Manifesto ergo apertoque peccato, ubi factum est quod deus fieri prohibuerat, diabolus hominem non cepisset, ni iam ille sibi ipsi placere coepisset. hinc enim et delectauit quod dictum est: eritis sicut di. quod melius esse possent summo ueroque principio cohaerendo per oboedientiam, non suum sibi exsistendo principium per superbiam. di enim creati non sua ueritate, sed dei ueri participatione sunt di. plus autem appetendo minus est qui, dum sibi sufficere delegit, ab illo qui ei uere sufficit defecit. illud itaque malum, quo, cum sibi homo placet, tamquam sit et ipse lumen, auertitur ab eo lumine, quod ei si placeat et ipse fit lumen — illud, inquam, malum praecessit in abdito, ut sequeretur hoc malum, quod 5 Io. 13, 10 15 Gen. 3, 5 1 defugeret AV: defuerat v 2 difugit v memorabile v 4 capud A 6 totus mundus v 8 cap. CCXXIIII A CCXLI P CCXLII Gv; deest in MY inter-locum A: om. GPfJ 10 aliquod] aliquo A apertum] aptum A 13 homine A eoepisset AP ni A: nisi GPv sibi ille Gv 14 ipai] ipse Gv 15 di] dl A dii GPv poesent] possit Gv 16 coherendo AGv 17 per auperbiatn di A: per superbiendi Gx saperbiendo G*v p supbia quando G* enim] om. Gv 18 di AGl: dii G"P" 19 delegit A: diligit Gv 20 defecit AGl: deficit G1 v quo] quod A 22 ei AG\': et GItJ illum A 23 praecesiit] percessit Gl perpetratum est in aperto. ueram est enim quod scriptum est: ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. illa prorsus ruina, quae fit in occulto, praecedit ruinam, quae est in manifesto, dum illa ruina esse non putatur. quis enim exaltationem ruinam putat, cum iam ibi sit defectus, quo est relictus excelsus? quis autem ruinam esse non uideat, quando fit mandati euidens atque indubitata transgressio ? propter hoc deus illud prohibuit, quod cum esset admissum, nulla defendi posset imaginatione iustitiae. et audeo dicere superbis esse utile cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum, unde sibi displiceant, qui iam sibi placendo ceciderant. salubrius enim Petrus sibi displicuit, quando fleuit, quam sibi placuit, quando praesumsit. hoc dicit et sacer psalmus: imple facies eorum ignominia, et quaerunt nomen tuum, domine, id est, ut et tu eis placeas quaerentibus nomen tuum, qui sibi placuerant quaerendo suum.

Sed est peior damnabiliorque superbia, qua etiam in peccatis manifestis suffugium excusationis inquiritur; sicut illi primi homines, quorum et illa dixit: serpens seduxit me, et manducaui, et ille dixit: mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. nusquam hic sonat petitio ueniae, nusquam imploratio medicinae.] 2 Prou. 18, 12 12 cf. Mattb. 26, 33 et 75 14 Pa. 82, 17 20 Gen. 8, 13 21 Qen. 3, 12 2 exaltatar A\' 9 ammisaum A amiMum 01 possit A 10 audeo] audio 01 11 displiciant A iam sibi] iam ipsi Gl iam sibi ipsis G*v 13 praesumpsit libri 15 quaerunt A: quaerant 01 quaerent 02" tu (om. et) G3P, - om. v eis] om. Gv 16 placoerant A quaerendum A 18 qua] quae O\'tJ 19 inquiritur AGinquirit G2tJ 21 mecum AG1: mihi G\'v 22 a AP: de Gv 23 nusquamj numquam 01

Cogitationis carnalis compositionem uanumque figmentum ubi uera ratio labefactare incipiet, continuo intus illo adiuuante atque inluminante qui cum talibus idolis in corde nostro habitare non uult, ita ista confringere atque a fide nostra quodam modo excussare festinamus, ut ne puluerem quidem ullum talium phantasmatum illic manere patiamur.

Quam ob rem nisi rationem disputationis, qua forinsecus admoniti ipsi intrinsecus ueritate lucente haec falsa esse perspicimus, fides in nostro corde antecessisset, quae nos indueret pietate, nonne incassum quae uera sunt audiremus? ac per hoc, quoniam id quod ad eam pertinebat fides egit, ideo subsequens ratio aliquid eorum quae inquirebat inuenit. falsae itaque rationi non solum ratio uera, qua id quod credimus intellegimus, uerum etiam fides ipsa rerum nondum intellectarum sine dubio praeferenda est. melius est enim quamuis nondum uisum credere quod uerum est, quam putare te uerum uidere quod falsum est. habet namque fides oculos suos, quibus quodam modo uidet uerum esse quod nondum uidet, et quibus certissime uidet nondum se uidere quod credit. porro autem qui uera ratione iam quod tantummodo credebat 1 cap. CCXXV A CCXLII P CCXLIII Gv 2 ex] om. P cetera de trinitate ex epistola A consentiam A post Consentium add. MV: et si non nocet quomodo eis prosit cum baptiaantur parentum fides quorum eia non potest obesse perfidia; cf. cap. CCXXI 3 cogitationes V carnales AVv figmentum] firmamentum v 4 aera ratio] ueneratio v labefactari v incipiet V: incipit Pv coeperit A 6 conf.ingere (r ras.) P atque] om. A a dPsn : ad p. V fidem nostram P\'V 7 ezcussare scripst (cr. Bdnsch t. c. p. 215): excusare V excutere Å" festinemns v puluere V 8 fantasmatum v manere V: remanere APv 9 ratione v forensecus A 10 aeritatis v lucente] luce ne v praespicimas I A 12 audirem v 15 rationi] ratione (corr. m. 2) A ratio V 16 intellecturum A 18 te] om. v 19 nideri v 21 et] ex v intellegit, profecto praeponendus est ei qui cupit adhuc intellegere quod credit. si autem nec cupit et ea quae intellegenda sunt credenda tantummodo existimat, cui rei fides prosit ignorat. nam pia fides sine spe et sine caritate esse non uult. sic igitur homo fidelis debet credere quod nondum uidet, ut uisionem et speret et amet.

Et uisibilium quidem rerum praeteritarum, quae temporaliter transierunt, sola fides est, quoniam non adhuc uidenda sperantur, sed facta et transacta creduntur. sicut est illud, quod Christus semel pro peccatis nostris mortuus est et resurrexit, nec iam moritur et mors ei ultra non dominabitur. ea uero quae nondum sunt, sed futura sunt, sicut nostrorum spiritalium corporum resurrectio, ita creduntur, ut etiam uidenda sperentur, sed ostendi modo nullo possunt modo. quae uero ita sunt, ut neque praetereant neque futura sint, sed aeterna permaneant, partim sunt inuisibilia, sicut iustitia, sicut sapientia, partim uisibilia, sicut Christi immortale iam corpus. sed inuisibilia intellecta conspiciuntur ac per hoc et ipsa modo quodam sibi congruo uidentur et, cum uidentur, multo certiora sunt quam ea quae corporis sensus attingit; sed ideo dicuntur inuisibilia, quia oculis istis mortalibus uideri omnino non possunt. at illa quae uisibilia sunt permanentia possunt, si ostendantur, etiam his mortalibus oculis conspici, sicut se discipulis post resurrectionem dominus ostendit, sicut etiam post ascensionem apostolo Paulo et diacono Stephano. 10 cf. Rom. 6, 9sq. 24 cf. Matth. 28 Marc. 16 Luc. 24 Io. 20 sq. 25 cf. Act. 9, 8 sq. et 7, 55 1 proponendus A 8 exsistimat V 5 nondum PVv: non A 6 uidet (e ex i corr.) A ut] et v 8 speratur Y 10 semel] om. v nostris] om. v resorrexit A 11 moritur V ■ {cf. gr. anoih>rjoxei): morietur Av 13 etiam AV: iam v 14 modo nnllo] nullo modo v 15 ut neque PVv: utque A 17 sapientia] patientia v uisibilia 1\\ fol. 66" bilia A 18 conspicuuntur A 19 cum uidentur] om. v 20 cerciora A quae] quam v 22 permanentia possunt] om. v 23 ostendatur A 25 ascensione V Paulo PVv: om. A

Proinde ista uisibilia permanentia ita credimus, ut, etiam si non demonstrentur, speremus ea nos quandoque uisuros, nec ea conemur ratione intellectuque comprehendere, nisi ut ea, quia uisibilia sunt, ab inuisibilibus distinctius cogitemus: et cum cogitatione qualia sint imaginamur, satis utique nouimus ea nobis nota non esse. nam et Antiochiam cogito incognitam, sed non sicut Carthaginem cognitam; illam quippe uisionem cogitatio mea fingit, hanc recolit, nequaquam tamen dubito, sine quod de illa testibus multis, sine quod de ista meis aspectibus credidi. iustitiam uero et sapientiam et quid- quid eius modi est non aliter imaginamur, aliter contuemur, sed haec inuisibilia simplici mentis atque rationis intentione intellecta conspicimus sine ullis formis et modulis corporalibus, sine ullis liniamentis figurisque membrorum, sine ullis localibus siue finibus sine spatiis infinitis. ipsumque lumen, quo cuncta ista discernimus, in quo nobis satis apparet quid credamus incognitum, quid cognitum teneamus, quam formam corporis recordemur, quam cogitatione fingamus, quid corporis sensus attingat, quid imaginetur animus simile corpori, quid certum et omnium corporum dissimillimum intellegentia contempletur: hoc ergo lumen, ubi haec cuncta diiudicantur, non utique sicut huius solis et cuiusque corporei luminis fulgore per localia spatia circumquaque diffunditur mentemque nostram quasi uisibili candore conlustrat, sed inuisibiliter et ineffabiliter, et tamen intellegibiliter lucet tamque nobis certum est, quam nobis efficit certa quae secundum ipsum cuncta conspicimus. 1 bisibili» (b in v corr. m. 2) V 3 compraehendere A 5 cum] com A 6 et] om. v anthiociam V anthiochiam A antiociam v 7 cartaginem A illam (a eas u corr.) A 8 hanc] haec A 9 ista "eis (m add. m. 2) A 13 modulis V: molibus Av 15 ipsoque A 18 recordemur] refordemur (d del., m add. m. 2) V fingamus] ficamus A 19 simili A 20 disaimillimum V: dissimillium A dissimillimam v intelligentiam v 21 deiudicantur A 22 fulgor AP\'v 25 et tamen intellegibiliter] om. MV 26 efficit V: efflcet A effecit v quae] quo v

Cum igitur tria sint rerum genera, quae uidentur, unum corporalium, sicut hoc caelum et terra et quidquid in eis corporeus sensus cernit et tangit, alterum simile corporalibus, sicut sunt ea quae spiritu cogitata imaginamur, siue recordata uel oblata quasi corpora contuemur; unde sunt etiam uisiones, quae uel in somnis uel in aliquo mentis excessu his quasi localibus quantitatibus ingeruntur; tertium ab utroque discretum, quod neque sit corpus neque habeat ullam similitudinem corporis, sicuti est sapientia, quae mente intellecta conspicitur et in cuius luce de his omnibus ueraciter iudicatur: in quo istorum genere credendum est esse istam quam nosse uolumus trinitatem ? profecto aut in aliquo aut in nullo. si in aliquo, eo utique quod est aliis duobus praestantius, sicut est sapientia. quod si donum eius in nobis est et minus est quam illa summa et incommutabilis quae dei sapientia dicitur, puto quod non debemus dono suo inferius cogitare donantem. si autem aliquis splendor eius in nobis est, quae nostra sapientia dicitur, quantumcumque eius per speculum et in aenigmate capere possumus, oportet eam et ab omnibus corporibus et ab omnibus corporum similitudinibus secernamus.

Si autem in nullo istorum genere esse putanda est ista trinitas et sic est inuisibilis, ut nec mente uideatur, multo minus de illa huius modi opinionem habere debemus, ut eam rebus corporalibus uel corporalium rerum imaginibus similem esse credamus. non enim corpora pulchritudine molis aut magnitudine superat, sed dissimilitudine ac disparilitate 2 hoc] hunc P" terram v 3 aimele A 4 spirito A II imanamur (corr. m. 2) A 5 oblata AGlVv. oblita G* contaentor v 7 loqualibus V 8 similitudine A 10 conspiciuntur v 13 si AV- om. v 15 summam (m del. m. 2) A 16 puto quod-18 dicitur AGPv: om. MY 18 quantumque A 19 in] om. v enigmate libri 20 corporibus et ab omnibus] om. v 22 putanda PVv: pacanda A 24 de illa APv: om. V at Av: quod V eam] ea A 25 simile A 26 pulchritudine molis Av: pulchritudinein oculis V 27 magnitudinem (m del. m. 1) Y naturae. et si discreta est a comparatione bonorum animi nostri, qualia sunt sapientia, iustitia, caritas, castitas et cetera talia, quae profecto non mole corporis pendimus nec eorum quasi corporeas formas cogitatione figuramus, sed ea quando recte intellegimus, sine aliqua corpulentia uel similitudine corpulentiae in luce mentis aspicimus: quanto est ab omnium qualitatum et quantitatum corporalium comparatione discretior? non eam tamen a nostro intellectu omnino abhorrere apostolus testis est, ubi ait: inuisibilia enim eius a constitutione Mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius uirtus ac diuinitas. ac per hoc, cum eadem trinitas fecerit et corpus et animam, sine dubitatione est utroque praestantior. anima itaque considerata maxime humana et rationalis atque intellectualis, quae ad eius imaginem facta est, si cogitationes nostras et intellegentias non euicerit, sed eius quod habet praecipuum, id est ipsam mentem atque intellegentiam, mente atque intellegentia potuerimus apprehendere, non erit fortassis absurdum, ut eam ad suum quoque creatorem intellegendum ipso adiuuante meditemur attollere. si autem in se ipsa deficit sibique succumbit, pia fide contenta sit, quamdiu peregrinatur a domino, donec fiat in homine quod promissum est, faciente illo, qui potens est, sicut ait apostolus, facere supra quam petimus et intellegimus.

Restat itaque, ut ita credamus unius esse substantiae trinitatem, ut ipsa essentia non aliud sit quam ipsa trinitas. ad quam uidendam quantumlibet in hac uita proficiamus, per speculum erit et in aenigmate quod uidebimus. cum uero 9 Rom. 1, 20 22 cf. II Cor. 5, 6 23 Eph. 3, 20 8 tali a] alia A nec] non A 5 corpulentia] copnlentia F uel AV: sine v 9 testes A 14 maximae A humana et] humanae V 17 quod] quid v 18 mente atque intellegentia] eras. V; om. v appraehendere A 20 attollere] re eras. V 21 in se] ipse (p in n corr. m. 1) V 22 quamdio A 26 sub- \'tantiae A 29 enigmate libri quod in resurrectione promittitur spiritale corpus habere coeperimus, sine illam mente siue mirabili modo, quoniam ineffabilis est spiritalis corporis gratia, etiam corpore uideamus, non tamen per locorum interualla nec in parte minorem, in parte maiorem, quoniam non est corpus et ubique tota est, pro nostra capacitate uidebimus.

Quod uero posuisti in epistula tua, uideri tibi, uel potius quod uidebatur tibi nihil uiuum secundum substantiam inesse iustitiae ideoque te non posse adhuc deum, id est uiuentem naturam iustitiae similem cogitare, nquiaquia iustitia" sicut dicis "non in se, sed in nobis uiuit, immo potius nos secundum illam uiuimus, ipsa uero per se iustitia nequaquam uiuit": ad hoc ut tibi ipse respondeas, illud intuere, utrum recte dici possit uitam ipsam non uiuere, qua fit, ut uiuat quidquid non falso dicimus uiuere. puto enim absurdum tibi uideri, ut per uitam uiuatur et uita non uiuat. porro si uita ipsa praecipue uiuit, qua uiuit omne quod uiuit, recole, obsecro, quas dicat scriptura diuina animas mortuas; profecto inuenies iniustas, impias, infideles. nam licet per illas uiuant corpora impiorum, de quibus dictum est, quod mortui sepeliunt mortuos suos, et ibi intellegantur etiam iniquae animae non esse sine aliqua uita — neque enim aliter ex eis possent corpora uiuere, nisi qualicumque uita, qua omnino animae carere non possunt, unde immortales merito uocantur — non tamen ob aliud amissa iustitia dicuntur mortuae, nisi quia et animarum licet immortaliter uita qualicumque uiuentium uerior et maior uita iustitia est, tamquam uita uitarum; quae cum sunt in corporibus, etiam 21 cf. Matth. 8, 22 1 habere Ati: debere V 2 mentem A 3 gratiam A uideamur A 4 minorem in parte GPv: minorem nec in parte GS; om. I AMV 7 epistola v 8 uidebatur] om. v uuum A 10 na-t tura v quia V: quae APv 11 nos Å": non V 13 ad hoc] adhuc v 17 qua Av: qui V 21 sepeliunt V: sepeliant Å" intelleguntur A 23 qua] qu.a (i ras.) A 27 qualiscumque c iustitia est] iuatitiae v 28 uita] uitam A ipsa corpora uiua sunt, quae per se ipsa uiuere nequeunt. quapropter si animae non possunt nisi etiam in se ipsis utcumque uiuere, quia ex eis uiuunt et corpora, a quibus deserta moriuntur: quanto magis uera iustitia etiam in se ipsa uiuere intellegenda est, ex qua sic uiuunt animae, ut hac amissa mortuae nuncupentur, quamuis quantulacumque uita non desinant uiuere.

Ea porro iustitia, quae uiuit in se ipsa, procul dubio deus est atque incommutabiliter uiuit. sicut autem, cum sit in se ipsa uita, etiam nobis fit uita, cum eius efficimur utcumque participes: ita, cum in se ipsa sit iustitia, etiam nobis fit iustitia, cum ei cohaerendo iuste uiuimus et tanto magis minusue iusti sumus, quanto illi magis minusue cohaeremus. unde scriptum est de unigenito filio dei, cum sit utique patris sapientia atque iustitia et semper in se ipsa sit, quod factus sit nobis a deo sapientia et iustitia et sanctificatio et redemtio, ut, quemadmodum scriptum est, qui gloriatur, in domino glorietur. quod quidem et ipse uidisti addendo atque dicendo: "nisi forte non haec humanae aequitatis, sed illa quae deus est sola asseratur esse iustitia". est plane ille summus deus uera iustitia uel ille uerus deus summa iustitia, quam profecto esurire ac sitire, ea nostra est in hac peregrinatione iustitia, et qua postea saturari, ea nostra est in aeternitate plena iustitia. non ergo deum nostrae iustitiae similem cogitemus, sed cogitemus nos potius tanto similiores deo, quanto esse potuerimus eius participatione iustiores. 16 I Cor. 1, 30 sq. 1 nequaeunt A 3 eis AV: his v 6 nunccnpentur A deainant] desinent A sinant v 9 in] om. A 10 eius Vv: eis AP efficiamur A 12 iustitiam A coherendo Av (et 13) magis Av: maius V (cf. p.,44, 12) . 14 unigenitu A 19 ni" forte (si add. m. 2) A 21 summus (us ex e corr. m. 1) V uel illeiustitia AGPv: om. V 22 summa GPo: summus A profecto (to ex tu corr.) A sitire V: sitire debemus AP" 24 nostra] U nam v iustia (ti add. m. 2) A 27 iustioris A

Si ergo cauendum est, ne iustitiae nostrae similem putemus deum, quoniam lumen, quod inluminat, incommutabiliter excellentius illo est quod inluminatur: quanto magis caueri oportet, ne aliquid inferius et quodam modo decoloratius eum esse credamus, quam est nostra iustitia? quid est autem aliud iustitia, cum in nobis est, uel quaelibet uirtus, qua recte sapienterque uiuitur, quam interioris hominis pulchritudo? et certe secundum hanc pulchritudinem magis quam corpus sumus ad imaginem dei. unde nobis dicitur: nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in nouitate mentis uestrae ad probandum uos, quae sit uoluntas dei, quod bonum et placitum et perfectum. si ergo non in mole neque in distantibus per loca sua partibus, sicut corpora siue cernuntur siue cogitantur, sed in uirtute intellegibili, qualis est iustitia, mentem dicimus seu nouimus seu uolumus pulchram et secundum hanc pulchritudinem reformamur ad imaginem dei: profecto ipsius dei, qui nos reformauit et reformat ad imaginem suam, non in aliqua mole corporea suspicanda est pulchritudo, eoque iustorum mentibus credendus est incomparabiliter pulchrior, quo est incommutabiliter iustior. 9 Rom. 12, 2 2 incommutabiliter MV: incomparabiliter AGPv 3 illo est V: est illo AG eat illo v quod] quo V 4 decoloratius AGv: decoratine V 6 rectae A 7 sapienterque] sapienter quia Gl 11 mentes Å 12 placitum] placitum est A bene placitum P 13 in mole] immobile v 16 hunc A 17 profectu A protu fecto—dei] om. v 18 in] om. v 19 pulchrido (tu add. m. 2) V pulcritudo A 20 incommutabiiiter MV: incomparabiliter A GPv VIlli. 46

Qui dixerunt dominum nostrum Iesum Christum non esse deum aut non esse uerum deum aut non cum patre unum et solum deum aut non uere immortalem, quia mutabilem, manifestissima diuinorum testimoniorum et consona uoce conuicti sunt. unde sunt illa: in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. manifeste enim uerbum dei filium dei unicum accipimus, de quo post dicit: et uerbum caro factum est, propter natiuitatem incarnationis eius, quae facta est in tempore ex uirgine. in eo autem declarat non tantum deum esse sed etiam eiusdem cum patre substantiae, quia, cum dixisset: et deus erat uerbum, hoc erat, inquit, in principio aput deum; omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. neque enim dicit omnia, nisi quae facta sunt, id est omnem creaturam. unde liquido apparet ipsum factum non esse per quem facta sunt omnia; et si factus non est, creatura non est; si autem creatura non est, eiusdem cum patre substantiae est. omnis enim substantia, quae deus non est, creatura est, et quae creatura non est, deus est. et si non est filius eiusdem substantiae, cuius pater, ergo facta substantia est; si facta substantia est, non omnia per ipsum facta sunt; at si omnia per ipsum facta 9 Io. 1, 1 12 Io. 1, 14 15 Io. 1, 2sq. 1 cap. CCXXVI A CCXLIII P CCXLIIII G; om, v 2 quae] qui AGP est] P\' in ras.; sunt AGP\' 4 titulo VI] inter cetera et ad locum A 6 aut non cum—solum deum AGPv: om. MY non cum} non esse cum Gv 11 manifeste MV: manifestum A manifestum est Gv enim MV: enim quod AGv uerbum] uerum Gv filium dei AGPvi om. MV 15 quia] qui v 16 inquid A 17 apud AGv 21 si autem] et si v 25 substantia ..t non (est add. m. 2) A 26 at si-facta sunt AGv: om. V at Go: ut A sunt, unius igitur eiusdemque cum patre substantiae est, et ideo non tantum deus sed et uerus deus. quod idem Iohannes apertissime in epistula sua dicit: scimus, quod filius dei uenerit et dederit nobis intellectum, ut cognoscamus uerum et simus in uero, filio eius Iesu Christo. hic est uerus deus et uita aeterna.

Hinc etiam consequenter intellegitur non tantummodo de patre dixisse apostolum Paulum: qui solus habet immortalitatem, sed de uno et solo deo, quod est ipsa trinitas. neque enim ipsa uita aeterna mortalis est secundum aliquam mutabilitatem, ac per hoc filius dei, quia uita aeterna est, cum patre etiam ipse intellegitur, ubi dictum est: solus habet immortalitatem; eius enim uitae aeternae et nos participes facti pro modulo nostro immortales efficimur. sed aliud est ipsa cuius participes efficimur uita aeterna, aliud nos qui eius participatione uiuimus in aeternum. si enim dixisset: "quem temporibus propriis ostendit pater beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem", nec sic inde separatum filium oporteret intellegi. neque enim, quia ipse filius alibi loquens uoce sapientiae — ipse est enim sapientia dei — ait: gyrum caeli circuiui sola, separauit a se patrem, quanto magis ergo non est necesse, ut tantummodo de patre praeter filium intellegatur quod dictum est: solus habet immortalitatem, cum ita dictum sit: ut serues, inquit, mandatum sine macula, inreprehensibile, usque in aduentum domini nostri Iesu Christi, quem temporibus 3 I Io. 5, 20 8 (et 12) I Tim. 6, 16 21 cf. I Cor. 1, 24 Eccli. 24, 5 25 I Tim. 6, 14sqq. 1 substantiae] substantia V 2 iohannis A 5 simne (i ex n corr.) A 7 intelligitur A 11 aetena A 13 aeternaf] ueternae A 14 modolo A immortalis A 15 efficimus v uita aeterna AGv: uitae aeternae V 16 uiuimns V: uiuemus A Gv 17 ostendit AlGlV: ostendet A\'G2v 19 sic] sit A 21 girum v 22 circuiui Vv: circuii A 24 solus] qui solus v 25 inquid A 26 inrepraehensibile A 46* propriis ostendit beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum uidit nec uidere potest; cui est honor et gloria in saecula saeculorum. in quibus uerbis nec pater proprie nominatus est nec filius nec spiritus sanctus, sed beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, quod est unus et solus et uerus deus, ipsa trinitas.

Nisi forte quae secuntur conturbabunt hunc intellectum, quia dixit: quem nemo hominum uidit nec uidere potest, cum hoc etiam ad Christum pertinere secundum eius diuinitatem accipiatur, quam non uiderunt Iudaei, qui tamen carnem uiderunt et crucifixerunt. uideri autem diuinitas humano uisu nullo modo potest, sed eo uisu uidetur, quo iam qui uident, non homines, sed ultra homines sunt. recte ergo ipse deus trinitas intellegitur beatus et solus potens, ostendens aduentum domini nostri Iesu Christi temporibus propriis. sic enim dictum est: solus habet immortalitatem, quomodo dictum est: qui facit mirabilia solus. quod uelim scire, de quo dictum accipiunt; si de patre tantum, quomodo ergo uerum est quod ipse filius dicit: quaecumque enim pater facit, haec eadem et filius facit similiter? an quicquam est inter mirabilia mirabilius quam resuscitare et uiuificare mortuos? dicit autem idem filius: sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius quos uult uiuificat. quomodo ergo solus pater facit mirabilia, cum haec uerba nec patrem tantum nec 20 Ps. 71, 18 23 Io. 5, 19 26 Io. 5, 21 1 ostendet v potens] om. v 3 quem] que A 4 uidit Vv: uidet A 6 propriae A 10 sequuntur AGtJ conturbabunt] conturaabunt V perturbabunt AGv 11 uideri (ri ex re corr.) G 13 eius V: eiusdem AGv 15 humano uiau AGv: h. usn V eo] ideo v uiso (o ex u corr.) A 18 ostendens] om. A 21 uelim AV: uellem Gv dictum] dictum est Gl dictum esse G\'" accipiunt V; accipiant AGv 22 quomodo] modo A ergo] om. Gn 24 filius] filius similiter 01 25 autem] h... v filium tantum permittant intellegi, sed utique deum unum, uerum, solum, id est patrem et filium et spiritum sanctum?

Item dicit idem apostolus: nobis unus deus pater, ex quo omnia et nos in ipso, et unus dominus Iesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum. quis dubitet eum omnia quae creata sunt dicere, sicut Iohannes: omnia per ipsum facta sunt? quaero itaque, de quo dicit alio loco: quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia, ipsi gloria in saecula saeculorum? si enim de patre et filio et spiritu sancto, ut singulis personis singula tribuantur, ex ipso, ex patre, per ipsum, per filium, in ipso, spiritu sancto, manifestum, quod pater et filius et spiritus sanctus unus deus est, quando singulariter intulit: ipsi gloria in saecula saeculorum. unde enim coepit hunc sensum, non ait: o altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae "patris aut filii aut spiritus sancti", sed sapientiae et scientiae dei; quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae ipsius. quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia; ipsi gloria in saecula saeculorum. amen. si autem hoc de patre tantummodo intellegi uolunt, quomodo ergo omnia per patrem sunt, sicut hic dicitur, et omnia per filium, sicut ad Corinthios, ubi ait: et unus dominus Iesus Christus, per quem omnia, et sicut in euangelio Iohannis: omnia per ipsum facta sunt? si enim alia per patrem, alia per filium, iam non omnia per patrem nec omnia per filium; si autem omnia per patrem et 3 (et 25) I Cor. 8, 6 7 (et 27) Io. 1, 3 8 (et 15) Rom. 11, 33sqq. 1 intellegiaF: intellegant v 7 omnia] om. Gl 11 patre (om. ei) G\'Pv 12 filium (om. per) GlPv spiritu APV: in spiritn Gv 16 fili V 18 iniiistigabiles A ipsius AV: eius v 20 prior dedit illi V: ei prior dedit AGv 24 patrem f): patre dY snnt] om. v 29 nec PVv: et A autem] haec v omnia per filium, eadem per patrem quae per filium. aequalis ergo patri est filius et inseparabilis operatio est patris et filii, quia, si uel filium fecit pater, quem non fecit ipse filius, non omnia per filium facta sunt; at omnia per filium facta sunt: ipse igitur factus non est, ut cum patre faceret omnia, quae facta sunt. quamquam nec ab ipso uerbo tacuerit apostolus et apertissime omnino dixerit: qui cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, hic deum proprie patrem appellans, sicut alibi: caput autem Christi deus est.

Similiter et de spiritu sancto collecta sunt testimonia, quibus ante nos qui haec disputauerunt abundantius usi sunt, quia et ipse deus, et non creatura. quod si non creatura, non tantum deus — nam et homines dicti sunt dii — sed etiam uerus deus. ergo patri et filio prorsus aequalis et in trinitatis unitate consubstantialis et coaeternus. maxime uero illo loco satis claret, quod spiritus sanctus non sit creatura, ubi iubemur non seruire creaturae, sed creatori, non eo modo, quo iubemur per caritatem seruire inuicem, quod est graece dovXeveiv, sed eo modo, quo tantum deo seruitur, quod est graece hxvquveiv\\ unde idololatrae dicuntur qui simulacris eam quae deo debetur exhibent seruitutem. secundum hanc enim seruitutem dictum est: dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies. nam hoc distinctius in graeca scriptura inuenitur ????? enim habet. porro si tali 7 Philipp. 2, 6 10 I Cor. 11, 3 14 cf. Pa. 81, 6 18 cf. Rom. 1, 25 19 cf. Gal. 5, 13 23 Deut. 6, 13 1 quae per tilium] q. p filium A 2 ergo patri est V: eat ergo p. A ergo patri v patris] patri A 3 uel filium] sine filio v 4 at omnia - facta sunt] om. Aj add. P5 in ras. 6 ipso Av: ipse V 9 propriae A patrem proprie v 10 est V: om. AGti 12 usi Av: uisi V 13qu!aF 14 tantum A V: tamen v dii] di A deus uerus A 15 in] om. A 19 est] add. A* supr. uers. 20 AOYAS.YS.IN V: duleuin AOv quo] quod v 21 AATPS.YS.1N V: latreuin AGtJ idololatriae V idolatre AGv 22 seruitutem exhibent (exibent A) quae debetur deo AGv 25 inuenitur] om. Glv AATPSYClC V latreusis AGv seruitute creaturae seruire prohibemur — quando quidem dictum est: dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies; unde et apostolus detestatur eos qui coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori—non est utique creatura spiritus sanctus, cui ab omnibus sanctis talis seruitus exhibetur dicente apostolo: nos enim sumus circumcisio, spiritui dei seruientes, quod est in graeco XatQetovreg; plures enim codices etiam latini sic habent: qui spiritui dei seruimus; graeci autem omnes ant paene omnes. in nonnullis autem exemplaribus latinis inuenimus non spiritui dei seruimus, sed spiritu deo seruimus. sed qui in hoc errant et auctoritati grauiori cedere detractant, numquid et illud uarium in codicibus reperiunt: nescitis, quia corpora uestra templum in uobis est spiritus sancti, quem habetis a deo? quid autem insanius magisque sacrilegum est, quam ut quisquam dicere audeat membra Christi templum esse creaturae minoris secundum ipsos, quam Christus est? alio enim loco dicit: corpora uestra membra sunt Christi. si autem quae membra sunt Christi, templum est spiritus sancti, non est creatura spiritus sanctus, quia cui corpus nostrum templum exhibemus, necesse est, ut huic eam seruitutem debeamus, qua non nisi deo seruiendum est, quae graece appellatur wreeia. unde consequenter dicit: glorificate ergo et portate deum in corpore uestro. 2 Deut. 6, 13 6 Philipp. 3, 3 13 I Cor. 6, 19 18 I Cor. 6, 15 24 I Cor. 6, 20 1 seruire creaturae v eeruire] om. Gl 8 testatur Gl 5 omnibus] hominibus A 7 AATPGYONTtC V: latreuontes A O* latreuolentes GS" 8 sic] om. v 9 autem] autem haec v 11 spiritu* (i ras.) G 12 auctoritate AlGlv detractant (e add. m. 3) G 13 repperiunt GVv 14 sancti] scs v 15 magisque] maiusque v 17 quam] qua v 20 sancti] scs v sanctns AGPv: sa V 23 quae] quod v AATPIA V latria AGtJ 24 corpore uestro AGSV: cordibua uestris OSf)

; [His et talibus diuinarum scripturarum testimoniis, quibus, ut dixi, priores copiosius usi expugnauerunt haereticorum tales calumnias uel errores, insinuatur fidei nostrae unitas et aequalitas trinitatis. sed] quia multa in sanctis libris propter incarnationem uerbi dei, quae pro salute nostra reparanda facta est, ut mediator dei et hominum esset homo Christus Iesus, ita dicuntur, ut maiorem filio patrem significent uel etiam apertissime ostendant: errauerunt homines minus diligentes, scrutantes uel intuentes uniuersam seriem scripturarum, et ea quae de Christo Iesu secundum hominem dicta sunt ad eius substantiam, quae ante incarnationem sempiterna erat et sempiterna est, transferre conati sunt. et illi quidem dicunt minorem esse filium, quam pater est, quia scriptum est ipso domino dicente: pater maior me est. ueritas autem ostendit secundum istum modum etiam se ipso minorem filium; quomodo enim non etiam se ipso minor factus est qui semet ipsum exinaniuit formam serui accipiens? neque enim sic accepit formam serui, ut amitteret formam dei, in qua erat aequalis patri. si ergo ita accepta est forma serui, ut non amitteretur forma dei, cum et in forma serui et in forma dei idem ipse sit filius unigenitus dei patris, in forma dei aequalis patri, in forma serui mediator dei et hominum, homo Christus Iesus: quis non intellegat, quod in 10 cf. I Tim. 2, 5 18 Io. 14, 28 21 Philipp. 2, 7 1 cap. CCXXVII A CCXLIIII P CCXLV Gv 4 ex] ex eodem AGPv supra scripto] om. AGPv titulo VII] om. A 5 quae uncinis inclusi om. MV 6 hereticorum AGv 7 insinuatnr] et insinuata eat G"\'fJ 12 ostendent V diligentea V: diligenter Av 13 uniuersa V 14 quae AGv: om. V 17 filium esse Av pater est AV: patrem v 18 dicentem A 19 secundum] se secundum V 20 minor] om. v 25 patris AV: patris et v forma dei etiam ipse se ipso maior est, in forma autem serui etiam se ipso minor est? non itaque immerito scriptura utrumque dicit, et aequalem patri filium et patrem maiorem filio; illud enim propter formam dei, hoc autem propter formam serui sine ulla confusione intellegitur. et haec nobis regula per omnes sanctas scripturas dissoluendae huius quaestionis ex uno capite epistulae Pauli apostoli promitur, ubi manifestius ista distinctio commendatur. ait enim: qui cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, sed semet ipsum exinaniuit formam serui accipiens, in similitudine hominum factus et habitu inuentus ut homo. est ergo dei filius deo patri natura aequalis, habitu minor; in forma enim serui, quam accepit, minor est patre, in forma autem dei, in qua erat etiam antequam hanc acciperet, aequalis est patri. in forma dei uerbum, per quod facta sunt omnia, in forma autem serui factus ex muliere, factus sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret. proinde in forma dei fecit hominem, in forma serui factus est homo. nam si pater tantum sine filio fecisset hominem, non scriptum esset: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. quia forma dei accepit formam serui, utrumque deus, utrumque homo; sed utrumque deus propter accipientem deum, utrumque autem homo propter acceptum hominem. neque enim illa susceptione alterum eorum in alterum conuersum atque mutatum est; nec diuinitas quippe in creaturam mutata 8 Philipp. 2, 6 sqq. 16 cf. Io. 1, 3 17 cf. Gal. 4, 4sq. 20 Gen. 1, 26 2 etiam] etiam ipse A 3 maiorem] minorem v 6 scripturas sanctas v 7 capite V: capitalo Av epistolae v manifestias (o ea: a (?) corr. m. 2) V 9 rapina A 10 ipso A 11 similitudine V (cf. gr. b 6ftoulfian)i similitudinem Ãv 12 inaenta V A. 14 accipit A 15 hanc V: nc At - om. v acciperet V: accepisset px accipisset A 18 redemeret A 19 forma] om. v 22 quia e V: ergo quia AGPv forma] in forma A forma O. 25 alterum A conaersus v 26 mutatus v quippe] om. Ã creatura Å est, ut desisteret esse diuinitas, nec creatura in diuinitatem, ut desisteret esse creatura.

Illud autem quod ait idem apostolus: cum autem ei omnia subiecta fuerint, tunc et ipse filius subiectus erit ei qui illi subiecit omnia aut ideo dictum est, ne quisquam putaret habitum Christi, qui ex humana creatura susceptus est, conuersum iri postea in ipsam diuinitatem uel, ut certius expresserim, deitatem, quae non est creatura, sed est unitas incorporea trinitatis et incommutabilis et sibimet consubstantialis et coaeterna natura, aut, si quisquam contendit, ut aliqui senserunt, ita dictum: et ipse filius subiectus erit qui illi subiecit omnia, ut ipsam subiectionem commutationem et conuersionem credat futuram creaturae in ipsam substantiam uel essentiam creatoris, id est ut quae fuerat substantia creaturae fiat substantia creatoris, certe uel hoc concedit quod non habet ullam dubitationem, nondum hoc fuisse factum, cum dominus diceret: pater maior me est. dixit enim hoc, non solum antequam ascendisset in caelum, uerum etiam antequam passus resurrexisset a mortuis. illi autem qui putant humanam in eo 5 (et 13) I Cor. 15, 28 20 Io. 14, 28 1 creaturam GI V diuinitate A 2 disisteret A creatura] creatura CCXXVIII ex eodem libro primo explicit liber A 3 quae uncinis inclusi desunt in MV cap. CCXLV P CCXLVI Gv 4 trinitate] t. P titulo VII* v 6 ipse (e ex i corr.) P subiect-us (ur eras.) G 8 quisquam Gv: quisque P 9 conuersum G2,,: conuersus GlP iri o: om. GPv 11 trinitaii. Gs: trinitas GlPv 12 quisquam Gv: quisque P 18 contendit] condit P ut] ut (a ras.) G aliqui GIp: aliquis G*v el senserunt GIp: senserit Gh 14 erit] erit (ei add. m. 3) G 15 commutationem G*: om. GlPv credit (a add. m. 3 F) P 17 fuerat substantiae P naturam in deitatis substantiam mutari atque conuerti et ita dictum: tunc et ipse filius subiectus erit ei qui illi subiecit omnia, ac si diceretur: tunc et ipse filius hominis et a uerbo dei suscepta humana natura commutabitur in eius naturam, qui illi subiecit omnia: tunc futurum putant, cum post diem iudicii regnum tradiderit deo et patri, ac per hoc etiam secundum istam opinionem adhuc pater maior est quam forma serui, quae de uirgine accepta est. quod si et aliqui hoc affirmant, quod iam fuerit in dei substantiam mutatus homo Christus Iesus, illud certe negare non possunt, quod adhuc natura hominis manebat, quando ante passionem dicebat: quoniam pater maior me est. unde nulla cunctatio est secundum hoc esse dictum, quod forma serui maior est pater, cui in forma dei aequalis est filius. nec quisquam, cum audierit quod ait apostolus: cum autem dixerit, quia omnia subiecta sunt, manifestum, quia praeter eum qui subiecit illi omnia, ita existimet de patre intellegendum, quod subiecerit omnia filio, ut ipsum filium sibi omnia subiecisse non putet; inseparabilis enim est operatio patris et filii. alioquin nec ipse pater sibi subiecit omnia, sed filius ei subiecit, qui ei regnum tradidit et euacuat omnem principatum et omnem potestatem et uirtutem. de filio quippe ista dicta sunt: cum tradiderit, inquit, regnum deo et patri, cum euacuauerit omnem principatum et omnem potestatem et uirtutem; ipse enim subiecit qui euacuat. 2 I Cor. 15, 28 12 Io. 14, 28 15 I Cor. 15, 27 23 I Cor. 15, 24 5 futurum GSP: futuram G\'v 6 deo €h>- dei P 7 oppinionem G adhnc] ad hoc P 8 formam v 13 formae G\'fJ 14 cui Gv: cum P nec] ne G quisquam Gv: quisque P 16 manifestum] manifestum est v 17 illi omnia Of): omnia illi P 18 subierit (ce add. m. 2) P filio] filius P 21 qui] q; P 23 et patri Gat): patri GlP 24 euacuerit (au add. m. 2) P 25 poteaM«tatem P