Excerpta ex Operibus Augustini (261-265)

CCXXXVIIII. DE EO QVOD APOSTOLVS DICIT, VIBVM ESSE IMAGINEM DEI, MVLIEREM AVTEM GLORIAM VIRI. EX LIBRO DE TRENITATE xn, T. VII.

Manifestum est quid apostolus significare uoluerit, ideo figurate ac mystice, quia de uelando muliebri capite loquebatur.
quod nisi ad aliquod secretum sacramenti referatur,
inane remanebit.
Sicut enim non solum ueracissima ratio sed etiam ipsius
apostoli declarat auctoritas, non secundum formam corporis
homo factus est ad imaginem dei, sed secundum rationalem
mentem. cogitatio quippe turpiter uana est, quae opinatur
deum membrorum corporalium liniamentis circumscribi atque
definiri. porro autem nonne idem beatus apostolus dicit: renouamini
spiritu mentis uestrae et induite nouumu
hominem, eum qui secundum deum creatus est? et
alibi apertius: exuentes uos, inquit, ueterem hominem
cum actibus suis induite nonum, qui renouatur in
agnitio ne dei secundum imaginem eius qui creauit
eum? si ergo spiritu mentis nostrae renouamur et ipse est
nonus homo, qui renouatur in agnitione dei secundum imaginem
eius qui creauit eum, nulli dubium est non secundum
corpus neque secundum quamlibet animi partem, sed secundum
rationalem mentem, ubi potest esse agnitio dei, hominem
factum ad imaginem eius qui creauit eum. secundum hanc
autem renouationem efficimur etiam filii dei per baptismum
Christi et induentes nouum hominem Christum utique induimus
per fidem. quis est ergo, qui ab hoc consortio feminas alienet,
cum sint nobiscum gratiae coheredes et alio loco idem [*] [*]

apostolus dicat: omnes enim filii dei estis per fidem
in Christo Iesu; quicumque enim in Christo baptizati
estis, Christum induistis. non est Iudaeus neque
Graecus, non est seruus neque liber, non est masculus
neque femina: omnes enim uos unum estis in
Christo Iesu ? numquidnam igitur fideles feminae sexum
corporis amiserunt? sed quia ibi renouantur ad imaginem dei,
ubi sexus nullus est, ibi factus est homo ad imaginem dei,
ubi sexus nullus est, hoc est in spiritu mentis suae. cur ergo
uir propterea non debet caput uelare, quia imago est et gloria
dei, mulier autem debet, quia gloria uiri est, quasi mulier
non renouetur spiritu mentis suae, qui renouatur in agnitionem
dei secundum imaginem eius qui creauit eum? sed quia sexu
corporis distat a uiro, rite potuit in eius corporali uelamento
figurari pars illa rationis, quae ad temporalia gubernanda
deflectitur, ut non maneat imago dei nisi ex qua parte mens
hominis aeternis rationibus concupiscendis uel consulendis adhaerescit,
quam non solum masculos, etiam feminas habere
manifestum est.

Ergo in eorum mentibus communis natura cognoscitur, in
eorum uero corporibus ipsius unius mentis distributio figuratur.
[*] [*]

CCXL. QVDBVS PROGRESSIBVS MENS CORPORALIVM RERVH VSV ET IMAGINE DELECTATA AB AETERNORVM CONTEMPLATIONE DE- FICIAT. EX LIBRO DE TRINITATE XH.

Ascendentibus itaque introrsus quibusdam gradibus considerationis
per animae partes, unde incipit aliquid occurrere,
quod non sit nobis commune cum bestiis, inde incipit ratio,
ubi iam homo interior possit agnosci. qui etiam si per illam
rationem, cui temporalium rerum administratio delegata est,
iam moderato progressu nimis in exteriora prolabitur consentiente
sibi capite suo, id est non eam cohibente atque refrenante illa
quae in specula consilii praesidet quasi uirili portione, inueteratur
inter inimicos suos, uirtutis inuidos daemones cum suo
principe diabolo, aeternorumque illa uisio ab ipso capite cum
coniuge uetitum manducante subtrahitur, ut lumen oculorum
eius non sit cum illo; ac sic ab illa inlustratione ueritatis
ambo nudati atque apertis oculis conscientiae ad uidendum,
quam inhonesti atque indecori remanserint, tamquam folia
dulcium fructuum, sed sine ipsis fructibus, ita sine fructu
boni operis uana uerba contexunt, ut male uiuentes quasi bene
loquendo contegant turpitudinem suam.

CCXL. QVID DISPVTATVM QVIDVE SIT COMPREHENSVM RATIOCINATIONE LIBRORVM. EX LIBRO DE TRINITATE XV.

Sed quoniam disserendi et ratiocinandi necessitas per quat- ss
tuordecim libros multa nos compulit dicere, quae cuncta simul [*] [*]

aspicere non ualemus, ut ad id quod apprehendere uolumus
ea celeri cogitatione referamus, faciam, quantum domino adiuuante
potuero, ut quidquid in singulis uoluminibus ad cognitionem
disputatione perduxi, remota disputatione breuiter congeram
et tamquam sub uno mentis aspectu, non quemadmodum
res quaeque persuasit, sed ipsa quae persuasa sunt ponam,
ne tam longe sint a praecedentibus consequentia, ut obliuionem
praecedentium faciat inspectio consequentium, aut certe, si
fecerit, cito possit quod exciderit relegendo colligi.

In primo libro secundum scripturas sanctas unitas et aequalitas
summae illius trinitatis ostenditur. in secundo et tertio
et quarto eadem, sed de filii missione et spiritus sancti diligenter
quaestio pertractata tres libros fecit demonstratumque
est non ideo minorem mittente qui missus est, quia ille misit,
hic missus est, cum trinitas, quae per omnia aequalis est,
pariter quoque in sua natura immutabilis et inuisibilis et ubique
praesens inseparabiliter operetur. in quinto propter eos
quibus ideo non eandem patris et filii uidetur esse substantiam,
quia omne quod de deo dicitur secundum substantiam dici
putant et propterea, gignere et gigni uel genitum esse uel
ingenitum quoniam diuersa sunt, contendunt substantias esse
diuersas, demonstratur non omne quod de deo dicitur secundum
substantiam dici, sicut secundum substantiam dicitur bonus et
magnus et si quid aliud ad se dicitur, sed dici etiam relatiue,
id est non ad se, sed ad aliquid quod ipse non est, sicut pater
ad filium dicitur uel dominus ad creaturam sibi seruientem;
ubi si quid relatiue, id est ad aliquid quod ipse non est, etiam [*]

ex tempore dicitur, sicuti est: domine, refugium factus
es nobis, nihil ei accedere quo mutetur, sed omnino ipsum
in natura uel essentia sua immutabilem permanere. in sexto,
quomodo dictus sit Christus ore apostolico dei uirtus et dei
sapientia, sic disputatur, ut differatur eadem quaestio diligentius
retractanda, utrum a quo est genitus Christus non sit
ipse sapientia, sed tantum sapientiae suae pater, an sapientia
sapientiam genuerit. sed quodlibet horum esset, etiam in hoc
libro apparuit trinitatis aequalitas et non deus triplex, sed
trinitas, nec quasi aliquid duplum esse patrem et filium ad
simplum spiritum sanctum, ubi nec tria plus aliquid sunt quam
unum horum. disputatum est etiam, quomodo possit intellegi
quod ait Hilarius episcopus: aeternitas in patre, species in
imagine, usus in munere. in septimo quaestio, quae dilata
fuerat, explicatur, ita ut deus, qui genuit filium, non solum
sit pater uirtutis et sapientiae suae, sed etiam ipse uirtus atque
sapientia, sic et spiritus sanctus, nec tamen simul tres sint
uirtutes aut tres sapientiae, sed una uirtus et una sapientia,
sicut unus deus et una essentia. deinde quaesitum est, quomodo
dicatur una essentia tres personae, uel a quibusdam Graecis
una essentia tres substantiae, et inuentum est elocutionis necessitate
dici, ut aliquo uno nomine enuntiaretur, cum quaeritur
tres quid sint, quos tres esse ueraciter confitemur, patrem
scilicet et filium et spiritum sanctum. in octauo ratione etiam
reddita intellegentibus clarum est in substantia ueritatis non
solum patrem filio non esse maiorem, sed nec ambos simul
maius aliquid esse quam solum spiritum sanctum, aut quoslibet
duos in eadem trinitate maius esse aliquid quam unum, aut
omnes simul tres maius aliquid esse quam singulos. deinde [*] [*]
per ueritatem, quae intellecta conspicitur, et per bonum summum,
a quo est omne bonum, et per iustitiam, propter quam
diligitur animus iustus ab animo etiam nondum iusto, ut natura
non solum incorporalis uerum etiam immutabilis, quod est
deus, quantum fieri potest, intellegeretur admonui, et per caritatem,
quae in scripturis sanctis deus dicta est, per quam coepit
utcumque etiam trinitas intellegentibus apparere, sicut sunt
amans et quod amatur et amor. in nono ad imaginem dei,
quod est homo secundum mentem, peruenit disputatio, et in ea
quaedam trinitas inuenitur, id est mens et notitia, qua se nouit,
et amor, quo se notitiamque suam diligit; et haec tria aequalia
sunt inter se et unius ostenduntur esse essentiae. in decimo
hoc idem diligentius subtiliusque tractatum est atque ad id
perductum, ut inueniretur in mente euidentior trinitas eius, in
memoria scilicet et intellegentia et uoluntate. sed quoniam et
hoc compertum est, quod mens numquam esse ita potuerit, ut
non sui meminisset, non se intellegeret et diligeret, quamuis
non semper se cogitaret, cum autem cogitaret, non se a corporalibus
rebus eadem cogitatione discerneret: dilata est de
trinitate, cuius haec imago est, disputatio, ut in ipsis etiam
corporalibus uisis inueniretur trinitas et distinctius in ea lectoris
exerceretur intentio. in undecimo ergo electus est sensus oculorum,
in quo id quod inuentum esset etiam in ceteris quattuor
sensibus corporis, et non dictum posset agnosci, atque ita
exterioris hominis trinitas primo in his quae cernuntur extrinsecus,
ex corpore scilicet, quod uidetur, et forma, quae inde
in acie cernentis imprimitur, et utrumque copulantis intentione
uoluntatis apparuit. sed haec tria non inter se aequalia nec
unius esse substantiae claruerunt. deinde in ipso animo ab his
quae extrinsecus sensa sunt uel introducta inuenta est altera
trinitas, ubi apparent eadem tria unius esse substantiae, [*] [*]
imaginatio corporis, quae in memoria est, et inde formatio, cum
ad eam conuertitur acies cogitantis, et utrumque coniungens
intentio uoluntatis. sed ideo et ista trinitas ad exteriorem
hominem reperta est pertinere, quia de corporibus inlata est,
quae sentiuntur extrinsecus. in duodecimo discernenda uisa est
sapientia ab scientia et in ea, quae proprie scientia nuncupatur,
quia inferior est, prius quaedam sui generis trinitas inquirenda,
quae licet ad interiorem hominem iam pertineat, nondum tamen
imago dei uel appellanda sit uel putanda. et hoc agitur in
tertio decimo per commendationem fidei christianae. in quarto
decimo autem de sapientia hominis uera, id est dei munere in
eius ipsius dei participatione, quae ab scientia distincta est,
disputatur et eo peruenit disputatio, ut trinitas appareat in
imagine dei, quod est homo secundum mentem, quae renouatur
in agnitione dei secundum imaginem eius qui creauit hominem
ad imaginem suam, et sic percipit sapientiam, ubi contemplatio
est aeternorum.

CCXLII. DE SANCTO SPIRITV, QVI PATRI ET FILIO AEQVALIS ACCIPITVR ET VTRIVSQVE SPIRITVS DICITVR ET CARITATIS NOMINE IN- TELLEGITVR, CVM QVAELIBET IN TRINITATE PERSONA SIT CARITAS. EX LIBRO DE TRINITATE XV, CAPIT. XVII.

Nunc de spiritu sancto, quantum deo donante uidere concedimur,
disserendum est. qui spiritus sanctus secundum scripturas
nec patris est solius nec filii solius, sed amborum, et 95
ideo communem, quia inuicem se diligunt pater et filius, nobis [*] [*]

insinuat caritatem. ut autem nos exerceret sermo diuinus, non
res in promtu sitas, sed in abdito scrutandas, ex abdito eruendas
maiore studio fecit inquiri. non ita dixit scriptura diuina: "spi.
ritus sanctus caritas est", quod si dixisset, non paruam partem
quaestionis istius abstulisset; sed dixit: deus caritas est,
ut incertum sit et ideo requirendum, utrum deus pater sit
caritas an deus filius an deus spiritus sanctus an deus ipsa
trinitas. neque enim dicturi sumus non propterea deum dictum
esse caritatem, quod ipsa caritas sit ulla substantia, quae dei
digna sit nomine, sed quod donum sit dei, sicut dictum est
deo: quoniam tu est patientia mea mea; non utique propterea
dictum est, quia deus substantia est nostra patientia, sed quod
ab ipso nobis est, sicut alibi legitur: quoniam ab ipso
misericordia. hunc quippe sensum facile refellit scripturarum
ipsa locutio. tale est enim: tu es patientia mea
quale est: domine, spes mea et: deus meus misericordia mea et
multa similia. non est autem dictum: "domine,
caritas mea" aut: "tu es caritas mea" aut: "deus, caritas mea,"
sed ita dictum est: deus caritas est, sicut dictum est:
deus spiritus est. hoc qui non discernit intellectum a
domino, non expositionem quaerat a nobis; non enim apertius
quicquam possumus dicere.

Deus ergo caritas est. utrum autem pater an filius an
spiritus sanctus an ipsa trinitas, quia et ipsa non tres di, sed
deus est unus, hoc quaeritur. sed iam in hoc libro superius
disputaui non sic accipiendam esse trinitatem, quae deus est,
ex illis tribus, quae in trinitate nostrae mentis ostendimus, ut [*] [*]

tamquam memoria sit omnium trium pater et intellegentia
omnium filius et caritas omnium trium spiritus sanctus, quasi
pater non intellegat sibi nec diligat, sed ei filius intellegat et
spiritus sanctus ei diligat, ipse autem et sibi et illis tantum
meminerit, et filius nec meminerit nec diligat sibi, sed meminerit
ei pater et diligat ei spiritus sanctus, ipse autem et sibi
et illis tantummodo intellegat, itemque spiritus sanctus nec
meminerit nec intellegat sibi, sed meminerit ei pater et intellegat
ei filius, ipse autem et sibi et illis non nisi diligat;
sed sic potius, ut omnia tria et omnes et singuli habeant in
sua quisque natura nec distent in eis ista, sicut in nobis aliud
est memoria, aliud est intellegentia, aliud est dilectio siue
caritas, sed unum aliquid sit, quod omnia ualeat, sicut ipsa
sapientia, et sic habetur in uniuscuiusque natura, ut qui habet
hoc sit quod habet, sicut immutabilis simplexque substantia.
si ergo haec intellecta sunt et, quantum nobis in rebus tantis
uidere uel coniectare concessum est, uera esse claruerunt,
nescio, cur non, sicut sapientia et pater dicitur et filius et
spiritus sanctus et simul omnes non tres, sed una sapientia,
ita et caritas et pater dicatur et filius et spiritus sanctus et
simul omnes una cantu. sic enim et pater deus et filius deus
et spiritus sanctus deus et simul omnes unus deus.

Et tamen non frustra in hac trinitate non dicitur uerbum
dei nisi filius, nec donum dei nisi spiritus sanctus, nec de quo
genitum est uerbum et de quo procedit principaliter spiritus
sanctus nisi deus pater. ideo autem addidi "principaliter", quia
et de filio spiritus sanctus procedere reperitur. sed hoc quoque
illi pater dedit non iam exsistenti et nondum habenti,
sed quidquid unigenito uerbo dedit, gignendo dedit. sic ergo [*]

eum genuit, ut etiam de illo donum commune procederet et
spiritus sanctus spiritus esset amborum. non est igitur accipienda
transeunter, sed diligenter intuenda inseparabilis trinitatis
ista distinctio. hinc enim factum est, ut proprie dei
uerbum etiam dei sapientia diceretur, cum sit sapientia et
pater et spiritus sanctus. si ergo proprie aliquid horum trium
caritas nuncupanda est, quid aptius, quam ut hoc sit spiritus
sanctus? ut in illa simplici summaque natura non sit aliud
substantia et aliud caritas, sed substantia ipsa sit caritas et
caritas ipsa substantia, ita siue in patre siue in filio siue in
spiritu sancto; et tamen proprie spiritus sanctus caritas nuncupatur.

Sicut legis nomine aliquando simul omnia ueteris instrumenti
sanctarum scripturarum significantur eloquia. nam ex propheta
Esaia testimonium ponens apostolus, ubi ait: in aliis linguis
et in aliis labiis loquar populo huic, praemisit tamen:
in lege scriptum est. et ipse dominus: in lege, inquit,
eorum scriptum est: quia oderunt me gratis, cum
hoc legatur in psalmo. aliquando autem proprie uocatur lex
quae data est per Mosen, secundum quod dictum est: lex et
prophetae usque ad-Iohannem, et: in his duobus
praeceptis tota lex pendet et prophetae; hic utique
proprie lex appellata est de monte Sina. prophetarum autem
nomine etiam psalmi significati sunt, et tamen alio loco ipse
saluator: oportebat, inquit, impleri omnia quae scripta
sunt in lege et prophetis et psalmis de me. hic
rursus prophetarum nomine exceptis psalmis intellegi uoluit.
dicitur ergo lex uniuersaliter cum prophetis et psalmis, dicitur [*] [*]

proprie quae per Mosen data est. item dicuntur communiter
prophetae simul cum psalmis, dicuntur et proprie praeter
psalmos. et multis aliis exemplis doceri potest multa rerum
uocabula et uniuersaliter poni et proprie quibusdam rebus adhiberi,
nisi in re aperta uitanda sit longitudo sermonis. hoc
ideo dixi, ne quisquam propterea nos inconuenienter existimet
caritatem appellare spiritum sanctum, quia et deus pater et
deus filius potest caritas nuncupari.

Sicut ergo unicum dei uerbum proprie uocamus nomine
sapientiae, cum sit uniuersaliter spiritus sanctus et pater sapientia,
ita spiritus proprie nuncupatur uocabulo caritatis, cum
sit et pater et filius uniuersaliter caritas. sed dei uerbum, id
est unigenitus dei filius, aperte dictus est dei sapientia ore
apostolico, ubi ait: Christum dei uirtutem et dei sapientiam.
spiritus autem sanctus ubi sit dictus caritas in-is
uenimus, si diligenter Iohannis apostoli scrutemur eloquium.
qui cum dixisset: dilectissimi, diligamus inuicem,
quia dilectio ex deo est, secutus adiunxit: et omnis
qui diligit ex deo natus est. qui non diligit, non
cognouit deum, quia deus dilectio est. hic manifestauit
eam se dixisse dilectionem deum, quam dixit ex deo; deus
ergo ex deo est dilectio. sed quia et dei filius ex deo patre
natus est et spiritus sanctus ex deo patre procedit, quem
potius eorum hic debemus accipere dictum esse dilectionem
deum merito quaeritur. pater enim solus ita deus est, ut non
sit ex deo; ac per hoc dilectio, quae ita deus est, ut ex deo
sit, aut filius est aut spiritus sanctus. sed in consequentibus,
cum dei dilectionem commemorasset, non qua nos eum, sed
qua nos ipse dilexit et misit filium suum liberatorem [*] [*]

pro peccatis nostris, et hinc exhortatus esset, ut et nos
inuicem diligamus atque ita in nobis deus maneat, quia utique
dilectionem deum dixerat: statim nolens de hac re apertius
aliquid loqui: in hoc, inquit, cognoscimus, quia in ipso
manemus et ipse innobis, quiade spiritu suo dedit
nobis. sanctus itaque spiritus, de quo dedit nobis, facit nos
in deo manere et ipsum in nobis; hoc autem facit dilectio.
ipse est igitur deus dilectio. denique paulo post, cum hoc ipsum
repetisset atque dixisset: deus dilectio est, continuo subiecit:
et qui manet in dilectione, in deo manet et
deus in eo manet. unde supra dixerat: in hoc cognoscimus,
quia in ipso manemus et ipse in nobis, quoniam
de spiritu suo dedit nobis. ipse ergo significatur
ubi legitur: deus dilectio est. deus igitur spiritus sanctus,
qui procedit ex deo, cum datus fuerit homini, accendit eum
in dilectione dei et proximi, et ipse dilectio est. non enim
habet homo unde deum diligat nisi ex deo. propter quod paulo
post dicit: nos diligimus, quia ipse prior dilexitnos.
apostolus quoque Paulus: dilectio, inquit, dei diffusa
est in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui
datus est nobis.

Nullum est isto dei dono excellentius. solum est quod diuidit
inter filios regni aeterni et filios perditionis aeternae. dantur
et alia per spiritum munera, sed sine caritate nihil prosunt.
nisi ergo tantum impertiatur cuique spiritus sanctus, ut eum
dei et proximi faciat amatorem, a sinistra non transferuntur
ad dextram. nec spiritus proprie dicitur donum nisi propter
dilectionem, quam qui non habuerit, si linguis hominum [*] [*]

loquatur et angelorum, sonans aeramentum est et cymbalum
tinniens; et si habuerit prophetiam et scierit
omnia sacramenta et omnem scientiam et habuerit
omnem fidem, ita ut montes transferat, nihil est;
et si distribuerit omnem substantiam suam et si tradiderit
corpus suum, ut ardeat, nihil prodest. quantum
ergo bonum est, sine quo ad aeternam uitam neminem bona
tanta perducunt? ipsa uero dilectio siue caritas — nam unius
rei est nomen utrumque — si habeat eam qui non loquitur
linguis nec habet prophetiam nec omnia scit sacramenta omnemque
scientiam nec distribuit omnia sua pauperibus, uel
non habendo quod distribuat uel aliqua necessitate prohibitus,
nec tradit corpus suum, ut ardeat, si talis passionis nulla temtatio
est, perducit ad regnum, ita ut ipsam fidem non faciat
utilem nisi caritas. sine caritate quippe fides potest quidem
esse, sed non et prodesse. propter quod et apostolus Paulus:
in Christo, inquit, Iesu neque circumcisio aliquid
ualet neque praeputium, sed fides, quae per dilectionem
operatur, sic eam discernens ab ea fide, qua et
daemones credunt et contremescunt. dilectio igitur, quae ex
deo est et deus est, proprie spiritus sanctus est, per quem
diffunditur in cordibus nostris dei caritas, per quam nos tota
inhabitat trinitas. quocirca rectissime spiritus sanctus, cum sit
deus, uocatur etiam dei donum. quod donum proprie quid
nisi caritas intellegenda est, quae perducit ad deum et sine
qua quodlibet aliud dei donum non perducit ad deum?

An et hoc probandum est, donum dei dictum esse in sacris
litteris spiritum sanctum? si et hoc exspectatur, habemus in [*] [*]

euangelio secundum Iohannem domini Christi uerba dicentis:
si quis sitit, ueniat ad me et bibat. qui credit in
me, sicut dicit scriptura, flumina de uentre eius
fluent aquae uiuae. porro euangelista secutus adiunxit:
hoc autem dixit de spiritu sancto, quem accepturi
erant credentes in eum. unde dicit etiam Paulus apostolus:
et omnes unum spiritum potati sumus.
utrum autem donum dei sit appellata aqua ista, quod est
spiritus sanctus, hoc quaeritur. sed sicut hic inuenimus hanc
aquam spiritum sanctum esse, ita inuenimus alibi in ipso
euangelio hanc aquam dei donum appellatam. nam dominus
idem quando cum Samaritana muliere ad puteum loquebatur,
cui dixerat: da mihi bibere, cum illa respondisset, quod
Iudaei non conterentur Samaritanis, respondit Iesus et dixit
ei: si scires donum dei et quis est qui dicit tibi:
da mihi bibere, tu forsitan petisses ab eo et
dedisset tibi aquam uiuam. dicit ei mulier: domine,
neque in quo haurias habes et puteus altus
est; unde ergo habes aquam uiuam? et cetera. respondit
Iesus et dixit ei: omnis, qui bibit ex hac
aqua, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua,
quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum; sed
aqua, quam dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis
in uitam aeternam. quia ergo haec aqua uiua, sicut
euangelista exposuit, spiritus sanctus est, procul dubio spiritus
donum dei est, de quo hic dominus ait: si scires donum
dei et quis est qui dicit tibi: da mihi bibere, tu
forsitan petisses ab eo, et dedisset tibi aquam uiuam.
nam quod ibi ait: flumina de uentre eius fluent [*] [*] [*] [*]
aquae uiuae, hoc in isto loco: fiet, inquit, in eo fons
aquae salutis in uita aeterna.

Paulus uero apostolus: unicuique, inquit, nostrum datur
gratia secundum mensuram donationis Christi
atque ut donationem Christi spiritum sanctum ostenderet,
secutus adiunxit: propter quod dicit: ascendit in altum,
captiuauit captiuitatem, dedit dona hominibus.
notissimum est autem dominum legum, cum post
resurrectionem a mortuis ascendisset in caelum, dedisse spiritum
sanctum, quo impleti qui crediderunt linguis omnium
gentium loquebantur. nec moueat quod ait: dona, non "donum".
id enim testimonium de psalmo posuit; hoc autem in psalmo
ita legitur: ascendisti in altum, captiuasti captiuitatem,
accepisti dona in hominibus. sic enim plures
codices habent, maxime graeci, et ex hebraeo sic interpretatum
habemus. dona itaque dixit apostolus quemadmodum propheta,
non donum. sed cum propheta dixerit: accepisti i n
hominibus, apostolus maluit dicere: dedit hominibus,
ut ex utroque scilicet uerbo, uno prophetico, apostolico altero —
quia in utroque est diuini sermonis auctoritas — ut sensus
plenissimus redderetur. utrumque enim uerum est, et quia
dedit hominibus et quia accepit in hominibus. dedit
hominibus tamquam caput membris suis; accepit in
hominibus idem ipse, utique in membris suis, propter quae
membra sua clamauit de caelo: Saule, Saule, quid me
persequeris? et de quibus membris suis ait: quando uni [*] [*]

ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. ipse ergo
Christus et dedit de caelo et accepit in terra. porro autem
dona ob hoc ambo dixerunt, ut propheta et apostolus, quia
per donum, quod est spiritus sanctus, in commune omnibus
membris Christi multa dona, quae sunt quibusque propria,
diuiduntur. non enim singuli quique habent omnia, sed hi
illa et alii illa, quamuis ipsum donum, a quo cuique propria
diuiduntur, omnes habent, id est spiritum sanctum. nam
et alibi cum multa dona commemorasset: omnia, inquit,
haec operatur unus atque idem spiritus, diuidens
propria unicuique prout uult. quod uerbum et in epistula,
quae ad Hebraeos est, inuenitur, ubi scriptum est: attestante
deo signis et ostentis et uariis uirtutibus
et spiritus sancti diuisionibus. et hic cum dixisset: ascendit
in altum, captiuauit captiuitatem, dedit dona
hominibus: quod autem ascendit, ait, quid est,
nisi quia et descendit in inferiores partes terrae?
qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes
caelos, ut adimpleret omnia. et ipse dedit quosdam
quidem apostolos, quosdam quidem prophetas,
quosdam autem euangelistas, quosdam autem pastores
et doctores. ecce quare dicta sunt dona; quia, sicut
alibi dicit: numquid omnes apostoli? numquid omnes
prophetae? et cetera. hic autem adiunxit: ad consummationem
sanctorum in opus ministerii, in aedificationem
corporis Christi. haec est domus, quae, sicut
psalmus canit, aedificatur post captiuitatem, quoniam qui sunt
a diabolo eruti, a quo captiui tenebantur, de his aedificatur
corpus Christi, quae domus appellatur ecclesia. hanc autem [*] [*] [*]
captiuitatem ipse captiuauit, quia diabolum uicit. et ne illa
quae futura erant sancti capitis membra in aeternum supr
plicium secum traheret, eum iustitiae prius, deinde potentiae
uinculis alligauit. ipse itaque diabolus est appellata captiuitas,
quam captiuauit qui ascendit in altum et dedit dona hominibus
uel accepit in hominibus.

Petrus autem apostolus, sicut in eodem libro canonico legitur,
ubi scripti sunt Actus apostolorum, loquens de Christo, commotis
corde Iudaeis et dicentibus: quid ergo faciemus,
fratres? monstrate nobis, dixit ad eos: agite paenitentiam,
et baptizetur unusquisque uestrum in
nomine Iesu Christi in remissione peccatorum, et
accipietis donum spiritus sancti. itemque in eodem
libro legitur Simonem Magum apostolis dare uoluisse pecuniam,
ut ab eis acciperet potestatem, qua per impositionem
manus daretur spiritus sanctus. cui Petrus idem: pecunia,
inquit, tua tecum sit in perditione, quia donum dei
aestimasti pecunia possidere. et alio eiusdem libri loco,
cum Petrus Cornelio et eis qui cum illo fuerant loqueretur
annuntians et praedicans Christum, ait scriptura: ad huc
loquente Petro uerba haec cecidit spiritus sanctus
super omnes, qui audiebant uerbum, et obstipuerunt
qui ex circumcisione fideles simul cum Petro
uenerant, quia et in nationes donum spiritus sancti
effusum est. audiebant enim illos loquentes linguis
et magnificantes deum. de quo facto suo, quod incircumcisos
baptizauerat, quia, priusquam baptizarentur, ut nodum quaestionis
huius auferret, in eos uenerat spiritus sanctus, cum
Petrus postea redderet rationem fratribus, qui erant [*] [*]

Hierosolymis et hac re audita monebantur, ait post cetera: cum coepissem
autem loqui ad illos, cecidit spiritus sanctus
in illos, sicut et in nos initio. memoratusque
sum uerbi domini, sicut dicebat: quia Iohannes
quidem baptizauit aqua, uos uero baptizabimini
spiritu sancto. si igitur aequale donum dedit illis
. sicut et nobis, qui credidimus dominum Iesum Christum,
ego quis eram, qui possem prohibere deum
non dare illis spiritum sanctum? et multa alia sunt
testimonia scripturarum, quae concorditer attestantur donum
dei esse spiritum sanctum, in quantum datur eis qui per eum
diligunt deum. sed nimis longum est cuncta colligere, et quid
eis satis est quibus haec quae diximus satis non sunt?

Sane admonendi sunt, quando quidem donum dei iam uident
dictum spiritum dei sanctum, ut, cum audiunt: donum
spiritus sancti, illud genus locutionis agnoscant, quod
dictum est: in expoliatione corporis carnis. sicut enim
corpus carnis nihil aliud est quam caro, sic donum spiritus
sancti nihil aliud est quam spiritus sanctus. in tantum ergo
donum dei est, in quantum datur eis quibus datur. apud se
autem deus est, etsi nemini detur, quia deus erat patri et
filio coaeternus, antequam cuiquam daretur. nec quia illi dant,
ipse datur, ideo minor est illis. ita enim datur sicut dei donum,
ut etiam se ipsum det sicut deus. non enim dici potest
non esse suae potestatis de quo dictum est: spiritus ubi
uult spirat; et apud apostolum quod iam supra commemoraui:
omnia autem haec operatur unus atque idem
spiritus, diuidens propria unicuique prout uult. non [*] [*]

est illis condicio dati et dominatio dantium, sed concordia.
dati et dantium.

Quapropter, sicut sancta scriptura proclamat, deus caritas
est, illa quae ex deo est et in nobis id agit, ut in deo
maneamus et ipse in nobis. et hoc inde cognoscimus, quia de
spiritu suo dedit nobis; ipse spiritus est deus caritas. deinde
si in donis dei nihil maius est caritate et nullum est maius
donum dei quam spiritus sanctus, quid consequentius, quam ut
ipse sit caritas, quae dicitur et deus et ex deo? et si caritas,
qua pater diligit filium et patrem diligit filius, ineffabiliter
communionem demonstrat amborum; quid conuenientius, quam
ut ille proprie dicatur caritas, qui spiritus est communis ambobus?
hoc enim sanius creditur uel intellegitur, ut non solum
spiritus sanctus caritas sit in illa trinitate, sed non frustra
proprie caritas nuncupetur propter illa quae dicta sunt, sicut
non solus est in illa trinitate uel spiritus uel sanctus, quia et
pater spiritus et filius spiritus, et pater sanctus et filius sanctus,
quod ambigit nequaquam pietas. et tamen ipse non frustra
proprie dicitur spiritus sanctus. quia enim est communis ambobus,
id uocatur ipse proprie quod ambo communiter. alioquin
si in illa trinitate solus spiritus sanctus est caritas, profecto et
filius non solius patris uerum etiam spiritus sancti filius inuenitur.
ita enim locis innumerabilibus dicitur et legitur filius
unigenitus dei patris, ut tamen et illud uerum sit quod apostolus
ait de deo patre: qui eruit nos de potestate
tenebrarum et transtulit in regnum filii caritatis.
suae. non dixit: "filii sui"; quod si diceret, uerissime diceret,
quemadmodum quia saepe dixit, uerissime dixit; sed ait:
filii caritatis suae. filius ergo est etiam spiritus sancti,
si non est in illa trinitate caritas dei nisi spiritus sanctus. [*] [*]

quod si absurdissimum est, restat, ut non solus ibi sit caritas
spiritus sanctus, sed propter illa de quibus satis disserui, proprie
sic uocetur, quod autem dictum est: filii caritatis
suae, nihil aliud intellegatur quam filii sui dilecti, quam filii
postremo substantiae suae. caritas quippe patris, quae in natura
eius est ineffabiliter simplici, nihil est aliud quam eius
ipsa natura atque substantia, ut saepe iam diximus et saepe
iterare non piget. ac per hoc filius caritatis eius nullus est
alius quam qui de substantia eius est genitus.

CCXLIII. DE INTERROGATIONE HAERETICI CONTRA EOS QVI VNIGENITVM DEI NON PATERNAE SVBSTANTIAE, SED VOLVNTATIS FILIVM ESSE DIXERVNT. EX LIBRO DE TRINITATE XV, T. XX.

Acute sane quidam respondit haeretico uersutissime interroganti,
utrum deus filium nolens an nolens genuerit, ut,
diceretur nolens, absurdissima dei miseria sequeretur, si autem
nolens, continuo quod contendebat uelut inuicta ratione concluderet,
non naturae esse filium, sed uoluntatis. at ille uigilantissime
uicissim quaesiuit ab eo, utrum deus pater uolens
an nolens sit deus, ut, si responderet nolens, sequeretur illa
miseria, quam de deo credere magna insania est, si autem
diceret uolens, responderetur ei: "ergo et ipse uoluntate sua
deus est, non natura". quid ergo restabat, nisi ut obmutesceret
et sua interrogatione obligatum insolubili uinculo se uideret?
sed uoluntas dei si et propria dicenda est aliqua in trinitate
persona, magis hoc nomen spiritui sancto competit sicut caritas.
nam quid est aliud caritas quam uoluntas? [*]

[Video me de spiritu sancto in isto libro secundum scripturas
sanctas hoc disputasse quod fidelibus sufficit iam scientibus
deum esse spiritum sanctum, nec alterius substantiae
nec minorem, quam est pater et filius, quod in superioribus
libris secundum easdem scripturas sanctas uerum esse docuimus.
de creatura etiam, quam fecit deus, quantum ualuimus,
admonuimus eos qui rationem de rebus talibus poscunt, ut
inuisibilia eius per ea quae facta sunt, sicut possent, intellecta
conspicerent, et maxime per rationalem uel intellectualem creaturam,
quae facta est ad imaginem dei, per quod uelut speculum,
quantum possent, si possent, cernerent trinitatem deum
in nostra memoria, intellegentia, uoluntate. quae tria in sua
mente naturaliter diuinitus instituta quisquis uiuaciter perspicit
et quam magnum sit in ea, unde potest etiam sempiterna
immutabilisque natura recoli, conspici, concupisci — reminiscitur
per memoriam, intuetur per intellegentiam, amplectitur
per dilectionem — profecto reperit illius summae trinitatis imaginem.
ad quam summam trinitatem reminiscendam, uidendam,
diligendam, ut eam recordetur, eam contempletur, ea
delectetur, totum debet referre quod uiuit. uerum ne hanc
imaginem ab eadem trinitate factam et suo uitio in deterius
commutatam ita eidem comparet trinitati, ut omni modo existimet
similem, sed potius in qualicumque ista similitudine
magnam quoque dissimilitudinem cernat, quantum satis esse
uidebatur, admonui. [*] [*]