixi, non est quod dicere uolui. hoc unde scio, nisi quia deus
ineffabilis est ? quod autem a me dictum est si ineffabile esset,
dictum non esset. ac per hoc ne ineffabilis quidem dicendus
est deus, quia et cum hoc dicitur, aliquid dicitur et fit nescio
qua pugna. uerborum, quoniam, si illud est ineffabile quod dici
non potest, non est ineffabile quod uel ineffabile dici potest.
quae pugna uerborum silentio cauenda potius quam uoce
pacanda est. et tamen deus, cum de illo nihil digne dici
possit, admisit humanae uocis obsequia et uerbis nostris in
laude sua gaudere nos uoluit. nam inde est et quod dicitur
deus. non enim re uera in strepitu istarum duarum syllabarum
ipse cognoscitur, sed tamen omnes latinae linguae
socios, cum aures eorum sonus iste tetigerit, monet ad cogitandam
excellentissimam quandam immortalemque naturam.

Nam cum ille unus cogitatur deorum deus, ab his etiam qui alios et suspicantur et uocant et colunt deos siue in caelo
siue in terra ita cogitatur, ut aliquid quo nihil sit melius
atque sublimius illa cogitatio conetur attingere. [*]