Excerpta ex Operibus Augustini (256-260)

CCXXXIIII QVOMODO IN TRINITATE ET PATER AD FILIVM PRINCIPIVM SIT ET PATER ET FILIVS AD SPIRITVM SANCTVM. EX LIBRO DE TRINITATE V, T. XIIII.

Vtrum autem et ad spiritum sanctum principium sit pater
quaestio est, quia, ita si est, non iam principium ei tantum
rei erit, quam gignit aut facit, sed etiam ei quam dat ubi
et illud elucescit, ut potest, quod solet multos mouere, cur
non sit filius etiam spiritus sanctus, cum et ipse a patre exeat,
sicut in euangelio legitur. exit enim non quomodo natus,
sed quomodo datus, et ideo non dicitur filius, quia neque natus
est sicut unigenitus, neque factus, ut per gratiam in
adoptionem nasceretur, sicuti nos. quod enim de patre natum
est, ad patrem solum refertur, cum dicitur filius; et ideo filius
patris est, non et noster. quod autem datum est, et ad eum
qui dedit refertur et ad eos quibus dedit. itaque spiritus [*] [*]

sanctos non tantum patris et filii, qui dederunt, sed etiam
noster dicitur, qui accepimus, (sicut dicitur domini salus,
qui dat salutem; eadem etiam nostra salus est, qui accepimus.
spiritus ergo et dei est, qui dedit, et noster, qui accepimus,)
non ille spiritus noster, quo sumus, quia ipse spiritus est hominis,
qui in ipso est, sed alio modo iste noster, quo dicimus
et: panem nostrum da nobis, quamquam et illum spiritum,
qui hominis dicitur, a quo utique accepimus. quid
enim habes, inquit, quod non accepisti? sed aliud est
quod accepimus, ut essemus, aliud quod accepimus, ut
sancti essemus. unde scriptum est et de Iohanne, quod in
spiritu et uirtute Heliae ueniret; dictus est Heliae spiritus,
sed spiritus sanctus, quem accepit Helias. hoc et de Mose intellegendum
est, cum ait ei dominus: tollam de spiritu
tuo et dabo eis, hoc est: "dabo illis de spiritu sancto,
quem iam tibi dedi". si ergo et quod datur principium habet
eum a quo datur, quia non aliunde accepit illud quod ab
ipso procedit, fatendum est patrem et filium principium esse
spiritus sancti, non duo principia, sed sicut pater et filius
unus deus et ad creaturam relatiue unus creator et unus dominus,
sic relatiue ad spiritum sanctum unum principium. ad
creaturam uero pater et filius et spiritus sanctus unum principium,
sicut unus creator et unus deus.

CCXXXV. MQVOMODO IN SPIRITV SANCTO, ETIAM ANTEQVAM DABETVB, POSSIT DONI NOMEN INTELLEGI, VT EI SEMPER NON ALTVD PVERIT DONVM ESSE QVAM IPSVM ESSE. EX LIBRO 8. 8. T. XV.

Interius autem quaeritur utrum, quemadmodum filius non hoc tantum habet nascendo, ut filius sit, sed omnino, ut sit, [*] [*]

sic et spiritus sanctus eo quo datur habeat non tantum, ut
donum sit, sed omnino, ut sit. utrum ergo erat, antequam
daretur, sed nondum erat donum, an eo ipso quo daturus erat
eum deus, iam donum erat, et antequam daretur? sed si non
procedit, nisi cum datur, nec procederet utique, priusquam esset
cui daretur, quomodo iam erat ipsa substantia, si non est nisi
quia datur? sicut filius non tantum, ut filius — quod relatiue
dicitur — sed omnino ut sit ipsa substantia, nascendo habet
an semper procedit spiritus sanctus et non ex tempore, sed ab
aeternitate procedit? sed quia sic procedebat, ut esset donabile,
iam donum erat, et antequam esset cui daretur. aliter enim
intellegitur, cum dicitur donum, aliter, cum dicitur donatum;
nam donum potest esse, et antequam detur, donatum autem
nisi donatum fuerit nullo modo dici potest.

CCXXXVI DE APPELLATIONIBVS RELATIVIS, QVAE NON AD DEVM, SED AD CREATVRAM REFERENDAE SVNT, QVONIAM DEO NIHIL ACCIDIT. EX EODEM LIBRO DE TRINITATE V, T. XVI.

Nec moueat quod spiritus sanctus, cum sit coaeternus patri
et filio, dicitur tamen aliquid ex tempore, ueluti hoc ipsum to
quod donatum diximus. nam sempiterne spiritus donum,
temporaliter autem donatum. nam et dominus si non dicitur
nisi cum habere incipit seruum, etiam ista appellatio relatiua
ex tempore est deo; non enim sempiterna creatura est, cuius
est ille dominus. quomodo ergo obtinebimus nec ipsa relatiua
esse accidentia, quoniam nihil accidit deo temporaliter, quia
non est mutabilis, sicut in exordio huius disputationis tractauimus?
ecce dominum esse non sempiternum habet, ne
cogamur etiam creaturam sempiternam dicere, quia ille sempiterne
non dominaretur, nisi etiam iste sempiterne famularetur.
sicut autem non potest esse seruus qui non habet dominum, [*]

sic nec dominus qui non habet seruum. et quisquis extiterit
qui aeternum quidem deum solum dicat, tempora autem non
esse aeterna propter uarietatem et mutabilitatem, sed tamen
tempora non in tempore esse coepisse — non enim erat tempus,
antequam inciperent tempora, et ideo non de tempore accidit
deo, ut dominus esset, quia ipsorum temporum dominus
erat, quae utique non in tempore esse coeperunt — quid respondebit
de homine, qui in tempore factus est, cuius utique deus
non erat, antequam esset cuius esset? certe uel ut dominus
hominis esset, ex tempore accidit deo; ut omnis auferri uideatur
controuersia, certe ut tuus dominus esset aut meus, qui modo
esse coepimus, ex tempore accidit deo; aut et, si propter obscuram
quaestionem animae uideatur incertum, quid, ut esset
dominus populi Israhel? quia etsi iam erat animae natura,
quam ille populus habebat, quod modo non quaerimus, tamen
ille populus nondum erat et quomodo esse coepit apparet.
postremo, ut dominus esset huius arboris et huius segetis, ex
tempore accidit, quae modo esse coeperunt, quia, etsi materies
iam erat, aliud est tamen dominum esse materiae, aliud esse
dominum iam factae naturae. alio enim tempore est etiam
homo dominus ligni et alio tempore est dominus arcae, quamuis
ex ipso ligno fabricatae, quod utique non erat, cum ligni
dominus iam esset. quomodo igitur obtinebimus nihil secundum
accidens dici deum, nisi quia ipsius naturae nihil accidit, quo
mutator, ut ea sint accidentia relatiua, quae cum aliqua
mutatione rerum, de quibus dicuntur, accidunt? sicut amicus
relatiue dicitur; neque enim esse incipit, nisi cum amare
coeperit; fit ergo aliqua mutatio uoluutatis, ut amicus dicatur.
nummus autem cum dicitur pretium, relatiue dicitur, nec
tamen mutatus est, cum esse coepit pretium; neque cum
dicitur pignus et si qua similia. si ergo nummus potest nulla [*]
sui mutatione totiens dici relatiue, ut neque cum incipit dici
neque cum desinit aliquid in eius natura uel forma, qua
nummus est, mutationis fiat, quanto facilius de illa incommutabili
dei substantia debemus accipere, ut ita dicatur relatiue
aliquid ad creaturam, ut, quamuis temporaliter incipiat
dici, non tamen ipsi substantiae dei accidisse intellegatur, sed
illi creaturae, ad quam dicitur? domine, inquit, refugium
factus es nobis. refugium ergo nostrum deus relatiue dicitur;
ad nos enim refertur et tunc refugium nostrum fit, cum
ad eum refugimus. numquid tunc fit aliquid in eius natura,
quod antequam ad eum refugeremus non erat ? in nobis ergo
fit aliqua mutatio — deteriores enim fuimus, antequam ad eum
refugeremus, et efficimur ad eum refugiendo meliores — in illo
autem nulla. sic et pater noster esse incipit, cum per eius
gratiam regeneramur, quoniam dedit nobis potestatem filios
dei fieri. substantia itaque nostra mutatur in melius, cum
filii eius efficimur, simul et ille pater noster esse incipit, sed
nulla suae commutatione substantiae. quod ergo temporaliter
dici incipit deus quod antea non dicebatur, manifestum est
relatiue dici, non tamen secundum accidens dei, quod ei aliquid
acciderit, sed plane secundum accidens eius, ad quod
dici aliquid deus incipit relatiue. et quod amicus dei iustus
esse incipit, ipse mutatur, deus autem absit, ut temporaliter
aliquem diligat quasi noua dilectione, quae in ipso ante non
erat, apud quem nec praeterita transierunt et futura iam facta sunt. itaque omnes sanctos suos ante mundi constitutionem
dilexit, sicut praedestinauit, sed, cum conuertuntur et inueniunt
illum, tunc incipere ab eo diligi dicuntur, ut eo modo dicatur,
quo potest humano affectu capi quod dicitur. sic etiam, cum
iratus malis dicitur et placidus bonis, illi mutantur, non ipse,
sicut lux infirmis oculis aspera, firmis lenis est, ipsorum
scilicet mutatione, non sua. [*] [*]

CCXXXVII. DE SPIRITVS SANCTI VNITATE CVM PATRE ET FILIO. EX LIBRO DE TRINITATE VI, T. V.

Quapropter etiam spiritus sanctus in eadem unitate substantiae
et aequalitate consistit. siue enim sit unitas amborum
siue sanctitas siue caritas, siue ideo unitas, quia caritas, et
ideo caritas, quia sanctitas, manifestum est, quod non aliquis
duorum est quo uterque coniungitur, quo genitus a gignente
diligatur generatoremque suum diligat, sintque non participatione,
sed essentia sua, neque dono superioris alicuius, sed
suo proprio seruantes unitatem spiritus in uinculo pacis. quod
imitari per gratiam et ad deum et ad nos ipsos iubemur, in
quibus duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae. ita
sunt illa tria deus unus, solus, magnus, sapiens, sanctus,
beatus, nos autem ex ipso et per ipsum et in ipso beati, quia
ipsius munere inter nos unum, cum illo autem unus spiritus,
quia agglutinatur anima nostra post eum, et nobis haerere deo
bonum est, quia perdet omnem qui fornicatur ab eo. spiritus
ergo sanctus commune aliquid est patris et filii, quidquid
illud est, at ipsa communio consubstantialis et coaeterna,
quae si amicitia conuenienter dici potest, dicatur; sed aptius
dicitur caritas. et haec quoque substantia, quia deus substantia
et deus caritas, sicut scriptum est. sicut autem
simul substantia cum patre et filio, ita simul magna et simul
bona et simul sancta et quidquid aliud a se dicitur, quoniam
non aliud est deo esse et aliud magnum esse uel bonum et
cetera, sicut supra ostendimus. si enim minus magna est ibi
caritas quam sapientia, minus quam est diligitur; aequalis est
igitur, ut, quanta est sapientia, tantum diligatur. est autem
sapientia aequalis patri, sicut supra diximus; aequalis est [*] [*] [*] [*]

\'igitur etiam spiritus sanctus et, si aequalis, in omnibus
aequalis propter summam simplicitatem, quae in illa substantia
est. et ideo non amplius quam tria sunt: unus diligens
eum qui de illo est, et unus diligens eum de quo est, et ipsa
dilectio. quae si nihil est, quomodo deus dilectio est ? si
non est substantia, quomodo deus substantia est?

CCXXXVIII. DE SOLO DEO VERO PATRE ET FILIO ET SPIEITV SANCTO. EX EODEM LIBRO DE TRINITATE VI, T. VIIII.

Et quoniam ostendimus, quomodo possit dici solus pater, 10
quia non nisi ipse ibi pater, consideranda est illa sententia,
qua dicitur uerum deum non esse patrem solum, sed patrem
et filium et spiritum sanctum. si quis enim interroget, pater
solus utrum sit deus, quomodo respondebitur non esse, nisi
forte ita dicamus, esse quidem patrem deum, sed non eam 15
esse solum deum, esse autem solum deum patrem et filium
et spiritum sanctum? sed quid agimus de illo testimonio
domini? patri enim dicebat et patrem nominauerat, ad quem
loquebatur, cum ait: haec est autem uita aeterna, ut
cognoscant te unum uerum deum. quod quidem Arriani
sic solent accipere, quasi non sit filius dei uerus. quibus
exclusis uidendum est, an intellegere cogamur, cum dictum
est patri: ut cognoscant te unum uerum deum, tamquam
hoc insinuare uoluerit, quia et solus pater deus est, ne
non intellegeremus deum nisi ipsa tria simul, patrem et 25
filium et spiritum sanctum. num ergo ex domini testimonio
et patrem unum uerum deum dicimus et filium unum uerum
deum et spiritum sanctum unum uerum deum dicimus, et [*] [*]

simul patrem et filium et spiritum sanctum, id est simul
ipsam trinitatem, non tres ueros deos, sed unum uerum deum?
an quoniam addidit: et quem misisti Iesum Christum,
subaudiendum est: "unum uerum deum" et ordo uerborum est:
"ut te et quem misisti Iesum Christum cognoscant uerum deum?"
cur ergo tacuit de spiritu sancto? an quoniam consequens est,
ut, ubicumque nominatur unum tanta pace uni adhaerens, ut
per hanc unum utrumque sit, iam ex hoc intellegatur etiam
ipsa pax, quamuis non commemoretur ? nam et illo loco apostolus
uidetur quasi praetermittere spiritum sanctum, et tamen
ibi intellegitur, ubi ait: omnia uestra, uos autem Christi,
Christus autem dei; et iterum: caput mulieris
uir, caput uiri Christus, caput autem Christi deus.
sed rursus deus non nisi omnia simul tria; quomodo caput
Christi deus, id est caput Christi trinitas, cum in trinitate
sit Christus, ut sit trinitas ? an quod est pater cum filio, caput
est ei quod est solus filius? cum filio enim pater deus, solus
autem filius Christus est, maxime quia iam uerbum caro
factum est et loquitur, secundum quam humilitatem eius
etiam maior est pater, sicut dicit: quoniam pater maior
me est, ut hoc ipsum deum esse, quod illi cum patre unum
est, caput sit hominis mediatoris, quod ipse solus est. si
enim mentem recte dicimus principale hominis, id est tamquam
caput humanae substantiae, cum ipse homo cum mente sit
homo, cur non multo congruentius multoque magis uerbum
cum patre, quod simul deus est, caput est Christi, quamuis
Christus homo nisi cum uerbo, quod caro factum est, intellegi
non possit? [*] [*] [*]