Excerpta ex Operibus Augustini (236-240)

CCVIII. EX EODEM LIBRO VII. QVOD VT IN PESSIMIS CATHOLICIS CORRECTIS BAPTISMA NON INCIPIT ADESSE, QVOD DEERAT, SED PRODESSE, QVOD INERAT, SIC ET IN HAERETICIS.

Ostendit dominus deus noster per pacificum episcopum
Cyprianum et illos qui ei consenserunt, quantum sit catholica
unitas diligenda, ut in eo quod aliter sapiebant, donec deus
id quoque reuelaret, tolerarent potius diuersa sentientes quam
se ab eis nefario schismate separarent. ubi Donatistarum
prorsus ora clauduntur, etiam si de Maximianistis nihil [*] [*]

dicamus. si enim mali bonos in unitate contaminant, nullam
iam ecclesiam, cui sociaretur, uel ipse Cyprianus inuenit: si
autem mali bonos in unitate non maculant, nullam causam
separationis sacrilegus Donatista proponit. baptismum autem
si habent et tradunt alii tam multi, qui operantur opera carnis
— qualia qui agunt regnum dei non possidebunt — habent ac
tradunt et haeretici, qui inter illa opera enumerati sunt. quod
quia recedendo non amiserunt, et tradere manendo potuerunt;
sed tam infructuose atque inutiliter tales talibus, quam et illi
ceteri pares eorum in eo quod regnum dei non possidebunt.
et quemadmodum illis correctis baptisma non incipit adesse,
quod erat de, sed prodesse, quod inerat, sic et haereticis. unde
Cyprianus et qui cum eo senserunt catholicae ecclesiae, quam
noluerunt praecidere, non potuerunt praescribere. quod uero
aliter sapuerunt non expauiscimus, quia cum eis ueneramur
et Petrum; quod autem ab unitate non recesserunt gaudemus,
quia cum eis aedificamur in petra.

CCVIIII. EX LIBRO DE GRATIA NOVI TESTAMENTI AD HONORATVM. QVAE SINT TENEBRAE EXTERIORES.

Timore itaque casto permanenti in saeculum saeculi timeat deum omne semen Israhel. timeant quem diligunt non alta
sapiendo, sed humilibus consentiendo, cum timore et tremore
suam ipsorum salutem operentur. deus est enim, qui operatur
in eis et uelle et Operari pro bona uoluntate.. [*] [*]

Haec est iustitia dei, hoc est quod deus donat homini, cum
iustificat impium; hanc dei iustitiam ignorantes superbi Iudaei
et suam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti;
hac superbia deiciuntur, ut humilis inseratur oleaster, et illi
ibunt in tenebras exteriores, de quibus inter alia requisisti,
uenientibus ab oriente et occidente multis, qui recumbant
cum Abraham et Isaac et Iacob in regno caelorum. sunt
enim modo in exteris tenebris, unde correctio desperanda non
est. quam si contemserint, ibunt in tenebras exteriores, ubi
correctionis locus non erit, quoniam deus lux est et
tenebrae in eo non sunt ullae; sed lux cordis, non
istorum qui in carne sunt oculorum. nec omnino talis huius
uisibilis lucis phantasia cogitatur, quamquam et ibi est uidere,
sed longe aliter, longe dissimiliter. qualis enim lux est ipsa
caritas, quis uerbis explicat? quis earum rerum, quae sensibus
corporis adiacent, ullo demonstrat exemplo? an forte lux caritas
non est? audi apostolum dicentem Iohannem. ipse quippe
dixit quod modo commemoraui: quoniam deus lux est
et tenebrae in eo non sunt ullae, qui rursus dicit:
deus caritas est. ac per hoc, si deus lux est et deus
caritas est, profecto caritas lux ipsa est, quae diffunditur
in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus
est nobis. item dicit: qui odit fratrem suum, in
tenebris est usque adhuc. istae sunt tenebrae, in quas
diabolus et angeli eius multum superbiendo progressi sunt.
caritas enim non aemulatur, non inflatur; ideo non
aemulatur, quia non inflatur. ubi enim praecedet inflatio, [*] [*]

continuo sequitur aemulatio, quoniam superbia mater est inuidentiae.

Diabolus igitur et angeli eius a luce atque feruore caritatis
auersi et nimis in superbiam inuidiamque progressi uelut
glaciali duritia torperunt et ideo per figuram tamquam in
aquilone ponuntur. unde cum generi humano diabolus incubaret,
uentura gratia saluatoris dicitur in cantico canticorum:
exsurge, aquilo, et ueni, auster, et perfla hortum
meum, et fluent aromata. exsurge qui irruisti, qui subditis
incumbis, qui possessos premis; exsurge, ut a tuo pondere
releuati erigantur quorum animas premendo curuasti.
et ueni, auster, inquit, spiritum inuocans flantem de meridie
uelut a parte feruida et luminosa, ut fluant aromata.
unde apostolus dicit: Christi bonus odor sumus in
omni loco. hinc etiam dicitur in quodam psalmo: conuerte,
domine, captiuitatem nostram sicut torrens
in austro; captiuitatem scilicet, qua sub diabolo tamquam
sub aquilone tenebantur, ubi abundante iniquitate friguerant
et quodam modo congelauerant. hinc enim et euangelium
dicit: quoniam abundabit iniquitas, refrigescit
caritas multorum. at uero flante austro glacies resoluitur
et torrentes fluent, id est peccatis remissis populi ad
Christum caritate concurrunt. hinc et alibi scriptum est:
sicut glacies in sereno, ita soluuntur peccata tua. [*] [*]

Proinde rationalis creatura siue in angelico spiritu siue in
anima humana ita facta est, ut sibi ipsa bonum, quo beata
fiat, esse non possit, sed, mutabilitas eius si conuertatur ad
incommutabile bonum, fiat beata; unde si auertatur, misera
est. auersio eius uitium eius et conuersio uirtus eius est.
natura ergo non est mala, quia creatura spiritus uitae rationalis
etiam priuata bono, cuius participatione beatificatur, id
est etiam uitiosa, melior est corpore, quod summum est in
corporibus, id est hac luce, quae sentitur oculis carnis, quia
et ipsa corpus est. omni autem corpore quaelibet incorporea
natura praestantior, non mole, quia non nisi corporum est
moles, sed ui quadam, qua supergreditur omnem phantasiam,
quam uolutat animus haustam de sensibus corporis. sed quemadmodum
in ipsis corporibus ea quae inferiora sunt, sicut
terra et aqua et ipse aer, meliora fiunt participatione melioris,
id est cum luce inluminantur et feruore uegetantur: sic incorporeae
creaturae rationales ipsius creatoris fiunt participatione
meliores, cum ei cohaerent purissima et sanctissima
caritate, qua omni modo si caruerint, tenebriscent et obduriscent
quodam modo.

Proinde infideles homines tenebrae sunt. qui per fidem conuersi
ad deum quadam praemissa inluminatione lux fiunt; in
qua proficiendo si ex fide ad speciem peruenerint, ut id quod
credunt etiam prospicere, sicut tantum bonum potest conspici,
mereantur, perfectam recipient imaginem dei. talibus enim
dicit apostolus: fuistis aliquando tenebrae, nunc autem
lux in domino. porro diabolus et angeli eius tenebrae
sunt infidelibus hominibus exteriores. plus enim ab illa [*] [*]

caritate auersi et in suum fastum opstinationemque progressi
sunt. et quoniam extremo iudicio dicturus est Christus eis
quos ad sinistram discernit: ite in ignem aeternum, qui
paratus est diabolo et angelis eius, his malignis
spiritibus coniungendos simulque damnandos dicit ituros in
tenebras exteriores, id est in societatem poenalem diaboli et
angelorum eius. huic poenae contrarium est quod bono seruo
dicitur: intra in gaudium domini tui, ut, quanto sunt
istae tenebrae exteriores, tanto sit lumen illud interius. non
haec per locorum interualla inani phantasmate cogitanda sunt.
localia spatia non occupant nisi corporum moles. non est hoc
spiritus uitae, non est hoc anima rationalis, multo minus
deus, omnium benignissimus conditor et iustissimus ordinator.
uoluntatibus et affectibus ista uel propinquare uel longe fieri
uel intrare uel exire dicuntur.

Sed quia malo opere, id est tenebrose, delectantur facientes,
secutura est autem poena, quae torqueat, ideo dominus ubi
dicit: tenebras exteriores, addit etiam: ibi erit ploratus
et stridor dentium, ne talibus oblectationibus,
qualibus hic iniqui perfruuntur, quando infidelitate atque in-
. iustitia tenebrae sunt, etiam in illo supplicio se usuros dementer
existiment. quia enim uolentes iniuste utuntur bonis,
iuste nolentes cruciabuntur malis. unde possunt etiam tenebrae
exteriores intellegi poenae corporales. corpus quippe est animae
exterius, ut sint animae mala, quibus a caritatis lumine.
auersa in peccatis oblectatur, exterae tenebrae, corporis autem
mala, quibus aeternis in fine torquebitur, exteriores tenebrae, [*] [*]

quas solas timent qui seruili adhuc timore detinentur. nam
si eis liceret in illis exteris, quae sunt in peccatis, impune
semper uolui et inuolui, profecto numquam uellent accedere
ad deum et inluminari et inhaerere illi per caritatem, ubi
eat timor castus, permanens in saeculum saeculi.
qui timor non cruciat, sed tenaciorem facit animam boni illius;
quod si dimiserit, cadit.

CCXX. EX LIBSO DE GRATIA NOVI TESTAMENTI AD HONORATVM. QVAE SIT LATITVDO ET LONGITVDO ET ALTITVDO ET PRO- FVNDVM, QVOD AIT APOSTOLVS.

Merito ergo istorum qui saturantur uiuunt corda in saeculum
saeculi. uita enim Christus est, qui habitat in cordibus eorum,
interim per fidem, post etiam per speciem. uident enim nunc
per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem.
unde ipsa caritas nunc in bonis operibus dilectionis exercetur,
qua se ad subueniendum quaquauersum potest porrigit; et
haec latitudo est. nunc longanimitate aduersa tolerat et in eo
quod ueraciter tenuit perseuerat; et haec longitudo est. hoc autem
totum propter adipiscendam uitam facit aeternam, quae illi
promittitur in excelso; et haec altitudo est. exsistit uero ex
occulto ista caritas, ubi fundati quodam modo et radicati
sumus, ubi causae uoluntatis dei non inuestigantur, cuius [*] [*]

gratia sumus salui facti, non ex operibus iustitiae, quae nos
fecimus, sed secundum eius misericordiam. uoluntarie
quippe genuit nos uerbo ueritatis, et haec uoluntas
eius in abdito est. cuius secreti profunditatem quodam modo
expauescens apostolus clamat: o altitudo d i ui tiar um sa.pientiae
dei ao scientiae! quam inscrutabilia sunt
iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! quis enim
cognouit sensum domini? et hoc est profundum. alti-
. tudo quippe commune nomen est excelso et profundo, sed
cum in excelso dicitur, sublimitatis eminentia commendatur,
cum autem in profundo, difficultas inuestigationis et cognitionis.
unde et illud deo dicitur: quam magnificata sunt
opera tua, domine; nimis profundae factae sunt
cogitationes tuae. et iterum: iudicia tua uelut multa
abyssus. hinc igitur est illud apostoli quod requirendum
inter cetera posuisti: huius rei gratia, inquit, flecto
genua mea ad patrem domini nostri Iesu Christi,
ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur,
ut det uobis secundum diuitias gloriae
suae uirtute corroborari per spiritum eius in interiorem
hominem, habitare Christum per fidem
in cordibus uestris, ut in caritate radicati et fundati
praeualeatis comprehendere cum omnibus
sanctis, quae sit latitudo et longitudo et altitudo
et profundum, scire etiam supereminentem scientiam
caritatis Christi, ut impleamini in omnem
plenitudinem dei. [*] [*]

Attende omnia diligenter. huius rei gratia, inquit,
flecto genua cordis mea ad patrem domini nostri
Iesn Christi, ex quo omnis paternitas in caelo et
in terra nominatur. quaeris, cuius rei gratia? hoc supra
dixerat: propter quod peto non infirmari in tribulationibus
meis pro uobis. hoc ergo eis optat, ut non
infirmentur in tribulationibus apostoli, quas pro illis sustinebat,
et propter hoc genua flectebat ad patrem. proinde non
infirmari unde illis sit sequitur et dicit: ut det uobis secundum
diuitias gloriae suae uirtute corroborari
per spiritum eius. hae sunt diuitiae, de quibus dicit: o
altitudo diuitiarum abditas enim habent causas; ubi
nullis meritis praecedentibus quid habemus quod non accepimus?
deinde sequitur et quid oportet adiungit: in interiore,
inquit, homine habitare Christum per fidem in cordibus
uestris; haec est uita cordium, qua uiuimus in saeculum
saeculi ab initio fidei usque ad finem speciei, ut in
caritate, inquit, radicati et fundati praeualeatis
comprehendere cum omnibus sanctis. ista est communio
cuiusdam diuinae caelestisque reipublicae; hinc saturantur
pauperes, non sua quaerentes, sed quae Iesu Christi,
id est non commoda priuata sectantes, sed in commune, ubi
salus omnium est, consulentes. nam de ipso pane, quo tales
saturantur, quodam loco apostolus dicit: unus panis, unum
corpus multi sumus. quid ergo comprehendere? quae
sit, inquit, latitudo, sicut iam dixi, in bonis operibus,
quibus beniuolentia porrigitur usque ad diligendos inimicos, [*] [*]

et longitudo, ut longanimitate pro hac latitudine molestiae
tolerentur, et altitudo, ut pro his aeternum quod in supernis
est praemium, non uanum aliquid temporale speretur, et
profundum, unde gratuita gratia dei secundum secretum et
abditum uoluntatis eius exsistit. ibi enim radicati, ibi fundati
sumus; radicati propter agriculturam, fundati propter
aedificationem. quae quoniam non est ab homine, dicit alio
loco idem apostolus: dei agricultura, dei aedificatio
estis. hoc totum agitur, cum in hac nostra peregrinatione
fides per dilectionem operatur. in futuro autem saeculo perfecta
et plena caritas sine ulla malorum tolerantia non fide
credit quod non uidet, nec spe desiderat quod non tenet, sed
in aeternum ueritatis incommutabilem speciem contemplabitur,
cuius sine fine quietum opus erit laudare quod amat et amare
quod laudat. de hac consequenter dicit: scire etiam super-is
eminentem scientiam caritatis Christi, ut impleamini
in omnem plenitudinem dei.

In hoc mysterio figura crucis ostenditur. qui enim quia
uoluit mortuus est, quomodo uoluit mortuus est. non frustra
igitur tale genus mortis elegit, nisi ut in eo quoque latitudinis
huius et longitudinis et altitudinis et profunditatis magister
existeret. nam latitudo est in eo ligno, qua transuersum
desuper figitur; hoc ad bona opera pertinet, quia. ibi extenduntur
manus. longitudo in eo quod ab ipso ligno usque ad
terram conspicuum est; ibi enim quodam modo statur, id est
persistitur et perseueratur, quod longanimitati tribuitur. altitudo
est in ea ligni parte, quae ab illo quod transuersum
figitur sursum uersus relinquitur, hoc est ad caput crucifixi, [*] [*]

quia bene sperantium superna exspectatio est. iam uero illud
ex ligno, quod non apparet, quod fixum occultatur, unde totum
illud exsurgit, profunditatem significat gratuitae gratiae, in
qua multorum ingenia conteruntur id uestigare conantia, ut
ad extremum eis dicatur: o homo, tu quis es, qui respondeas
deo? uiuent ergo corda saturatorum pauperum in
saeculum saeculi, hoc est humilium caritate flagrantium, non
sua quaerentium, sed sanctorum societate gaudentium.

CCXXI. EX EPISTVLA AD BONIFATIVM EPISCOPVM DE PARVVLIS REQVTRENTEM, VTRVM PARENTES BAPTIZATIS PARVVLIS SVXS NOCEANT, CVM EO8 DAEMONIORVM SACRIFICIIS SANARE CONANTVR.

Quaeris a me, utrum parentes baptizatis paruulis suis
noceant, cum eos daemoniorum sacrificiis sanare conantur, et
si non nocent, quomodo eis prosit, cum baptizantur, parentum
fi les, quorum eis non potest obesse perfidia. ubi respondeo
tantam illius sacramenti, hoc est baptismi salutaris, esse uirtutem
in sancta compage corporis Christi, ut semel generatus
per aliorum carnalem uoluptatem, cum semel regeneratus
fuerit per aliorum spiritalem uoluntatem, deinceps non possit
uinculo alienae iniquitatis obstringi, cui nulla sua uoluntate
consentit. etenim anima patris mea est, inquit, et
anima filii mea est; anima, quae peccauerit, ipsa
morietur ur. non autem peccat ipsa, cum parentes ei omnino [*] [*] [*] [*]

nescienti uel quilibet alius adhibet sacrilegia daemoniorum.
sed ideo ex Adam traxit quod sacramenti illius gratia solueretur,
quia nondum erat anima separatim uiuens, id est altera
anima, de qua diceretur: et anima patris mea est, et
anima filii mea est. iam itaque, cum homo in se ipso
est ab eo qui genuit alter effectus, peccato alterius sine sua
consensione non tenetur obnoxius. traxit ergo reatum, quia
unus erat cum illo a quo traxit, quando quod traxit admissum
est. non autem trahit alter ab altero, quando sua unoquoque
propria uita uiuente. iam est unde dicatur: anima, quae
peccauerit, ipsa morietur.

Vt autem possit regenerari per officium uoluntatis alienae,
cum offertur consecrandus, facit hoc unus spiritus, ex quo
regeneratur oblatus. non enim scriptum est : "nisi quis renatus
fuerit ex parentum uoluntate aut ex offerentium uel ministrantium
fide", sed: nisi quis renatus fuerit ex aqua
et spiritu. aqua igitur exhibens forinsecus sacramentum
gratiae et spiritus operans intrinsecus beneficium gratiae, soluens
uinculum culpae, reconcilians bonum naturae regenerant
hominem in uno Christo, ex uno Adam generatum. regenerans
ergo spiritus in maioribus offerentibus ut paruulo oblato
renatoque communis est. ideo per societatem unius eiusdemque
spiritus prodest offerentium uoluntas paruulo oblato. quando
autem in paruulum maiores peccant offerentes eum atque
obligare conantes daemonum sacrilegis uinculis, non est anima
utrorumque communis, ut etiam culpam possint habere [*] [*]

communem; non enim sic communicatur culpa per alterius uoluntatem,
quemadmodum communicatur gratia per sancti spiritus
unitatem. potest enim et in hoc et in illo homine esse unus
spiritus sanctus, etiam si inuicem nesciant per quem sit
utriusque gratia communis. non autem potest spiritus hominis
esse et huius et illius, per quem peccante altero et altero
non peccante sit tamen culpa communis; ac per hoc potest
paruulus semel ex parentum carne generatus dei spiritu
regenerari, ut ex illis obligatio contracta soluatur. non potest
autem semel dei spiritu regeneratus ex parentum carne
regenerari, ut obligatio, quae soluta est, iterum contrahatur;
et ideo semel perceptam paruulus Christi gratiam non amittit
nisi propria impietate, si aetatis accessu tam malus euaserit.
tunc enim etiam propria incipiet habere peccata, quae non
regeneratione auferantur, sed alia curatione sanentur.

Verum tamen recte dicuntur parentes uel quicumque maiores
filios seu quoslibet paruulos baptizatos daemoniorum
sacrilegio obligare conantes spiritaliter homicidae. nam in
illis quidem interfectionem non faciunt, sed, quantum in ipsis
est, interfectores fiunt. recte illis dicitur, quando ab hoc
scelere prohibentur: nolite occidere paruulos uestros; dicit
enim apostolus: spiritum nolite extinguere, non quia
ille extingui potest, sed, quantum in ipsis est, extinctores eius
merito dicuntur, qui sic agunt, ut extinctum uelint.

» INTER CETERA.

Si enim sacramenta quandam similitudinem rerum earum,
quarum sacramenta sunt, non haberent, omnino sacramenta [*] [*] [*]

non essent. ex hac autem similitudine plerumque iam ipsarum
rerum nomina accipiunt. sicut ergo secundum quandam
sacramentum corporis Christi corpus Christi est, sacramentum
sanguinis Christi sanguis Christi est, ita sacramentum fidei
fides est. nihil est autem aliud credere quam fidem habere;
ac per hoc, cum respondetur paruulus credere, qui fidei nondum
habet affectum, respondetur fidem habere propter fidei
sacramentum et conuertere se ad deum propter conuersionis
sacramentum, quia et ipsa responsio ad celebrationem pertinet
sacramenti; sicut de ipso baptismo apostolus: consepulti,
inquit, sumus Christo per baptismum in mortem;
non ait: sepulturam significauimus", sed prorsus ait: consepulti
sumus. sacramentum enim tantae rei non nisi eiusdem
rei uocabulo nuncupauit.

Itaque paruulum etsi nondum fides illa, quae in credentium
uoluntate consistit, iam tamen ipsius fidei sacramentum fidelem
facit. nam sicut credere respondentur, ita etiam fideles uocantur,
non rem ipsam mente annuendo, sed ipsius rei sacramentum
percipiendo. cum autem sapere homo coeperit, non
illud sacramentum repetit, sed intellegit eiusque ueritati consona
etiam uoluntate coaptabitur. hoc quamdiu non potest,
ualebit sacramentum ad eius tutelam aduersus contrarias
potestates et tantum ualebit, ut, si ante maioris usum ex
hac uita emigrauerit, per ipsum sacramentum commendante
ecclesiae caritate ab illa condemnatione, quae per unum hominem
intrauit in mundum, christiano adiutorio liberetur. hoc
qui non credit et fieri non posse arbitratur, profecto infidelis
est, etsi habeat fidei sacramentum, longeque melior est ille [*] [*]

paruulus, qui etiam si fidem nondum habet in cogitatione,
non ei tamen obicem contrariae cogitationis opponit, unde
sacramentum eius salubriter percipit.

CCXXII. EX EPISTVLA AD SELEVCIANAM. AN APOSTOLI FVERINT BAPTIZATI.

Nescio quale cor habeat qui, cum apostolos baptizatos dicat,
Petrum baptizatum negat. quod autem dicitur Petrus egisse
paenitentiam, cauendus est, ne ita putetur egisse, quomodo
agunt in ecclesia qui proprie paenitentes uocantur. et quis
hoc ferat, ut primum apostolorum inter tales paenitentes
numerandum putemus? paenituit enim eum negasse Christum,
quod eius indicant lacrimae; sic enim scriptum est, quia
fleuit amare. nondum enim fuerant resurrectione domini
confortati ex illo aduentu spiritus sancti, qui apparuit die
pentecostes, uel illa inspiratione, quam demonstrauit dominus,
post quam resurrexit a mortuis, cum exsufflauit in eorum faciem
dicens: accipite spiritum sanctum.

Vnde recte dici potest quia, cum Petrus negauit dominum,
nondum fuerant apostoli baptizati, non tamen aqua, sed
spiritu sancto. hoc eis dixit, posteaquam resurrexit et conuersatus
est cum eis: Iohannes quidem baptizauit aqua,
uos autem baptizabimini spiritu sancto, quem
accepturi estis non post multos hos dies usque
ad pentecosten. alii autem codices habent: uos autem
spiritu sancto incipietis baptizari. sed siue dicatur [*] [*]

baptizabimini, siue dicatur incipietis baptizari, ad
rem nihil interest; nam in quibuscumque codicibus inueniuntur
baptizabitis aut incipietis baptizare, mendosi
sunt: qui ex graecis facillime conuincuntur. si autem dicimus
aqua non fuisse baptizatos, metuendum est, ne grauiter in eis
erremus, ne demus hominibus auctoritatem contemnendi
baptismum, quem usque adeo non contemnendum ipsa apostolica
disciplina commendat, ut Cornelius centurio et hi qui
cum illo erant etiam accepto spiritu sancto fuerint baptizati.

Sicut antiqui iusti si non circumciderentur, non erat eis
peccatum, postea uero quam iussit deus, ut circumcideretur
Abraham eiusque posteritas, iam, si non fieret, graue peccatum
fuit: sic etiam antequam dominus Christus in ecclesia sua
sacramentum noui testamenti pro circumcisione carnis sanctum
baptismum dedit et apertissime dixit: si quis non renatus
fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in
regnum caelorum, iam non debemus quaerere, quando
quisque fuerit baptizatus, sed quoscumque legimus in corpore
Christi, quod est ecclesia, pertinere ad regnum caelorum, non
nisi baptizatos intellegere debemus, nisi forte quos angustia
passionis inuenit et nolentes negare Christum, antequam
baptizarentur, occisi sunt; quibus ipsa passio pro baptismo
deputata est. sed numquid hoc possumus de apostolis dicere,
qui usque adeo largum tempus habuerunt, quo baptizarentur,.
ut alios etiam baptizauerint? sed non omnia, quae facta sunt,
etiam scripta inueniuntur, uerum tamen facta esse ex, ceteris
documentis probatur. scriptum est, quando baptizatus est
apostolus Paulus, et scriptum non est, quando baptizati sunt [*] [*]

apostoli alii; uerum tamen etiam ipsos baptizatos intellegere
debemus, quemadmodum scriptum est, quando baptizatae
sunt plebes ecclesiarum in Hierusalem et in Samaria; quando
autem baptizatae sint aliae plebes gentium, quibus apostoli
epistulas miserunt, non est utique scriptum, et tamen etiam
ipsas minime dubitamus propter illam domini sententiam:
nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto,
non intrabit in regnum caelorum.

Vtrumque autem de domino scriptum est, et quia baptizabat
plus quam Iohannes, et quia ipse non baptizabat,
sed discipuli eius, ut intellegeremus et ipsum
quidem baptizasse praesentia maiestatis, non tamen ipsum
baptizasse manibus. ipsius enim erat baptismi sacramentum,
ad discipulos autem baptizandi ministerium pertinebat. tunc
ergo, quando dicit Iohannes euangelista in euangelio suo:
post haec exiit Iesus et discipuli eius in Iudaeam
terram et illic morabatur cum eis et baptizabat,
tunc paulo post de ipso loquens ait: ut ergo cognouit
Iesus, quod audierunt pharisaei, quod Iesus plures
discipulos haberet et baptizaret plures quam
Iohannes — quamquam Iesus ipse non baptizaret,
sed discipuli eius — reliquit Iudaeam terram et
abiit iterum in Galilaeam: tunc ergo, quando ab Hierosolymis
exiit cum discipulis suis in Iudaeam et illic morabatur
cum eis, baptizabat non per se ipsum, sed per discipulos
suos, quos intellegimus iam fuisse baptizatos siue baptismo
Iohannis, sicut nonnulli arbitrantur, siue, quod magis credibile
est, baptismo Christi. neque enim ministerium baptizandi [*] [*]

defugeret, ut haberet baptizatos seruos, per quos ceteros
baptizaret, qui non defugit memorabilis illius humilitatis
ministerium, quando eis lauit pedes et petenti Petro, ut non
tantum pedes, uerum etiam manus et caput ei lauaret, respondit:
qui lotus est, non indiget, nisi ut pedes lauet,
sed est mundus totus; ubi intellegitur, quod iam Petrus
fuerat baptizatus.