Excerpta ex Operibus Augustini (241-245)

[EX LIBRO DE CIVITATE DEI XIIII INTER CETERA ET AD LOCVM. QVOD SVPERBIS VEL OCCVLTE PECCANTIBVS VTTLJE SIT CADERE IN ALIQVOD APERTVM MANIFESTVMQVE PECCATVM.

Manifesto ergo apertoque peccato, ubi factum est quod deus
fieri prohibuerat, diabolus hominem non cepisset, ni iam ille
sibi ipsi placere coepisset. hinc enim et delectauit quod
dictum est: eritis sicut di. quod melius esse possent summo
ueroque principio cohaerendo per oboedientiam, non suum sibi
exsistendo principium per superbiam. di enim creati non sua
ueritate, sed dei ueri participatione sunt di. plus autem
appetendo minus est qui, dum sibi sufficere delegit, ab illo
qui ei uere sufficit defecit. illud itaque malum, quo, cum sibi
homo placet, tamquam sit et ipse lumen, auertitur ab eo
lumine, quod ei si placeat et ipse fit lumen — illud, inquam,
malum praecessit in abdito, ut sequeretur hoc malum, quod [*] [*]

perpetratum est in aperto. ueram est enim quod scriptum est:
ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur.
illa prorsus ruina, quae fit in occulto, praecedit
ruinam, quae est in manifesto, dum illa ruina esse non putatur.
quis enim exaltationem ruinam putat, cum iam ibi sit
defectus, quo est relictus excelsus? quis autem ruinam esse
non uideat, quando fit mandati euidens atque indubitata
transgressio ? propter hoc deus illud prohibuit, quod cum
esset admissum, nulla defendi posset imaginatione iustitiae.
et audeo dicere superbis esse utile cadere in aliquod apertum
manifestumque peccatum, unde sibi displiceant, qui iam sibi
placendo ceciderant. salubrius enim Petrus sibi displicuit,
quando fleuit, quam sibi placuit, quando praesumsit. hoc
dicit et sacer psalmus: imple facies eorum ignominia,
et quaerunt nomen tuum, domine, id est, ut et tu eis
placeas quaerentibus nomen tuum, qui sibi placuerant quaerendo
suum.

Sed est peior damnabiliorque superbia, qua etiam in peccatis
manifestis suffugium excusationis inquiritur; sicut illi primi
homines, quorum et illa dixit: serpens seduxit me, et
manducaui, et ille dixit: mulier, quam dedisti mecum,
haec mihi dedit a ligno, et edi. nusquam hic sonat
petitio ueniae, nusquam imploratio medicinae.] [*] [*]

CCXXIII. EX EPISTVLA DE TRINITATE AD COKSENTIVM.

Cogitationis carnalis compositionem uanumque figmentum
ubi uera ratio labefactare incipiet, continuo intus illo adiuuante
atque inluminante qui cum talibus idolis in corde
nostro habitare non uult, ita ista confringere atque a fide
nostra quodam modo excussare festinamus, ut ne puluerem
quidem ullum talium phantasmatum illic manere patiamur.

Quam ob rem nisi rationem disputationis, qua forinsecus
admoniti ipsi intrinsecus ueritate lucente haec falsa esse perspicimus,
fides in nostro corde antecessisset, quae nos indueret
pietate, nonne incassum quae uera sunt audiremus? ac per
hoc, quoniam id quod ad eam pertinebat fides egit, ideo subsequens
ratio aliquid eorum quae inquirebat inuenit. falsae
itaque rationi non solum ratio uera, qua id quod credimus
intellegimus, uerum etiam fides ipsa rerum nondum intellectarum
sine dubio praeferenda est. melius est enim quamuis
nondum uisum credere quod uerum est, quam putare te uerum
uidere quod falsum est. habet namque fides oculos suos,
quibus quodam modo uidet uerum esse quod nondum uidet,
et quibus certissime uidet nondum se uidere quod credit.
porro autem qui uera ratione iam quod tantummodo credebat [*]

intellegit, profecto praeponendus est ei qui cupit adhuc intellegere
quod credit. si autem nec cupit et ea quae intellegenda
sunt credenda tantummodo existimat, cui rei fides prosit
ignorat. nam pia fides sine spe et sine caritate esse non
uult. sic igitur homo fidelis debet credere quod nondum
uidet, ut uisionem et speret et amet.

Et uisibilium quidem rerum praeteritarum, quae temporaliter
transierunt, sola fides est, quoniam non adhuc uidenda sperantur,
sed facta et transacta creduntur. sicut est illud, quod
Christus semel pro peccatis nostris mortuus est et resurrexit,
nec iam moritur et mors ei ultra non dominabitur. ea uero
quae nondum sunt, sed futura sunt, sicut nostrorum spiritalium
corporum resurrectio, ita creduntur, ut etiam uidenda sperentur,
sed ostendi modo nullo possunt modo. quae uero ita
sunt, ut neque praetereant neque futura sint, sed aeterna
permaneant, partim sunt inuisibilia, sicut iustitia, sicut
sapientia, partim uisibilia, sicut Christi immortale iam corpus.
sed inuisibilia intellecta conspiciuntur ac per hoc et ipsa
modo quodam sibi congruo uidentur et, cum uidentur, multo
certiora sunt quam ea quae corporis sensus attingit; sed ideo
dicuntur inuisibilia, quia oculis istis mortalibus uideri omnino
non possunt. at illa quae uisibilia sunt permanentia possunt,
si ostendantur, etiam his mortalibus oculis conspici, sicut se
discipulis post resurrectionem dominus ostendit, sicut etiam
post ascensionem apostolo Paulo et diacono Stephano. [*] [*]

Proinde ista uisibilia permanentia ita credimus, ut, etiam
si non demonstrentur, speremus ea nos quandoque uisuros,
nec ea conemur ratione intellectuque comprehendere, nisi ut
ea, quia uisibilia sunt, ab inuisibilibus distinctius cogitemus:
et cum cogitatione qualia sint imaginamur, satis utique nouimus
ea nobis nota non esse. nam et Antiochiam cogito incognitam,
sed non sicut Carthaginem cognitam; illam quippe
uisionem cogitatio mea fingit, hanc recolit, nequaquam tamen
dubito, sine quod de illa testibus multis, sine quod de ista
meis aspectibus credidi. iustitiam uero et sapientiam et quid- quid eius modi est non aliter imaginamur, aliter contuemur,
sed haec inuisibilia simplici mentis atque rationis intentione
intellecta conspicimus sine ullis formis et modulis corporalibus,
sine ullis liniamentis figurisque membrorum, sine ullis localibus
siue finibus sine spatiis infinitis. ipsumque lumen, quo
cuncta ista discernimus, in quo nobis satis apparet quid credamus
incognitum, quid cognitum teneamus, quam formam
corporis recordemur, quam cogitatione fingamus, quid corporis
sensus attingat, quid imaginetur animus simile corpori, quid
certum et omnium corporum dissimillimum intellegentia contempletur:
hoc ergo lumen, ubi haec cuncta diiudicantur, non
utique sicut huius solis et cuiusque corporei luminis fulgore
per localia spatia circumquaque diffunditur mentemque nostram
quasi uisibili candore conlustrat, sed inuisibiliter et ineffabiliter,
et tamen intellegibiliter lucet tamque nobis certum
est, quam nobis efficit certa quae secundum ipsum cuncta
conspicimus. [*]

Cum igitur tria sint rerum genera, quae uidentur, unum
corporalium, sicut hoc caelum et terra et quidquid in eis
corporeus sensus cernit et tangit, alterum simile corporalibus,
sicut sunt ea quae spiritu cogitata imaginamur, siue recordata
uel oblata quasi corpora contuemur; unde sunt etiam uisiones,
quae uel in somnis uel in aliquo mentis excessu his quasi
localibus quantitatibus ingeruntur; tertium ab utroque discretum,
quod neque sit corpus neque habeat ullam similitudinem
corporis, sicuti est sapientia, quae mente intellecta
conspicitur et in cuius luce de his omnibus ueraciter iudicatur:
in quo istorum genere credendum est esse istam quam
nosse uolumus trinitatem ? profecto aut in aliquo aut in nullo.
si in aliquo, eo utique quod est aliis duobus praestantius,
sicut est sapientia. quod si donum eius in nobis est et minus
est quam illa summa et incommutabilis quae dei sapientia
dicitur, puto quod non debemus dono suo inferius cogitare
donantem. si autem aliquis splendor eius in nobis est, quae
nostra sapientia dicitur, quantumcumque eius per speculum
et in aenigmate capere possumus, oportet eam et ab omnibus
corporibus et ab omnibus corporum similitudinibus secernamus.

Si autem in nullo istorum genere esse putanda est ista
trinitas et sic est inuisibilis, ut nec mente uideatur, multo
minus de illa huius modi opinionem habere debemus, ut eam
rebus corporalibus uel corporalium rerum imaginibus similem
esse credamus. non enim corpora pulchritudine molis aut
magnitudine superat, sed dissimilitudine ac disparilitate [*]

naturae. et si discreta est a comparatione bonorum animi
nostri, qualia sunt sapientia, iustitia, caritas, castitas et
cetera talia, quae profecto non mole corporis pendimus nec
eorum quasi corporeas formas cogitatione figuramus, sed ea
quando recte intellegimus, sine aliqua corpulentia uel similitudine
corpulentiae in luce mentis aspicimus: quanto est ab
omnium qualitatum et quantitatum corporalium comparatione
discretior? non eam tamen a nostro intellectu omnino abhorrere
apostolus testis est, ubi ait: inuisibilia enim eius
a constitutione Mundi per ea quae facta sunt intellecta
conspiciuntur, sempiterna quoque eius
uirtus ac diuinitas. ac per hoc, cum eadem trinitas
fecerit et corpus et animam, sine dubitatione est utroque
praestantior. anima itaque considerata maxime humana et
rationalis atque intellectualis, quae ad eius imaginem facta
est, si cogitationes nostras et intellegentias non euicerit, sed
eius quod habet praecipuum, id est ipsam mentem atque intellegentiam,
mente atque intellegentia potuerimus apprehendere,
non erit fortassis absurdum, ut eam ad suum quoque
creatorem intellegendum ipso adiuuante meditemur attollere.
si autem in se ipsa deficit sibique succumbit, pia fide contenta
sit, quamdiu peregrinatur a domino, donec fiat in homine
quod promissum est, faciente illo, qui potens est, sicut
ait apostolus, facere supra quam petimus et intellegimus.

Restat itaque, ut ita credamus unius esse substantiae trinitatem,
ut ipsa essentia non aliud sit quam ipsa trinitas. ad
quam uidendam quantumlibet in hac uita proficiamus, per
speculum erit et in aenigmate quod uidebimus. cum uero [*] [*]

quod in resurrectione promittitur spiritale corpus habere coeperimus,
sine illam mente siue mirabili modo, quoniam ineffabilis
est spiritalis corporis gratia, etiam corpore uideamus,
non tamen per locorum interualla nec in parte minorem, in
parte maiorem, quoniam non est corpus et ubique tota est,
pro nostra capacitate uidebimus.

Quod uero posuisti in epistula tua, uideri tibi, uel potius
quod uidebatur tibi nihil uiuum secundum substantiam inesse
iustitiae ideoque te non posse adhuc deum, id est uiuentem
naturam iustitiae similem cogitare, nquiaquia iustitia"
sicut dicis "non in se, sed in nobis uiuit, immo potius nos
secundum illam uiuimus, ipsa uero per se iustitia nequaquam
uiuit": ad hoc ut tibi ipse respondeas, illud intuere, utrum
recte dici possit uitam ipsam non uiuere, qua fit, ut uiuat
quidquid non falso dicimus uiuere. puto enim absurdum
tibi uideri, ut per uitam uiuatur et uita non uiuat. porro
si uita ipsa praecipue uiuit, qua uiuit omne quod uiuit,
recole, obsecro, quas dicat scriptura diuina animas mortuas;
profecto inuenies iniustas, impias, infideles. nam licet per
illas uiuant corpora impiorum, de quibus dictum est, quod
mortui sepeliunt mortuos suos, et ibi intellegantur etiam iniquae
animae non esse sine aliqua uita — neque enim aliter
ex eis possent corpora uiuere, nisi qualicumque uita, qua omnino
animae carere non possunt, unde immortales merito
uocantur — non tamen ob aliud amissa iustitia dicuntur
mortuae, nisi quia et animarum licet immortaliter uita
qualicumque uiuentium uerior et maior uita iustitia est,
tamquam uita uitarum; quae cum sunt in corporibus, etiam [*] [*]

ipsa corpora uiua sunt, quae per se ipsa uiuere nequeunt.
quapropter si animae non possunt nisi etiam in se ipsis utcumque
uiuere, quia ex eis uiuunt et corpora, a quibus deserta
moriuntur: quanto magis uera iustitia etiam in se ipsa uiuere
intellegenda est, ex qua sic uiuunt animae, ut hac amissa
mortuae nuncupentur, quamuis quantulacumque uita non desinant
uiuere.

Ea porro iustitia, quae uiuit in se ipsa, procul dubio deus
est atque incommutabiliter uiuit. sicut autem, cum sit in se
ipsa uita, etiam nobis fit uita, cum eius efficimur utcumque
participes: ita, cum in se ipsa sit iustitia, etiam nobis fit
iustitia, cum ei cohaerendo iuste uiuimus et tanto magis
minusue iusti sumus, quanto illi magis minusue cohaeremus.
unde scriptum est de unigenito filio dei, cum sit utique
patris sapientia atque iustitia et semper in se ipsa sit, quod
factus sit nobis a deo sapientia et iustitia et sanctificatio
et redemtio, ut, quemadmodum scriptum
est, qui gloriatur, in domino glorietur. quod quidem
et ipse uidisti addendo atque dicendo: "nisi forte non haec
humanae aequitatis, sed illa quae deus est sola asseratur esse
iustitia". est plane ille summus deus uera iustitia uel ille
uerus deus summa iustitia, quam profecto esurire ac sitire,
ea nostra est in hac peregrinatione iustitia, et qua postea
saturari, ea nostra est in aeternitate plena iustitia. non ergo
deum nostrae iustitiae similem cogitemus, sed cogitemus nos
potius tanto similiores deo, quanto esse potuerimus eius
participatione iustiores. [*] [*]

Si ergo cauendum est, ne iustitiae nostrae similem putemus
deum, quoniam lumen, quod inluminat, incommutabiliter
excellentius illo est quod inluminatur: quanto magis caueri
oportet, ne aliquid inferius et quodam modo decoloratius eum
esse credamus, quam est nostra iustitia? quid est autem aliud
iustitia, cum in nobis est, uel quaelibet uirtus, qua recte
sapienterque uiuitur, quam interioris hominis pulchritudo? et
certe secundum hanc pulchritudinem magis quam corpus
sumus ad imaginem dei. unde nobis dicitur: nolite conformari
huic saeculo, sed reformamini in nouitate
mentis uestrae ad probandum uos, quae sit uoluntas
dei, quod bonum et placitum et perfectum. si
ergo non in mole neque in distantibus per loca sua partibus,
sicut corpora siue cernuntur siue cogitantur, sed in uirtute
intellegibili, qualis est iustitia, mentem dicimus seu nouimus
seu uolumus pulchram et secundum hanc pulchritudinem
reformamur ad imaginem dei: profecto ipsius dei, qui nos
reformauit et reformat ad imaginem suam, non in aliqua mole
corporea suspicanda est pulchritudo, eoque iustorum mentibus
credendus est incomparabiliter pulchrior, quo est incommutabiliter
iustior. [*] [*] [*] [*]

CCXXIIII. DE VNITATE PATRIS ET FILII ET SPIRITVS SANCTI, QVAE EST VNVS ET SOLVS ET VERVS DEVS. EX LIBRO DE TRINITATE I, TITVLO VI.

Qui dixerunt dominum nostrum Iesum Christum non esse
deum aut non esse uerum deum aut non cum patre unum et
solum deum aut non uere immortalem, quia mutabilem,
manifestissima diuinorum testimoniorum et consona uoce conuicti
sunt. unde sunt illa: in principio erat uerbum,
et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum.
manifeste enim uerbum dei filium dei unicum accipimus, de
quo post dicit: et uerbum caro factum est, propter
natiuitatem incarnationis eius, quae facta est in tempore ex
uirgine. in eo autem declarat non tantum deum esse sed
etiam eiusdem cum patre substantiae, quia, cum dixisset: et
deus erat uerbum, hoc erat, inquit, in principio
aput deum; omnia per ipsum facta sunt, et sine
ipso factum est nihil. neque enim dicit omnia, nisi
quae facta sunt, id est omnem creaturam. unde liquido
apparet ipsum factum non esse per quem facta sunt omnia;
et si factus non est, creatura non est; si autem creatura non
est, eiusdem cum patre substantiae est. omnis enim substantia,
quae deus non est, creatura est, et quae creatura non
est, deus est. et si non est filius eiusdem substantiae, cuius
pater, ergo facta substantia est; si facta substantia est, non
omnia per ipsum facta sunt; at si omnia per ipsum facta [*] [*]

sunt, unius igitur eiusdemque cum patre substantiae est, et
ideo non tantum deus sed et uerus deus. quod idem Iohannes
apertissime in epistula sua dicit: scimus, quod filius dei
uenerit et dederit nobis intellectum, ut cognoscamus
uerum et simus in uero, filio eius Iesu Christo.
hic est uerus deus et uita aeterna.

Hinc etiam consequenter intellegitur non tantummodo de
patre dixisse apostolum Paulum: qui solus habet immortalitatem,
sed de uno et solo deo, quod est ipsa trinitas.
neque enim ipsa uita aeterna mortalis est secundum aliquam
mutabilitatem, ac per hoc filius dei, quia uita aeterna est,
cum patre etiam ipse intellegitur, ubi dictum est: solus
habet immortalitatem; eius enim uitae aeternae et nos
participes facti pro modulo nostro immortales efficimur. sed
aliud est ipsa cuius participes efficimur uita aeterna, aliud
nos qui eius participatione uiuimus in aeternum. si enim
dixisset: "quem temporibus propriis ostendit pater beatus et
solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus
habet immortalitatem", nec sic inde separatum filium oporteret
intellegi. neque enim, quia ipse filius alibi loquens uoce
sapientiae — ipse est enim sapientia dei — ait: gyrum
caeli circuiui sola, separauit a se patrem, quanto magis
ergo non est necesse, ut tantummodo de patre praeter filium
intellegatur quod dictum est: solus habet immortalitatem,
cum ita dictum sit: ut serues, inquit, mandatum
sine macula, inreprehensibile, usque in aduentum
domini nostri Iesu Christi, quem temporibus [*] [*] [*]

propriis ostendit beatus et solus potens, rex regum et
dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem
et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo
hominum uidit nec uidere potest; cui est honor et
gloria in saecula saeculorum. in quibus uerbis nec
pater proprie nominatus est nec filius nec spiritus sanctus,
sed beatus et solus potens, rex regum et dominus
dominantium, quod est unus et solus et uerus deus, ipsa
trinitas.

Nisi forte quae secuntur conturbabunt hunc intellectum,
quia dixit: quem nemo hominum uidit nec uidere
potest, cum hoc etiam ad Christum pertinere secundum
eius diuinitatem accipiatur, quam non uiderunt Iudaei, qui
tamen carnem uiderunt et crucifixerunt. uideri autem diuinitas
humano uisu nullo modo potest, sed eo uisu uidetur, quo
iam qui uident, non homines, sed ultra homines sunt. recte
ergo ipse deus trinitas intellegitur beatus et solus potens,
ostendens aduentum domini nostri Iesu Christi temporibus
propriis. sic enim dictum est: solus habet
immortalitatem, quomodo dictum est: qui facit mirabilia
solus. quod uelim scire, de quo dictum accipiunt; si
de patre tantum, quomodo ergo uerum est quod ipse filius
dicit: quaecumque enim pater facit, haec eadem et
filius facit similiter? an quicquam est inter mirabilia
mirabilius quam resuscitare et uiuificare mortuos? dicit autem
idem filius: sicut pater suscitat mortuos et uiuificat,
sic et filius quos uult uiuificat. quomodo ergo solus
pater facit mirabilia, cum haec uerba nec patrem tantum nec [*] [*]

filium tantum permittant intellegi, sed utique deum unum,
uerum, solum, id est patrem et filium et spiritum sanctum?

Item dicit idem apostolus: nobis unus deus pater, ex
quo omnia et nos in ipso, et unus dominus Iesus
Christus, per quem omnia et nos per ipsum. quis
dubitet eum omnia quae creata sunt dicere, sicut Iohannes:
omnia per ipsum facta sunt? quaero itaque, de quo
dicit alio loco: quoniam ex ipso et per ipsum et in
ipso sunt omnia, ipsi gloria in saecula saeculorum?
si enim de patre et filio et spiritu sancto, ut singulis personis
singula tribuantur, ex ipso, ex patre, per ipsum, per
filium, in ipso, spiritu sancto, manifestum, quod pater et
filius et spiritus sanctus unus deus est, quando singulariter
intulit: ipsi gloria in saecula saeculorum. unde enim
coepit hunc sensum, non ait: o altitudo diuitiarum
sapientiae et scientiae "patris aut filii aut spiritus sancti",
sed sapientiae et scientiae dei; quam inscrutabilia
sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae ipsius.
quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius
eius fuit? aut quis prior dedit illi, et
retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in
ipso sunt omnia; ipsi gloria in saecula saeculorum.
amen. si autem hoc de patre tantummodo intellegi uolunt,
quomodo ergo omnia per patrem sunt, sicut hic dicitur, et
omnia per filium, sicut ad Corinthios, ubi ait: et unus
dominus Iesus Christus, per quem omnia, et sicut
in euangelio Iohannis: omnia per ipsum facta sunt?
si enim alia per patrem, alia per filium, iam non omnia per
patrem nec omnia per filium; si autem omnia per patrem et [*] [*]

omnia per filium, eadem per patrem quae per filium. aequalis
ergo patri est filius et inseparabilis operatio est patris et
filii, quia, si uel filium fecit pater, quem non fecit ipse filius,
non omnia per filium facta sunt; at omnia per filium facta
sunt: ipse igitur factus non est, ut cum patre faceret omnia,
quae facta sunt. quamquam nec ab ipso uerbo tacuerit apostolus
et apertissime omnino dixerit: qui cum in forma
dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis
deo, hic deum proprie patrem appellans, sicut alibi:
caput autem Christi deus est.

Similiter et de spiritu sancto collecta sunt testimonia, quibus
ante nos qui haec disputauerunt abundantius usi sunt,
quia et ipse deus, et non creatura. quod si non creatura, non
tantum deus — nam et homines dicti sunt dii — sed etiam uerus
deus. ergo patri et filio prorsus aequalis et in trinitatis unitate
consubstantialis et coaeternus. maxime uero illo loco
satis claret, quod spiritus sanctus non sit creatura, ubi iubemur
non seruire creaturae, sed creatori, non eo modo, quo
iubemur per caritatem seruire inuicem, quod est graece
dovXeveiv, sed eo modo, quo tantum deo seruitur, quod est
graece hxvquveiv\\ unde idololatrae dicuntur qui simulacris
eam quae deo debetur exhibent seruitutem. secundum hanc
enim seruitutem dictum est: dominum deum tuum adorabis
et illi soli seruies. nam hoc distinctius in graeca
scriptura inuenitur ????? enim habet. porro si tali [*] [*]

seruitute creaturae seruire prohibemur — quando quidem dictum
est: dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies;
unde et apostolus detestatur eos qui coluerunt et seruierunt
creaturae potius quam creatori—non est utique creatura
spiritus sanctus, cui ab omnibus sanctis talis seruitus exhibetur
dicente apostolo: nos enim sumus circumcisio,
spiritui dei seruientes, quod est in graeco XatQetovreg;
plures enim codices etiam latini sic habent: qui spiritui
dei seruimus; graeci autem omnes ant paene omnes. in
nonnullis autem exemplaribus latinis inuenimus non spiritui
dei seruimus, sed spiritu deo seruimus. sed qui in
hoc errant et auctoritati grauiori cedere detractant, numquid
et illud uarium in codicibus reperiunt: nescitis, quia corpora
uestra templum in uobis est spiritus sancti,
quem habetis a deo? quid autem insanius magisque
sacrilegum est, quam ut quisquam dicere audeat membra
Christi templum esse creaturae minoris secundum ipsos, quam
Christus est? alio enim loco dicit: corpora uestra membra
sunt Christi. si autem quae membra sunt Christi,
templum est spiritus sancti, non est creatura spiritus sanctus,
quia cui corpus nostrum templum exhibemus, necesse est, ut
huic eam seruitutem debeamus, qua non nisi deo seruiendum
est, quae graece appellatur wreeia. unde consequenter dicit:
glorificate ergo et portate deum in corpore uestro. [*] [*]

CCXXV. QVOD VNIGENITVS DEI FILIVS PROPTER FORMAM SERVI MINOR PATRE DICATVR, QVI IN FORMA DEI AEQVALIS EST PATRI. EX LIBRO DE TRINITATE SVPRA SCRIPTO, TITVLO VII.

; [His et talibus diuinarum scripturarum testimoniis, quibus,
ut dixi, priores copiosius usi expugnauerunt haereticorum
tales calumnias uel errores, insinuatur fidei nostrae unitas et
aequalitas trinitatis. sed] quia multa in sanctis libris propter
incarnationem uerbi dei, quae pro salute nostra reparanda
facta est, ut mediator dei et hominum esset homo Christus
Iesus, ita dicuntur, ut maiorem filio patrem significent uel
etiam apertissime ostendant: errauerunt homines minus diligentes,
scrutantes uel intuentes uniuersam seriem scripturarum,
et ea quae de Christo Iesu secundum hominem dicta sunt ad
eius substantiam, quae ante incarnationem sempiterna erat et
sempiterna est, transferre conati sunt. et illi quidem dicunt
minorem esse filium, quam pater est, quia scriptum est ipso
domino dicente: pater maior me est. ueritas autem
ostendit secundum istum modum etiam se ipso minorem
filium; quomodo enim non etiam se ipso minor factus est
qui semet ipsum exinaniuit formam serui accipiens?
neque enim sic accepit formam serui, ut amitteret formam
dei, in qua erat aequalis patri. si ergo ita accepta est
forma serui, ut non amitteretur forma dei, cum et in forma
serui et in forma dei idem ipse sit filius unigenitus dei patris,
in forma dei aequalis patri, in forma serui mediator dei et
hominum, homo Christus Iesus: quis non intellegat, quod in [*] [*]

forma dei etiam ipse se ipso maior est, in forma autem serui
etiam se ipso minor est? non itaque immerito scriptura utrumque
dicit, et aequalem patri filium et patrem maiorem filio;
illud enim propter formam dei, hoc autem propter formam
serui sine ulla confusione intellegitur. et haec nobis regula
per omnes sanctas scripturas dissoluendae huius quaestionis
ex uno capite epistulae Pauli apostoli promitur, ubi manifestius
ista distinctio commendatur. ait enim: qui cum in
forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse
aequalis deo, sed semet ipsum exinaniuit formam
serui accipiens, in similitudine hominum factus
et habitu inuentus ut homo. est ergo dei filius deo
patri natura aequalis, habitu minor; in forma enim serui,
quam accepit, minor est patre, in forma autem dei, in qua
erat etiam antequam hanc acciperet, aequalis est patri. in
forma dei uerbum, per quod facta sunt omnia, in forma
autem serui factus ex muliere, factus sub lege, ut eos qui
sub lege erant redimeret. proinde in forma dei fecit hominem,
in forma serui factus est homo. nam si pater tantum sine
filio fecisset hominem, non scriptum esset: faciamus hominem
ad imaginem et similitudinem nostram.
quia forma dei accepit formam serui, utrumque deus, utrumque
homo; sed utrumque deus propter accipientem deum,
utrumque autem homo propter acceptum hominem. neque
enim illa susceptione alterum eorum in alterum conuersum
atque mutatum est; nec diuinitas quippe in creaturam mutata [*] [*]
est, ut desisteret esse diuinitas, nec creatura in diuinitatem,
ut desisteret esse creatura.

[DE SVBIECTIONE, QVA FILIVS SVBICIENDVS DIOTTVE PATRL. EX EODEM LIBRO DE TRINITATE.

Illud autem quod ait idem apostolus: cum autem ei
omnia subiecta fuerint, tunc et ipse filius subiectus
erit ei qui illi subiecit omnia aut ideo dictum
est, ne quisquam putaret habitum Christi, qui ex humana
creatura susceptus est, conuersum iri postea in ipsam diuinitatem
uel, ut certius expresserim, deitatem, quae non est
creatura, sed est unitas incorporea trinitatis et incommutabilis
et sibimet consubstantialis et coaeterna natura, aut, si quisquam
contendit, ut aliqui senserunt, ita dictum: et ipse
filius subiectus erit qui illi subiecit omnia, ut
ipsam subiectionem commutationem et conuersionem credat
futuram creaturae in ipsam substantiam uel essentiam creatoris,
id est ut quae fuerat substantia creaturae fiat substantia
creatoris, certe uel hoc concedit quod non habet ullam dubitationem,
nondum hoc fuisse factum, cum dominus diceret:
pater maior me est. dixit enim hoc, non solum antequam
ascendisset in caelum, uerum etiam antequam passus resurrexisset
a mortuis. illi autem qui putant humanam in eo [*] [*]

naturam in deitatis substantiam mutari atque conuerti et ita
dictum: tunc et ipse filius subiectus erit ei qui illi
subiecit omnia, ac si diceretur: tunc et ipse filius hominis
et a uerbo dei suscepta humana natura commutabitur in eius
naturam, qui illi subiecit omnia: tunc futurum putant, cum
post diem iudicii regnum tradiderit deo et patri, ac per hoc
etiam secundum istam opinionem adhuc pater maior est quam
forma serui, quae de uirgine accepta est. quod si et aliqui
hoc affirmant, quod iam fuerit in dei substantiam mutatus
homo Christus Iesus, illud certe negare non possunt, quod
adhuc natura hominis manebat, quando ante passionem dicebat:
quoniam pater maior me est. unde nulla cunctatio
est secundum hoc esse dictum, quod forma serui maior est
pater, cui in forma dei aequalis est filius. nec quisquam, cum
audierit quod ait apostolus: cum autem dixerit, quia
omnia subiecta sunt, manifestum, quia praeter
eum qui subiecit illi omnia, ita existimet de patre intellegendum,
quod subiecerit omnia filio, ut ipsum filium sibi
omnia subiecisse non putet; inseparabilis enim est operatio
patris et filii. alioquin nec ipse pater sibi subiecit omnia,
sed filius ei subiecit, qui ei regnum tradidit et euacuat omnem
principatum et omnem potestatem et uirtutem. de filio quippe
ista dicta sunt: cum tradiderit, inquit, regnum deo et
patri, cum euacuauerit omnem principatum et omnem
potestatem et uirtutem; ipse enim subiecit qui
euacuat. [*] [*]

Nec sic arbitremur Christum traditurum regnum deo et
patri, ut adimat sibi; nam et hoc quidam uaniloqui crediderunt.
cum enim dicitur tradere regnum deo et patri,
non separatur ipse, quia simul cum patre unus deus est. sed
diuinarum scripturarum incuriosos et contentionum studiosos
fallit uerbum, quod positum est, donec; ita namque sequitur:
oportet enim illum regnare, donec ponat inimicos
sub pedibus suis, tamquam cum posuerit non sit regnaturus,
nec intellegunt ita dictum, sicut est illud: confirmatum
est cor eius; non commouebitur, donec
uideat super inimicos suos; non enim, cum uiderit,
iam commouebitur.]