Excerpta ex Operibus Augustini (251-255)

CCXXX. DE HIS SCRIPTVRAE LOCIS, DE QVIBVS DVBIVM EST, AN PROPTER ASSVMTAM CREATVRAM MINOREM PATRE INDICANT FILIVM, AN VERO HOC TANTVM QVOD, LICET AEQVALEM PATRI, TAMEN QVIA DE PATRE SIT DOCEANT. EX LIBRO DE TRINI- TATE n, T. n.

Sunt quaedam in scripturis ita posita, ut ambiguum sit,
quonam referenda sint, utrum ad illud, quod propter assumtam
creaturam minor est filius, an ad illud, quod, quamuis aequalis,
tamen quia de patre sit indicatur. et mihi quidem uidetur,
si eo modo ambiguum est, ut explicari discernique non possit,
ex qualibet regula sit sine periculo posse intellegi, sicut est
quod ait: mea doctrina non est mea, sed eius qui
me misit. nam et ex forma serui potest accipi, sicut iam
superiore libro tractauimus, et ex forma dei, in qua sic
aequalis est patri, ut tamen de patre sit. in dei quippe forma
sicut non est aliud filius, aliud uita eius, sed ipsa uita filius
eius est, ita non est aliud filius, aliud doctrina eius, sed ipsa
doctrina filius eius est. ac per hoc, sicut id quod dictum est:
dedit filio uitam non aliud intellegitur quam: genuit
filium, qui est uita, sic etiam cum dicitor: dedit filio doctrinam,
bene intellegitur: genuit filium, qui est doctrina, ut
quod dictum est: mea doctrina non est mea, sed eius
qui me misit, sic intellegatur, ac si dictum sit: "ego non
25 sum a me ipso, sed ab illo qui me misit." [*] [*] [*]

CCXXXI. DE HIS QVAE SPIRITVM SANCTVM NON MINOREM PATRE INDICANT, SED TANTVM QVOD DE PATRE PROCEDIT. EX EODEM LIBRO DE TRINITATE II, T. III.

Nam de spiritu sancto, de quo (non) dictum est: semet ipsum
exinaniuit formam serui accipiens, ait tamen ipse
dominus: cum autem uenerit ille spiritus ueritatis,
docebit uos omnem ueritatem; non enim loquetur
a semet ipso, sed quaecumque audierit loquetur
et quaecumque uentura sunt annuntiabit uobis.
(ille me clarificabit, quia de meo accipiet et annuntiabit
uobis.) post haec uerba nisi continuo dixisset:
omnia, quae habet pater, mea sunt; propterea dixi:
de meo accipiet et annuntiabit uobis, crederetur fortasse
ita natus de Christo spiritus sanctus, quemadmodum ille
de patre. de se quippe dixerat: mea doctrina non est
mea, sed eius qui me misit; de spiritu autem sancto:
non enim loquetur a semet ipso, sed quaecumque
audierit loquetur, et: quia de meo accipiet et annuntiabit uobis.
sed quia reddit causam, cur dixerit: de meo accipiet — ait enim: omnia, quaecumque habet
pater, mea sunt; propterea dixi, quia de meo accipiet
— restat, ut intellegatur etiam spiritus sanctus de patris
habere sicut filius. quomodo, nisi secundum id quod supra
diximus: cum autem uenerit paracletus, quem ego
mittam uobis a patre, spiritum ueritatis, qui a
patre procedet, ille testimonium perhibebit de me?
procedendo itaque a patre dicitur non loqui a semet ipso; et
sicut non ex eo fit, ut minor sit filius, quia dixit: non [*] [*]

potest filius a se facere quicquam, nisi quod uiderit
patrem facientem — non enim hoc ex forma serui dixit,
sed ex forma dei, sicut iam ostendimus; haec autem uerba
non indicant, quod minor sit, sed quod de patre sit — ita non
hinc efficitur, ut minor sit spiritus sanctus, quia dictum est
de illo: non enim loquetur a semet ipso, sed quaecumque
audierit loquetur; secundum hoc dictum est,
quod de patre procedit.

CCXXXII.QVOD CLABIFICATIO, QVAE FIT INTER PATREM ET FILIVM ET SPIRITVM SANCTVM, NVLLAM DIFFERENTIAM IN TRINITATE SIGNIFICET. EX EODEM LIBRO DE TRINITATE n, T. IIII.

Euigilent hic, si possunt, qui hoc etiam sibi suffragari pu-:
tauerunt ad demonstrandum patrem filio maiorem, quia dixit
filius: pater, clarifica me. ecce et spiritus sanctus clarificat
eum; numquidnam et ipse maior est illo ? porro autem,
si propterea spiritus sanctus glorificat filium, quia de filio accepit,
et ideo de eius accipit, quia omnia, quae habet pater,
ipsius sunt: manifestum, quia, cum spiritus sanctus glorificat
filium, pater glorificat filium. unde cognoscimus, quod omnia,
quae habet pater, non tantum filii, sed etiam spiritus sancti
sunt, quia potest spiritus sanctus glorificare filium, quem glorificat
pater. quod si ille qui glorificat eo quem glorificat
maior est, sinant, ut aequales sint qui se inuicem glorificant.
scriptum est autem, quod et filius glorificet patrem. ego, inquit,
te glorificau i super terram. sane caueant, ne putetur
spiritus sanctus maior ambobus, qui glorificat filium,
quem glorificat pater, ipse autem nec a patre nec a filio
glorificatur. [*] [*]

CCXXXIII QVOMODO INTELLEGENDA SIT MISSIO SIVE FILII SIVE SPIRITVS SANCTI. EX EODEM LIBRO DE TRINITATE II, T. V.

Sed in his conuicti ad illud se conuertunt, ut dicant: "maior
est qui mittit quam qui mittitur; proinde maior est pater
filio, quia filius a patre se missum assidue commemorat;
maior est et spiritu sancto, quia de illo dixit Iesus: quem
mittet pater meus in nomine meo; et spiritus sanctus
utroque minor est, quia et pater eum mittit, sicut commemorauimus,
et filius, cum dicit: si autem abiero, mittam
eum ad uos." qua in quaestione primum quaero, unde et quo
missus sit filius. ego, inquit, a patre exii et ueni in
hunc mundum. ergo a patre exire et uenire in hunc mundum,
hoc eat mitti. quid igitur est quod de illo idem ipse
euangelista dicit: in hoc mundo erat, et mundus per
ipsum factus est, et mundus eum non cognouit?
deinde coniungit: in sua propria uenit. illuc utique missus
est, quo uenit; at si in hunc mundum missus est, quia exiit
a patre et uenit in hunc mundum et in hoc mundo erat, illuc
ergo missus est, ubi erat. nam et illud quod scriptum est in
propheta deum dicere: caelum et terram ego impleo,
si de filio dictum est — ipsum enim nonnulli uolunt intellegi
uel prophetis uel in prophetis locutum — quo missus est nisi
illuc, ubi erat? ubique enim erat, quia ait: caelum et terram
ego impleo. si autem de patre dictum est, ubi esse
potuit sine uerbo suo et sine sapientia sua, quae pertendit
a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia [*] [*]

suauiter? sed neque sine spiritu sancto usquam esse potuit.
itaque si ubique est deus, ubique est etiam spiritus eius; illuc
ergo et spiritus sanctus missus est, ubi erat. nam et ille qui
non inuenit locum, quo iret a facie dei, et dicit: si ascendero
in caelum, tu illic es, et si descendero in infernum,
ades, ubique uolens intellegi praesentem deum,
prius nominauit spiritum eius; nam sic ait: quo abibo ab
spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam?

Quocirca si et filius et spiritus sanctus illuc mittitur, ubi
erat quaerendum est, quomodo sit ista missio siue filii siue
spir tus sancti; pater enim solus nusquam legitur missus. et
de lio ita scribit apostolus: cum autem uenit plenitudo
te aporis, misit deus filium suum factum ex muliere,
factum sub lege, ut eos qui sub lege erant
redimeret. misit, inquit, filium suum factum ex muliere:
quo nomine quis catholicus nesciat non eum priuationem
uirginitatis, sed differentiam sexus hebraeo more loquendi significare
uoluisse? cum itaque ait: misit deus filium suum
factum ex muliere, satis ostendit eo ipso missum filium,
quo factus est ex muliere. quod ergo de deo natus est, in
hoc mundo erat; quod autem de Maria natus est, in hunc
missus aduenit. proinde mitti a patre sine spiritu sancto non
potuit, non solum quia intellegitur pater, cum eum misit, id
est fecit ex femina, non utique sine spiritu sancto fecisse,
uerum etiam quod manifestissime atque apertissime in euangelio
dicitur uirgini Mariae quaerenti ab angelo: quomodo
fiet istud? spiritus sanctus superueniet in te et
uirtus altissimi obumbrabit tibi. et Matthaeus dicit: [*] [*]

inuenta est in utero habens de spiritu sancto;
quamquam et apud Esaiam prophetam de aduentu suo futuro
ipse Christus intellegitur dicere: nunc dominus misit me
et spiritus eius.

Fortasse aliquis cogitat, ut dicamus etiam a se ipso missum
esse filium, quia ille Mariae uirginis conceptus et partus operatio
trinitatis est, qua creante omnia creantur, et "quomodo iam"
inquit "pater eum misit, si se ipse misit?" cui primum respondeo
quaerens, ut dicat, si potest, quomodo eum pater
sanctificauit, si se ipse sanctificauit. utrumque enim idem
dominus ait: quem pater, inquit, sanctificauit et misit
in hunc mundum, uos dicitis, quia blasphemat, quoniam
dicit: filius dei sum. alio autem loco ait: et pro
his sanctifico me ipsum. item quaero, quomodo eum
pater tradidit, si ipse se tradidit. utrumque enim dicit apostolus
Paulus: qui filio, inquit, suo proprio non pepercit,
sed pro nobis omnibus tradidit eum. alibi
autem de ipso saluatore ait: qui me dilexit et tradidit
se ipsum pro me. credo, respondebit, si haec probe sapit,
quia una uoluntas est patris et filii et inseparabilis operatio.
sic ergo intellegat illam incarnationem, ex uirgine natiuitatem,
in qua filius intellegitur missus, una eademque operatione
patris et filii inseparabiliter esse factam, non utique inde
disparato spiritu sancto, de quo aperte dicitur: inuenta est
in utero habens de spiritu sancto. nam etiam, si ita [*] [*]

quaeramus, enodatius fortassis quod dicimus apparebit: quomodo
misit deus filium suum? iussit, ut ueniret, atque ille
iubenti obtemperauit, an rogauit, an tantummodo admonuit?
sed quodlibet horum sit, uerbo utique factum est; dei autem
uerbum ipse est dei filius. quapropter dum eum pater uerbo
misit, a patre et uerbo eius factum est, ut mitteretur. ergo a
patre et filio missus est idem filius, quia uerbum patris est
ipse filius. quis enim se tam sacrilega induat opinione, ut
putet temporale uerbum a patre factum esse, ut aeternus
filius mitteretur et in carne appareret ex tempore? sed utique
in ipso dei uerbo, quod erat in principio apud deum et deus
erat, in ipsa scilicet sapientia dei sine tempore erat quo
tempore eam in carne apparere oporteret. itaque cum sine
ullo initio temporis in principio esset uerbum, et uerbum
esset apud deum, et deus esset uerbum, sine ullo tempore in
ipso uerbo erat quo tempore uerbum caro fieret et habitaret
in nobis. quae plenitudo temporis cum uenisset, misit
deus filium suum factum ex muliere, id est ut
incarnatum uerbum hominibus appareret; quod in ipso uerbo
sine tempore erat quo tempore fieret. ordo quippe temporum
in aeterna dei sapientia sine tempore est. cum
itaque hoc a patre et filio factum esset, ut in carne filius
appareret, consequenter dictus est missus ille qui in eadem
carne hic apparuit, misisse autem ille qui in ea non apparuit.
quoniam illa quae coram corporeis oculis foris geruntur ab
interiore apparatu naturae spiritalis exsistunt, propterea conuenienter
missa dicuntur. forma porro illa suscepti hominis [*] [*]
filii persona est, non etiam patris. quapropter pater inuisibilis
una cum filio secum inuisibili eundem filium uisibilem
faciendo misisse eum dictus est, qui si eo modo uisibilis
fieret, ut cum patre inuisibilis esse desisteret, id est si substantia
inuisibilis uerbi in creaturam uisibilem mutata et
transiens uerteretur, ita missus a patre intellegeretur filius,
ut tantum missus, non etiam cum patre mittens inueniretur.
cum uero sic accepta est forma serui, ut maneret incommutabilis
forma dei, manifestum est, quod a patre et filio non
apparentibus factum sit quod appareret in filio, id est ab inuisibili
patre cum inuisibili filio idem ipse filius uisibilis
mitteretur. cur ergo ait: et a me ipso non ueni? iam
hoc secundum formam serui dictum est, secundum quam
dictum est: ego non iudico quemquam.

Si ergo missus dicitur, in quantum apparuit foris in creatura
corporali qui intus in natura spiritali oculis mortalium
semper occultus est, iam in promtu est intellegere etiam de
spiritu sancto, cur missus etiam ipse dicatur. facta est enim
quaedam creaturae species ex tempore, in qua uisibiliter
ostenderetur spiritus sanctus, cum super ipsum dominum corporali
specie uelut columba descendit, siue cum decem diebus
peractis post eius ascensionem die pentecostes factus est subito
de caelo sonus, quasi ferretur flatus uehemens, et uisae sunt
illis linguae diuisae quasi ignis, qui consedit super unumquemque
eorum. haec operatio uisibiliter expressa et oculis
oblata mortalibus missio spiritus sancti dicta est, non ut [*] [*]

appareret eius ipsa substantia, quia ipse inuisibilis et incommutabilis
est sicut pater et filius, sed ut exterioribus uisis
hominum corda commota a temporali manifestatione uenientis
ad occultum aeternitatis semper praesentis conuerterentur.

[QVOD OPERE DEI OMNIS CREATVRA ADMINISTRETVR, ET QVOD MIRA MVLTA ORDINE CONSVETVDINIS INSERANTVR. EX LIBRO DE TRINITATE III, CAPITVLO V.

Quis attrahit humorem per radicem uitis ad botrum et
uinum facit nisi deus, qui et homine plantante et rigante incrementum
dat? sed cum ad nutum domini aqua in uinum
inusitata celeritate conuersa est, etiam stultis fatentibus uis
diuina declarata est. quis arbusta fronde ac flore sollemniter
uestit nisi deus? uerum cum floruit uirga sacerdotis Aaron,
conlocuta est quodam modo cum dubitante humanitate diuinitas.
et lignis certe omnibus et omnium animalium carnibus
gignendis atque formandis communis est terrena materies, et
quis ea facit nisi qui dixit, ut haec terra produceret, et in
eodem uerbo suo quae creauit regit atque agit? sed cum eandem
materiam ex uirga Moysi in carnem serpentis proxime
ac uelociter uertit, miraculum fuit rei quidem mutabilis, sed [*] [*]

tamen inusitata mutatio. quis autem animat quaeque uiua
nascentia nisi qui et illum serpentem ad horam, sicut opus
fuerat, animauit?

Et quis reddidit cadaueribus animas suas, cum resurgerent
mortui, nisi qui animat carnes in uteris matrum, ut oriantur
morituri? sed cum fiunt illa continuato quasi quodam fluuio
labentium manantiumque rerum ex occulto in promtum atque
ex promto in occultum usitato itinere transeuntium, naturalia.
dicuntur; cum uero admonendis hominibus inusitata mutabilitate
ingeruntur, magnalia nominantur.]