Excerpta ex Operibus Augustini (246-250)

CCXXVI. DE REGNO, QVOD PATRI FILIVS DICITVB TRADITVRVS. EX LIBRO DE TRINITATE SVPRA SCRIPTO, TITVLO VIII.

Quid ergo est: cum tradiderit regnum deo et patri?
quasi modo non habeat regnum deus et pater. sed quia omnes
iustos, quibus nunc regnat ex fide uiuentibus, mediator
dei et hominum homo Christus Iesus perducturus est ad
speciem, quam uisionem dicit idem apostolus facie ad
faciem, ita dictum est: cum tradiderit regnum deo
et patri, ac si diceretur: "cum perduxerit credentes ad contemplationem
dei et patris". sicut enim dicit: omnia mihi
tradita sunt a patre meo, et nemo nouit filium
nisi pater; neque patrem quis nouit nisi filius et [*] [*]

cui noluerit filius reuelare, tunc reuelabitur a filio
pater, cum euacuauerit omnem principatum et omnem
potestatem et uirtutem, id est ut necessaria non
sit dispensatio similitudinum per angelicos principatus et
potestates et uirtutes. ex quarum persona non inconuenienter
intellegitur dici in cantico canticorum ad sponsam: similitudines
auri faciemus tibi cum distinctionibus
argenti, quoad usque rex in recubitu suo est, idest
quoad usque Christus in secreto suo est, quia uita nostra
abscondita est cum Christo in deo; cum Christus,
inquit, apparuerit, uita uestra, tunc et uos cum
ipso apparebitis in gloria. quod antequam fiat, uidemus
nunc per speculum in aenigmate — hoc est in
similitudinibus — tunc autem facie ad faciem.

Haec enim nobis contemplatio promittitur actionum omnium
finis \'atque aeterna perfectio gaudiorum. filii dei
enim sumus, et nondum apparuit quod erimus;
scimus, quia cum apparuerit similes ei erimus,
quoniam uidebimus eum, sicuti est. quod enim dixit
famulo suo Moysi: ego sum qui sum; et dices itaque
filiis Israhel: qui est, misit me ad uos: hoc contemplabimur,
cum uiuemus in aeternum. ita quippe ait: haec
est uita aeterna, ut cognoscant te unum uerum
deum et quem misisti legum Christum. hoc fiet, cum
uenerit dominus et inluminauerit occulta tenebrarum, cum
tenebrae mortalitatis huius corruptionisque transierint. tunc
erit mane nostrum, de quo in psalmo dicitur: mane [*] [*]

adstabo tibi et contemplabor. de hac contemplatione intellego
dictum: cum tradiderit regnum deo et patri,
id est cum perduxerit iustos, quibus nunc ex fide uiuentibus
regnat mediator dei et hominum homo Christus Iesus, ad
contemplationem dei et patris. [si desipio, corrigat me qui
melius sapit; mihi aliud non uidetur. neque enim quaeremus
aliud, cum ad illius contemplationem peruenerimus, quae
nunc non est, quamdiu gaudium nostrum in spe est. spes
. autem, quae uidetur, non est spes; quod enim uidet
quis, quid sperat? si autem quod non uidemus
speramus, per patientiam expectamus, quoad usque
rex in recubitu suo est. tunc erit quod scriptum est: adimplebis
me laetitia cum uultu tuo. illa laetitia nihil
amplius requiretur, quia nec erit quod amplius requiratur.
ostendetur enim nobis pater et sufficiet nobis. quod bene intellexerat
Philippus, ut diceret: domine, ostende nobis
patrem et sufficit nobis; sed nondum intellexerat eo
quoque modo id ipsum se potuisse dicere: "domine, ostende
nobis te, et sufficit nobis". ut enim hoc intellegeret, responsum
est ei a domino: tanto tempore uobiscum sum, et non
cognouistis me? Philippe, qui uidet me, uidet et
patrem. sed quia uolebat eum ex fide uiuere, antequam illud
posset uidere, secutus est et ait: non credis, quia ego in
patre et pater in me? quamdiu enim sumus in corpore,
peregrinamur a domino; per fidem enim ambulamus,
non per speciem. contemplatio quippe merces [*] [*]
est fidei, cui mercedi per fidem corda mundantur, sicut
scriptum est: mundans fide corda eorum. probatur
autem, quod illi contemplationi corda mundantur, illa maxime
sententia: beati mundicordes, quoniam ipsi deum
uidebunt. et quia haec est uita aeterna, dicit deus in
psalmis: longitudine dierum replebo eum et ostendam
illi salutare meum. siue ergo audiamus: "ostende
nobis filium", siue audiamus: ostende nobis patrem, tantundem
ualet, quia neuter sine altero potest ostendi. unum
quippe sunt, sicut ait: ego et pater unum sumus. denique
propter ipsam inseparabilitatem sufficienter aliquando
nominatur uel pater solus uel filius solus adimpleturus nos
laetitia cum uultu suo.

Nec inde separatur utriusque spiritus, id est patris et filii
spiritus, qui spiritus sanctus proprie dicitur spiritus ueritatis,
quem hic mundus accipere non potest. hoc
est enim plenum gaudium nostrum, quo amplius non est, frui
trinitatis deo, ad cuius imaginem facti sumus. propter hoc
aliquando ita loquitur de spiritu sancto, tamquam ipse solus
sufficiat ad beatitudinem nostram; et ideo solus sufficit, quia
separari a patre ac filio non potest, sicut et pater solus sufficit,
quia separari a filio et spiritu sancto non potest, et filius
ideo sufficit solus, quia separari a (patre et) spiritu sancto non
potest. quid enim sibi uult quod ait: si diligitis m e, [*] [*]

mandata mea seruate. et ego rogabo patrem, et
alium aduocatum dabit uobis, ut nobiscum sit in
aeternum, spiritum ueritatis, quem hic mundus
accipere non potest, id est dilectores mundi? animalis
autem homo non percipit quae sunt spiritus dei.
sed adhuc uideri potest ideo dictum: et ego rogabo patrem,
et alium aduocatum dabit uobis, quasi non
sufficiat solus filius. illo autem loco ita de illo dictum est,
tamquam solus omnino sufficiat: cum uenerit ille spiritus
ueritatis, docebit uos omnem ueritatem. numquid
ergo hinc separatur, tamquam ipse non doceat omnem
ueritatem ? aut quasi hoc impleat spiritus sanctus quod minus
potuit docere filius? dicant ergo, si placet, maiorem esse filio
spiritum sanctum, quem minorem illo solent dicere. an quia
non dictum est: "ipse solus" aut: "nemo nisi ipse uos docebit
omnem ueritatem", ideo permittunt, ut cum illo docere credatur
et filius ? apostolus ergo separauit filium ab sciendis his quae
sunt dei, ubi ait: sic et quae sunt dei nemo scit nisi
spiritus dei, ut iam isti peruersi possent ex hoc dicere,
quod et filium non doceat quae dei sunt nisi spiritus sanctus
tamquam maior minorem; cui filius ipse tantum tribuit, ut
diceret: quia haec locutus sum uobis, tristitia cor
uestrum impleuit. sed ego ueritatem dico: expedit
uobis, ut ego eam. nam si non abiero, aduocatus
non ueniet ad uos. hoc autem dixit non propter inaequalitatem
uerbi dei et spiritus sancti, sed tamquam impedimento
esset praesentia filii hominis apud eos, quominus ueniret ille [*] [*]
qui minor non esset, quia non semet ipsum exinaniuit sicut
filius, formam serui accipiens.

QVOD VTILE CBEDENTEBVS FVERIT, VT AD PATREM IN FORMA SEBVI CHRISTVS ASCBNDBBIT. EX EODEM LIBRO, TITVLO VIDI.

Oportebat ergo, ut auferretur ab oculis eorum forma serui,
quam intuentes hoc solum esse Christum putabant quod uidebant.
inde est et illud quod ait: si diligeretis me, gauderetis,
quoniam eo ad patrem, quia pater maior
me est, id est propterea me oportet ire ad patrem; quia,
dum me ita uidetis et ex hoc quod uidetis aestimatis, minor
sum patre, atque ita circa creaturam susceptumque habitum
occupati aequalitatem, quam cum patre habeo, non intellegitis.
inde est et illud: noli me tangere; nondum enim ascendi
ad patrem meum. tactus enim tamquam finem facit
notionis, ideoque nolebat in eo esse finem intenti cordis in
se, ut hoc quod uidebatur tantummodo putaretur. ascensio
autem ad patrem erat ita uideri, sicut aequalis est patri, ut
ibi esset finis uisionis, quae sufficit nobis.]

CCXXVI. QVOMODO TBADITVBVS SIT REGNVM FILIVS PATBI. EX LIBRO DE TRINITATE SVPBA SCBIPTO, TITVLO X.

[Sed propter insinuationem trinitatis personis etiam singulis
nominatis dicuntur quaedam, non tamen aliis separatis [*] [*] [*] [*]

intelleguntur propter eiusdem trinitatis unitatem unamque
substantiam atque deitatem patris et filii et spiritus sancti.]

Tradet itaque regnum deo et patri dominus noster Iesus
Christus non se inde separato nec spiritu sancto, quoniam
perducet credentes ad contemplationem dei, ubi est finis omnium
bonarum actionum et requies sempiterna et gaudium,
quod non auferetur a nobis. hoc enim significat in eo quod
dicit: iterum uidebo uos, et gaudebit cor uestrum,
et gaudium uestrum nemo auferet a uobis. huius
gaudii similitudinem praesignabat Maria sedens ad pedes
domini et intenta in uerbum eius, quieta scilicet ab omni
actione et intenta in ueritatem secundum quendam modum,
cuius capax est ista uita, quo tamen praefiguraret illud quod
futurum est in aeternum. Martha quippe sorore sua in necessitatis
actione conuersante quamuis bona et utili, tamen
cum requies successerit transitura, ipsa requiescebat in uerbo
domini, et ideo dominus conquerenti Marthae, quod eam soror
non adiuuaret, respondit: Maria optimam partem elegit,
quae non auferetur ab ea; non partem malam dixit quod
agebat Martha, sed istam optimam, quae non auferetur. illa
enim quae in ministerio indigentiae est, cum indigentia ipsa
transierit, auferetur. boni quippe operis transituri merces est
requies permansura. in illa igitur contemplatione deus erit
omnia in omnibus, quia nihil ab illo aliud requiretur, sed
solo ipso inlustrari perfruique sufficiet. ideoque ille in quo spiritus interpellat gemitibus inenarrabilibus: unam, inquit,
petii a domino, hanc requiram, ut inhabitem in
domo domini per omnes dies uitae meae, ut contempler
delectationem domini. contemplabimur enim [*] [*]

deum patrem et filium et spiritum sanctum, cum mediator
dei et hominum homo Christus Iesus tradiderit regnum deo
et patri, ut iam non interpellet pro nobis mediator et sacerdos
noster, filius dei et filius hominis, sed et ipse, in quantum
sacerdos est, assumta propter nos forma serui subiectus sit
ei qui illi subiecit omnia et cui subiecit omnia, ut, in quantum
deus est, cum illo nos subiectos habeat, in quantum
sacerdos, nobiscum illi subiectus sit.

Cum ergo tradiderit regnum deo et patri, id est
cum credentes et uiuentes ex fide, pro quibus nunc mediator
dei et hominum interpellat, perduxerit ad contemplationem,
cui percipiendae suspiramus et gemimus, et transierit labor
et gemitus, iam non interpellabit pro nobis tradito regno deo
et patri. hoc significans ait: haec uobis I ocutus s u m in
similitudinibus; ueniet hora, quando iam non in
similitudinibus loquar uobis, sed manifeste de
patre nuntiabo uobis, id est iam non erunt similitudines,
cum uisio fuerit faciem ad faciem. hoc est enim quod
ait: sed manifeste de patre nuntiabo uobis, ac si
diceret: "manifeste patrem ostendam uobis"; nuntiabo quippe
ait, quia uerbum eius est. sequitur enim et dicit: illa die
in nomine meo petitis, et non dico uobis, quia ego
rogabo patrem; ipse enim pater amat uos, quia
uos me amastis et credidistis, quia ego a deo exiui.
(a patre exiui) et ueni in hunc mundum; iterum
relinquo mundum et uado ad patrem. quid est: a
patre exiui nisi "non in ea forma, in qua aequalis sum
patri, sed aliter, id est in assumta creatura minor apparui" ?
et quid est: ueni in hunc mundum nisi "formam serui, [*] [*] [*]

quam me exinaniens accepi, etiam peccatorum, qui istum
mundum diligunt, oculis demonstraui" ? et quid est: iterum
relinquo mundum nisi "ab aspectu dilectorum mundi
aufero quod uiderunt"? et quid est: uado ad patrem nisi
"doceo me sic intellegendum a fidelibus meis, quomodo
aequalis sum patri" ? hoc qui credunt, digni habentur perduci
a fide ad speciem, id est ad ipsam uisionem, quo perducens
dictus est tradere regnum deo et patri. fideles quippe eius,
quos redemit sanguine suo, dicti sunt regnum eius, pro quibus
nunc interpellat. tunc autem illic eos sibi faciens inhaerere,
ubi aequalis est patri, non iam rogabit patrem pro eis;
ipse enim, inquit, pater amat uos. ex hoc enim rogat, quo
minor est patre; quo uero aequalis est, exaudit cum patre.
[unde se ab eo quod dixit: ipse enim pater amat uos,
utique ipse non separat, sed secundum ea facit intellegi quae
supra commemoraui satisque insinuaui, plerumque ita nominari
unamquamque in trinitate personam, ut et aliae illic
intellegantur. sic itaque dictum est: ipse enim pater
amat uos, ut consequenter intellegatur et filius et spiritus
sanctus, non quia modo nos non amat qui proprio filio non
pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, sed tales nos
amat deus, quales futuri sumus, non quales sumus. quales
enim amat, tales in aeternum conseruat. quod tunc erit,
cum tradiderit regnum deo et patri, qui nunc interpellat
pro nobis, ut iam non roget patrem, quia ipse pater e r [*] [*]
amat uos. quo autem merito nisi fidei, qua credimus, antequam
illud quod promittitur uideamus? per hanc enim peruenimus
ad speciem, ut tales amet, quales amat ut simus,
non quales odit quia sumus, et hortatur ac praestat, ne tales
esse semper uelimus.]

CCXXVIII. QVA DISCRETIONE INTELLEGENDVS SIT NVNC AEQVALIS PATRI FILIVS, NVNC AVTEM MINOR, ET QVA RATIONE FILIVS NESCIRE DICATVR DIEM ET HORAM. EX LIBRO DE TRINITATE S. S. T. XI.\'

Quapropter cognita ista regula intellegendarum scripturarum
de filio dei, ut distinguamus, quid in eis sonet secundum
formam dei, in qua est et aequalis est patri, et quid secundum
formam serui, quam accepit et minor est patre, non
conturbabimur tamquam contrariis ac repugnantibus inter se
sanctorum librorum sententiis. nam secundum formam dei
aequalis est patri et filius et spiritus sanctus, quia neuter
eorum creatura est, sicut iam ostendimus; secundum formam
autem serui minor est patre, quia ipse dixit: pater maior
me est; minor est se ipso, quia de illo dictum est: semet
ipsum exinaniuit; minor est spiritu sancto, quia ipse
ait: qui dixerit blasphemiam in filium hominis,
dimittetur ei; qui autem dixerit in spiritum sanctum,
non dimittetur ei. et in ipso uirtutes operatus [*] [*]

est dicens: si ego in spiritu eicio daemonia, certe
superuenit super uos regnum dei. et apud Esaiam
dicit, quam lectionem ipse in synagoga recitauit et de se
completam sine scrupulo dubitationis ostendit: spiritus,
inquit, domini super me, propter quod unxit me
euangelizare pauperibus, misit me praedicare
captiuis remissionem et cetera, ad quae facienda ideo
se dicit missum, quia spiritus domini est super eum. secundum
formam dei omnia per ipsum facta sunt, secundum
formam serui ipse factus est ex muliere, factus sub lege;
secundum formam dei ipse et pater unum sunt, secundum
formam serui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem
eius qui misit eum; secundum formam dei, sicut
habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio
habere uitam in semet ipso; secundum formam serui
tristis est anima eius usque ad mortem et: pater,
inquit, si fieri potest, transeat hic calix; secundum
formam dei ipse est uerus deus et uita aeterna; secundum
formam serui factus est oboediens usque ad mortem,
mortem autem crucis; secundum formam dei
omnia, quae habet pater, ipsius sunt: et omnia, inquit, tua
mea sunt et mea tua; secundum formam serui non est
doctrina illius, sed illius qui eum misit.

Et de die et hora nemo scit, neque angeli in caelo
neque filius, nisi pater. hoc enim nescit quidquid nescientes [*] [*]

facit, id est quod non ita sciebat, ut tunc discipulis indicaret,
sicut dictum est ad* Abraham: nunc cognoui, quia times
deum, id est "nunc feci, ut cognosceres", quia et ipse sibi in
illa temtatione probatus innotuit. nam et illud utique dicturus
erat discipulis tempore opportuno, de quo futuro tamquam
praeterito loquens ait: iam non dicam uos seruos, sed
amicos; seruus enim nescit uoluntatem domini
sui, uos autem dixi amicos, quia omnia, quae audiui
a patre meo, nota uobis feci; quod nondum fecerat,
sed quia certo facturus erat, quasi iam fecisset locutus est.
ipsis enim ait: multa habeo uobis dicere, sed non
potestis illa portare modo, inter quae intellegitur et
de die et de hora. nam et apostolus: neque enim iudicaui
me, inquit, scire aliquid inter uobis nisi Iesum
Christum, et hunc crucifixum; eis enim loquebatur
qui capere altiora de Christi deitate non poterant. quibus
etiam paulo post dicit: non potui uobis loqui quasi
spiritalibus, sed quasi carnalibus. hoc ergo inter
illos nesciebat quod per illum scire non poterant, et hoc
solum se scire dicebat quod eos per illum scire oportebat.
denique sciebat inter perfectos quod inter paruulos nesciebat;
ibi quippe ait: sapientiam loquimur inter perfectos.
eo namque genere locutionis nescire quisque dicitur quod
occultat, quo dicitur fossa caeca quae occulta est. neque enim
aliquo genere locuntur scripturae, quod in consuetudine humana
non inueniatur, quia utique hominibus locuntur.

Secundum formam dei dictum est: ante omnes colles
genuit me, id est ante omnes altitudines creaturarum, et: [*] [*]

ante luciferum genui te, id est ante omnia tempora et
temporalia; secundum formam autem serui dictum est: dominus
creauit me in principio uiarum suarum,
quia secundum formam dei dixit: ego sum ueritas, secundum
formam serui: ego sum uia. quia enim ipse est
primogenitus a mortuis, iter fecit ecclesiae suae ad regnum
dei, ad uitam aeternam, cui caput est ad immortalitatem
etiam corporis; ideo creatus est in principio uiarum dei in
opera eius. secundum enim formam dei principium est,
quod et loquitur nobis, in quo principio fecit deus caelum
et terram; secundum formam autem serui sponsus procedens
de thalamo suo. secundum formam dei primogenitus
omnis creaturae et: ipse est ante omnes et
omnia illi constant; secundum formam serui ipse est
caput corporis ecclesiae. secundum formam dei dominus
gloriae, unde manifestum est, quod ipse glorificet sanctos
suos: quos enim praedestinauit, ipsos et uocauit;
et quos uocauit, ipsos et iustificauit; quos autem
iustificauit, ipsos et glorificauit de illo quippe
dictum est, quod iustificet impium; de illo dictum est, quod
sit iustus et iustificans. si ergo quos iustificauit ipsos et
glorificauit, qui iustificat, ipse glorificat, qui est, ut dixi, dominus
gloriae. secundum formam tamen serui satagentibus
discipulis de glorificatione sua respondit: sedere ad dexteram
meam aut ad sinistram non est meum dare
uobis, sed quibus paratum est a patre meo.

Quod autem paratum est a patre eius, et ab ipso filio [*] [*]

paratum est, quia ipse et pater unum sunt. iam enim ostendimus
in hac trinitate per multos locutionum diuinarum
modos etiam de singulis dici quod omnium est propter inseparabilem
operationem unius eiusdemque substantiae. sicut
et de spiritu sancto dicit: cum ego iero, mittam eum
ad uos. non dixit: "mittemus", sed ita, quasi tantum filius
eum missurus esset, non et pater, cum alio loco dicat: haec
locutus sum uobis apud uos manens; aduocatus
autem ille, spiritus sanctus, quem mittet pater
in nomine meo, ille uobis declarabit omnia. hic
rursus ita dictum est, quasi non eum missurus esset et filius,
sed tantum pater. sicut ergo ista, ita et illud quod ait: quibus
paratum est a patre meo cum patre se intellegi
uoluit parare sedes gloriae quibus uellet. sed dicit aliquis:
„illic, cum de spiritu sancto loqueretur, ita missurum se ait,
ut non negaret patrem missurum, et alio loco ita patrem,
ut non negaret se missurum; hic uero aperte ait: non est
meum dare, atque ita secutus a patre dixit ista praeparata."
sed hoc est quod praestruximus secundum formam serui
dictum, ut ita intellegeremus: non est meum dare uobis,
ac si diceretur: "non est humanae potestatis hoc dare", ut per
illud intellegatur hoc dare, per quod deus et aequalis est
patri. non est meum, inquit, dare, id est: "non humana
potestate ista do, sed quibus paratum est a patre meo;
sed iam tu intellege, quia, si omnia quae habet pater
mea sunt, et hoc utique meum est et cum patre ista
paraui" .

Nam et illud quaero, quomodo dictum sit: si quis non [*] [*]

audit me, ego non iudicabo illum. fortassis enim ita
hoc dixit: ego non iudicabo illum, quemadmodum ibi:
non est meum dare uobis. sed quid hic sequitur? non
enim ueni, inquit, ut indicem mundum, sed ut saluum
faciam mundum. deinde adiungit et dicit: qui me
spernit et non accipit uerba mea, habet qui se iudicet.
hic iam intellegeremus patrem, nisi adiungeret et
diceret: uerbum, quod locutus sum, ipsum iudicabit
illum in nouissima die. quid igitur? iam nec filius indicabit,
quia dixit: ego non iudicabo illum, nec pater
sed uerbum, quod locutus est filius? immo audi adhuc quod
sequitur: quia ego, inquit, non ex me locutus sum,
sed ille qui misit me pater, ille mandatum mihi
dedit, quid dicam et quid loquar. et scio, quia
mandatum eius uita aeterna est. quae ego loquor
ita ut dixit mihi pater, sic loquor. si ergo non iudicat
filius, sed uerbum, quod locutus est filius, ideo autem
iudicat uerbum, quod locutus est filius, quia non ex se locutus
est filius, sed qui misit eum pater mandatum ei dedit, quid
dicat et quid loquatur: pater utique iudicat, cuius uerbum
est, quod locutus est filius, atque ipsum uerbum, uerbum
patris, idem ipse est filius. non enim aliud est mandatum
patris, aliud uerbum patris; nam et uerbum hoc appellauit
et mandatum. uideamus ergo, ne forte quod ait: ego non
ex me locutus sum, hoc intellegi uoluerit: "ego non ex
\'me natus sum". si enim uerbum patris loquitur, se ipsum
loquitur, quia ipse est uerbum patris. plerumque enim dicit:
dedit mihi pater; in quo uult intellegi, quod eum genuerit
pater, ut non iam tamquam exsistenti et non habenti dederit [*] [*]
aliquid, sed ipsum dedisse, ut haberet, genuisse est, ut esset.
non enim sicut creatura, ita dei filius ante incarnationem et
ante assumtam creaturam unigenitus, per quem facta sunt
omnia, aliud est et aliud habet, sed hoc ipsum est, quod est
id quod habet. quod illo loco manifestius dicitur, si quis ad
capiendum sit idoneus, ubi ait: sicut habet pater uitam
in semet ipso, ita dedit filio habere uitam in
semet ipso; neque enim iam exsistenti et uitam non habenti
dedit, ut haberet uitam in semet ipso, cum eo ipso quod est
uita sit. hoc est ergo: dedit filio habere uitam in
semet ipso, genuit filium esse incommutabilem uitam, quod
est uita aeterna. cum ergo uerbum dei sit filius dei et filius
dei sit uerus deus et uita aeterna, sicut in epistula sua
dicit Iohannes, etiam hic quid aliud agnoscimus, cum dicit
dominus: uerbum, quod locutus sum, ipsum iudicabit
eum in nouissimo die? et ipsum uerbum patris
uerbum esse dicit et mandatum patris, ipsumque mandatum
uitam aeternam. et scio, inquit, quia mandatum eius
uita aeterna est.

Quaero itaque, quomodo intellegamus: ego non iudicabo,
sed uerbum, quod locutus sum, iudicabit. quod ex
consequentibus apparet ita dictum, ac si diceret: "ego non
iudicabo, sed uerbum patris iudicabit." uerbum autem patris
est ipse filius dei. sicine intellegendum est: "ego non iudicabo,
sed iudicabo"? quomodo istud potest esse uerum nisi ita:
negoego scilicet non iudicabo ex potestate humana, quia filius
hominis sum, sed ego iudicabo ex potestate uerbi, quoniam
filius dei sum." aut si contraria et repugnantia uidentur: „ego
non iudicabo, sed iudicabo", quid illic dicemus, ubi ait: mea [*] [*]

doctrina non est mea? quomodo mea? quomodo non
mea? non enim dixit: "ista doctrina non est mea," sed: mea
doctrina non est mea; quam dixit suam, eandem dixit
non suam. quomodo istud uerum est, nisi secundum aliud
suam dixerit, secundum aliud non suam, secundum formam
dei suam, secundum formam serui non suam? cum enim dicit:
non est mea, sed eius qui misit me, ad ipsum uerbum
nos facit recurrere; doctrina enim patris. est uerbum patris,
qui est unicus filius. quid sibi et illud uult: qui in me
credit, non in me credit? quomodo in ipsum? quomodo
non in ipsum ? qua ratione tam contrarium sibique aduersum
potest intellegi? qui in me, inquit, non in me credit,
sed in eum qui me misit, nisi ita intellegas: qui in me
credit, non in hoc quod uidet credit, ne sit spes nostra in
creatura, sed in illo qui suscepit creaturam, in qua humanis
oculis appareret, et sic ad se aequalem patri contemplandum
per fidem corda mundaret. ideoque ad patrem referens intentionem
credentium et dicens: non in me credit, sed in
eum qui me misit, non utique se a patre, id est ab illo
qui eum misit, uoluit separari, sed ut sic in eum crederetur,
quomodo in patrem, cui aequalis est. quod aperte alio loco
dicit: credite in deum, et in me credite, id est "sicut
creditis in deum, sic et in me, quia ego et pater unus deus".
sicut ergo hic tamquam abstulit a se fidem hominum et in
patrem transtulit dicendo: non in me credit, sed in eum
qui me misit, a quo tamen se non utique separauit: sic
etiam quod ait: non est meum dare, sed quibus paratum
est a patre meo puto clarere, secundum quid utrumque
accipiendum sit. tale est enim et illud: ego non iudicabo,
cum ipse iudicaturus sit uiuos et mortuos, sed quia non ex [*] [*]
potestate humana, propterea recurrens ad deitatem sursum
erigit corda hominum, propter quae subleuanda descendit.

CCXXVIIII. DE VNITATE PERSONAE FILII DEI ET FILII HOMINIS SIVE IN GLORIA SIVE IN HVMILITATE. EX LIBRO DE TRINITATE s. 8. T. XIII.

Nisi tamen idem ipse esset filius hominis propter formam
serui, quam accepit, qui est filius dei propter formam dei, in
qua est, non diceret apostolus Paulus de principibus huius
saeculi: si enim cognouissent, numquam dominum
gloriae crucifixissent. ex forma enim serui crucifixus
est, et tamen dominus gloriae crucifixus est; talis enim erat
illa susceptio, quae deum hominem faceret et hominem deum.
quid tamen propter quid et quid secundum quid dicatur, adiuuante
domino prudens et diligens et pius lector intellegit.
nam ecce diximus, quia secundum id quod deus est glorificat
suos, secundum hoc utique, quod dominus gloriae est; et
tamen dominus gloriae crucifixus est, quia recte dicitur et
deus crucifixus, non ex uirtute diuinitatis, sed ex infirmitate
carnis, sicut dicimus, quia secundum id quod deus est iudicat,
hoc est ex potestate diuina, non ex humana; et tamen ipse
homo iudicaturus est, sicut dominus gloriae crucifixus est.
ita enim aperte dicit: cum uenerit filius hominis in
gloria sua et omnes angeli cum eo, tunc congregabuntur
ante eum omnes gentes et cetera, quae de
futuro iudicio usque ad ultimam sententiam in eo loco praedicantur.
et Iudaei quippe, qui in malitia perseuerantes in illo
iudicio puniendi sunt, sicut alibi scriptum est, uidebunt in
quem pupugerunt. cum enim et boni et mali uisuri sint [*] [*]

iudicem uiuorum et mortuorum, procul dubio eum mali uidere
non poterunt nisi secundum formam, qua filius hominis est,
sed tamen in claritate, in qua iudicabit, non in humilitate,
in qua iudicatus est. ceterum illam dei formam, in qua
aequalis est patri, procul dubio impii non uidebunt. non enim
sunt mundicordes; beati enim mundicordes, quoniam
ipsi deum uidebunt. et ipsa uisio est faciem ad faciem,
quae summum praemium promittitur iustis, et ipsa fiet, cum
tradet deo regnum et patri. in quo et suae formae uisionem
uult intellegi, subiecta deo uniuersa creatura et ipsa, in qua
filius dei filius hominis factus est, quia secundum hanc et
ipse filius tunc subiectus illi erit, qui ei subiecit
omnia, ut sit deus omnia in omnibus. alioquin si filius
dei iudex in forma, in qua aequalis est patri, etiam impiis
cum iudicaturus est apparebit, quid est quod pro magno
dilectori suo pollicetur dicens: et ego diligam eum et
ostendam me ipsum illi? quapropter filius hominis iudicaturus
est, nec tamen ex humana potestate, sed ex ea qua
filius dei est; et rursus filius dei iudicaturus est, nec tamen
in ea forma apparens., in qua deus est aequalis patri, sed in
ea qua filius hominis est.

Itaque utrumque dici potest, et: filius hominis iudicabit,
et: non filius hominis iudicabit: (et filius hominis iudicabit),
ut uerum sit quod ait: cum uenerit filius hominis,
tunc congregabuntur ante eum omnes gentes;
et non filius hominis iudicabit, ut uerum sit quod ait: ego
non iudicabo et: ego non quaero gloriam meam;
est qui quaerat et iudicet. nam secundum id quod in
iudicio non forma dei, sed forma filii hominis apparebit, nec
ipse pater iudicabit. (secundum hoc enim dictum est: pa ter [*] [*]

non iudicat quemquam), sed omne iudicium dedit
filio. quod utrum ex illa locutione dictum sit, quam supra
commemorauimus, ubi ait: sic dedit filio habere uitam
in semet ipso, ut significaret, quia sic genuit filium, an
ex illa qua loquitur apostolus dicens: propter quod eum
suscitauit et donauit ei nomen, quod est super
omne nomen - hoc enim de filio hominis dictum est, secundum
quem dei filius suscitatus est a mortuis. ille quippe in
forma dei aequalis est patri, ex qua se exinaniuit formam
serui accipiens; in ipsa forma serui et agit et patitur et
accipit, quae consequenter contexit apostolus: humiliauit
se, factus oboediens usque ad mortem, mortem autem
crucis. propter quod eum exaltauit et donauit
ei nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine
Iesu omne genu flectatur caelestium, terrestrium
et infernorum et omnis lingua confiteatur,
quia dominus Iesus Christus in gloria est dei patris
— utrum ergo secundum illam an secundum istam locutionem
dictum sit: omne iudicium dedit filio, satis
hic apparet, quia, si secundum illud diceretur, secundum quod
dictum est: dedit filio habere uitam in semet ipso,
non utique diceretur: pater non iudicat quemquam:
secundum hoc enim, quod aequalem pater genuit filium, iudicat
cum illo. secundum hoc ergo dictum est, quod in iudicio
non in forma dei, sed forma filii hominis apparebit, non quia
non iudicabit qui omne iudicium dedit filio, cum de illo filius
dicat: est qui quaerat et iudicet, sed ita dictum est:
pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium
dedit filio, ac si diceretur: "patrem nemo uidebit in iudicio
uiuorum et mortuorum, sed omnes filium", quia et filius hominis
est, ut possit et ab impiis uideri, cum et illi uidebunt
in quem pupugerunt. [*] [*]

Quod ne conicere potius quam aperte demonstrare uideamur,
proferimus eiusdem domini certam manifestamque sententiam,
qua ostendimus ipsam fuisse causam, ut diceret: pater non
iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit filio,
quia index forma filii hominis apparebit, quae forma non est
patris, sed filii, nec ea filii, in qua aequalis est patri, sed in qua
minor est patre, ut sit in iudicio conspicuus et bonis et malis.
paulo post enim dicit: amen dico uobis, quia qui uerba
mea audit et credit in eum qui me misit, habet uitam
aeternam et in iudicium non ueniet, sed transiet
de morte inuitam. haec uita aeterna est illa uisio, quae non
pertinet ad malos. deinde sequitur: amen, amen dico uobis,
quia ueniet hora et nunc est, cum mortui audient
uocem filii dei, et qui audierint, uiuent. et hoc proprium
est piorum, qui sic audiunt de incarnatione eius, ut
credant, quia filius dei est, id est sic eum propter se factum
accipiant minorem patre in forma serui, (ut credant, quia
aequalis est patri in forma dei.) et ideo sequitur et hoc ipsum
commendans dicit: sicut enim habet pater uitam in
semet ipso, ita dedit et filio uitam habere insemet
ipso. deinde uenit ad uisionem suae claritatis, in qua uenturus
est ad iudicium, quae uisio communis erit et impiis et
iustis. sequitur enim et dicit: et potestatem dedit ei et
iudicium facere, quoniam filius hominis est. puto
nihil esse manifestius. nam quia filius dei est et aequalis est.
patri, non accipit hanc potestatem iudicii faciendi, sed habet
illam cum patre in occulto; accipit autem illam, ut boni et
mali eum uideant iudicantem, quia filius hominis est. uisio
quippe filii hominis exhibebitur et malis; nam uisio formae
dei non nisi mundis corde, quia ipsi deum uidebunt, id
est solis piis, quorum dilectioni hoc ipsum promittit, quia [*] [*]

ostendere se ipsum illis. et ideo uide quid sequitur: nolite,
inquit, mirari hoc. quid nos prohibet mirari nisi illud quod
re uera miramur omnis, qui non intellegit, ut ideo diceret
patrem dedisse ei potestatem et iudicium facere, quoniam
filius hominis est, cum magis quasi hoc exspectaretur, ut diceret,
quoniam filius dei est? sed quia filium dei secundum
id quod in forma dei aequalis est patri uidere iniqui non
possunt, oportet autem, ut iudicem uiuorum et mortuorum,
cum coram iudicabuntur, et iusti uideant et iniqui: nolite,
inquit, hoc mirari, quoniam ueniet hora, in qua
omnes qui iudicabuntur sunt audient uocem eius,
et prodient qui bona gesserunt in resurrectionem
uitae, qui mala gesserunt in resurrectionem iudicii.
ad hoc ergo oportebat, ut ideo acciperet illam potestatem, quia
filius hominis est, ut resurgentes omnes uiderent eum in
forma, in qua uideri ab omnibus potest, sed alii ad damnationem,
alii ad uitam aeternam. quae est autem uita aeterna
nisi illa uisio, quae non conceditur impiis? ut agnoscant
te, inquit, unum uerum deum et quem misisti Iesum
Christum. quomodo et ipsum dominum Christum nisi quemadmodum
unum uerum deum, qui ostendit se ipsum illis,
non quomodo se ostendit etiam puniendis in forma filii hominis ?

Secundum illam uisionem bonus est, secundum quam uisionem
deus apparet mundis corde, quoniam quam bonus deus
Israhel rectis corde! quando autem iudicem uidebunt
mali, non eis uidebitur bonus, quia non ad eum gaudebunt
corde, sed tunc se plangent omnes tribus terrae, in numero
itaque malorum omnium et infidelium. propter hoc etiam illi
qui eum dixerat magistrum bonum quaerens ab eo consilium
consequendae uitae aeternae respondit: quid me, inquit, interrogas
de bono? nemo bonus nisi unus deus, cum [*] [*] [*] [*]

et hominem alio loco dicat bonum ipse dominus: bonus.
inquit, homo de bono thesauro cordis sui profert
bona, et malus homo de malo thesauro cordis sni
profert mala. sed quia ille uitam aeternam quaerebat, uita
autem aeterna est in illa contemplatione, qua non ad poenam
uidetur deus, sed ad gaudium sempiternum, et non intellegebat
cum quo loquebatur, quia tantummodo eum filium hominis
arbitrabatur: quid me interrogas, inquit, de bono? id
est "istam formam, quam uides, quid me interrogas de bono
et uocas me secundum quod uides magistrum bonum? haec
forma filii hominis est, haec forma accepta est, haec forma
apparebit in iudicio non tantum iustis sed et impiis, et huius
formae uisio non erit in bonum eis qui male agunt. est autem
uisio formae meae, in qua cum essem non rapinam arbitratus
sum esse aequalis deo, sed ut hanc acciperem, me ipsum exinaniuit."
ergo ille unus deus pater et filius et spiritus sanctus,
qui non apparebit nisi ad gaudium, quod non auferetur a
iustis, cui gaudio futuro suspirat qui dicit: unam petii a
domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo domini
(per omnes dies uitae meae, ut contempler
delectationem em domini) - unus ergo deus ipse est solus
bonus ad hoc, quia nemo eum uidebit ad luctum et planctum,
sed tantum ad salutem et laetitiam ueram. secundum illam
formam si me intellegis, bonus sum; sin autem secundum
(hanc) solam, quid me interrogas de bono? si inter illos eris
qui uiderunt in quem pupugerunt, et ipsa uisio malum
illis erit. [*] [*]