Excerpta ex Operibus Augustini (231-235)

CXIII EX LIBRO DE BAPTISMO V. QVOD AQVA BAPTISMATIS ET INTRA ECCLESIAM SALVET ET EXTRA ECCLESIAM DAMNET.

Sunt etiam quidam ex eo numero, qui adhuc nequiter uiuant
aut etiam in haeresibus uel in gentilium superstitionibus
iaceant, et tamen etiam illic dominus nouit qui sunt eius.
namque in illa ineffabili praescientia multi, qui foris uidentur,
intus sunt et multi, qui intus uidentur, foris sunt. ex illis
ergo omnibus, qui, ut ita dicam, intrinsecus et in occulto
intus sunt, constat ille hortus conclusus, fons signatus,
puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu pomorum.
horum munera concessa diuinitus partim sunt propria,
sicut in hoc tempore infatigabilis caritas et in futuro uita
aeterna, partim uero cum malis peruersisque communia, sicut
omnia cetera, in quibus sunt et sacrosancta mysteria.

Hinc itaque iam facilior nobis et expeditior arcae illius,
cuius Noe fabricator et gubernator fuit, consideratio proponitur.
ait enim Petrus: in arca Noe pauci, id est octo animae
hominum saluae factae sunt per aquam; quod et
uos simili forma baptismi saluas facit, non carnis
depositio sordium, sed conscientiae bonae [*] [*]

interrogatio. quapropter, sicut apparet hominibus, in unitate catholica
baptizati, qui saeculo uerbis solis et non factis renuntiant,
quomodo pertinent ad huius arcae mysterium, in quibus non
est conscientiae bonae interrogatio ? aut quomodo salui fiunt
per aquam qui sancto baptismate male utentes, cum uideantur
esse intus, usque in finem uitae in flagitiosis et perditis
moribus perseuerant? aut quomodo non sunt per aquam saluati
quos in praeteritum cum eo baptismate, quod in haeresi
acceperant, in ecclesiam simpliciter admissos Cyprianus ipse
commemorat ? eadem quippe arcae unitas eos saluos fecit, in
qua nemo nisi per aquam saluatus est. ipse enim dicit: potens
est dominus misericordia sua indulgentiam
dare et eos qui ad ecclesiam simpliciter admissi
in ecclesia dormierunt ab ecclesiae suae muneribus
non separare. si non per aquam, quomodo in arca? si non
in arca, quomodo in ecclesia? si autem in ecclesia, utique in
arca; et si in arca, utique per aquam. potest ergo fieri et
ut quidam foris baptizati per dei praescientiam uerius intus
baptizati deputentur, quia illic eis incipit aqua prodesse ad
salutem; neque enim aliter dici possunt salui facti in arca.
nisi per aquam. et rursus quidam, qui uidebantur intus baptizati,
per eandem praescientiam dei foris baptizati uerius
deputentur; male quippe utentes baptismo per aquam moriuntur,
quod nulli tunc accidit, nisi qui praeter arcam fuit. [*] [*]
certe manifestum est id quod dicitur in ecclesia intus et foris
in corde, non in corpore cogitandum, quando quidem omnes,
qui corde sunt in arcae unitate, per eandem aquam salui fiunt,
per quam omnes, qui corde sunt foris, siue etiam corpore foris
sunt siue non sint, tamquam unitatis aduersarii moriuntur.
sicut ergo non alia, sed eadem aqua et in arca positos saluos
fecit et extra aream positos interemit, sic non alio, sed eodem
baptismo et boni et catholici salui fiunt et mali catholici uel
haeretici pereunt.

CCXIIII. EX LIBRO DE BAPTISMO VI. QVOD MVLTIS LVPIS INTERIVS INSIDIANTIBVS ET MVLTIS OVIBVS EXTERIVS ERRANTIBVS SCIT DOMINVS QVI SVNT EIVS; ET DE SANCTO CVPRIANO VEL APO- STOLO PETRO.

I
I
1
Etiam corde tardiores, quantum existimo, intellegunt baptis-15
mum Christi nulla peruersitate hominis siue dantis siue accipientis
posse uiolari. nec ob aliud illis temporibus, quando
ista quaestio contra utilem consuetudinem disputationibus salua
caritate atque unitate altercantibus discutiebatur, uisum est
quibusdam etiam egregiis uiris, antistitibus Christi, inter quos
praecipue beatus Cyprianus eminebat, non esse posse apud
haereticos uel schismaticos baptismum Christi, nisi quia non
distinguebatur sacramentum ab effectu uel usu sacramenti;
et quia eius effectus atque usus in liberatione a peccatis et [*]

cordis rectitudine apud haereticos non inueniebatur, ipsum
quoque sacramentum illic non esse putabatur. sed conuertentibus
oculos ad interioris paleae multitudinem, cum et hi
qui in ipsa unitate peruersi sunt et perdite uiuunt appareant
remissionem peccatorum nec' dare posse nec habere, quia non
malignis, sed bonis filiis dictum est: si cui dimiseritis
peccata, dimittentur ei; si cui tenueritis, tenebuntur,
habere tamen et dare et accipere baptismi sacramentum:
satis eluxit pastoribus ecclesiae catholicae toto orbe
diffusae, per quos postea plenarii concilii auctoritate originalis
consuetudo firmata est, etiam ouem, quae foris errabat et
dominicum caracterem a fallacibus depraedatoribus suis foris
acceperat, uenientem ad christianae unitatis salutem ab errore
corrigi, a captiuitate liberari, a uulnere sanari, caracterem
tamen in ea dominicum agnosci potius quam improbari, quando
quidem ipsum caracterem multi et lupi et lupis infigunt, qui
uidentur quidem intus esse, uerum tamen ad illam ouem, quae
etiam ex multis una est, non pertinere morum suorum fructibus
conuincuntur, in quibus in finem usque perdurant, quia
secundum praescientiam dei, sicut multae oues errant exterius,
sic multi lupi insidiantur interius, inter quos tamen nouit
deus qui sunt eius, qui non audiunt uocem nisi pastoris,
etiam cum clamat per similes pharisaeorum, de quibus dictum
est: quae dicunt facite.

Sicut enim homo spiritalis habens finem praecepti, id est
caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, [*] [*]

potest aliquid ex corpore, quod adhuc corrumpitur et aggrauat
animam, minus liquide cernere et aliter sapere, quod in eadem
caritate permanenti deus cum uoluerit reuelabit: sic in homine
carnali atque peruerso potest aliquod bonum et utile reperiri,
quod aliunde sit, non ex ipso. nam ut in palmite fructuoso
inuenitur aliquid quod purgandum sit, ut maiorem fructum
ferat, ita et in harundine sterili atque arida uel alligata solet
uua pendere. et ideo, sicut stultum est fructiferi palmitis
purgamenta diligere, commode autem facit qui poma suauia
ubique suspensa non respuit, ita quisquis ab unitate praecisus
propterea rebaptizat, quia Cypriano uisum est ab haereticis
uenientes denuo baptizari oportere, laudanda in tanto uiro
auersatur et emendanda sectatur nec ea ipsa quae sectatur
assequitur. ille enim dum zelo dei grauiter detestatur eos
qui se ab unitate separauerunt, etiam ab ipso baptismo separatos
esse arbitratus est; isti autem parum sceleris putantes
quod ipsi a Christi unitate separati sunt, etiam baptismum
eius illic non esse et secum exisse contendunt. tam ergo
longe sunt a fecunditate Cypriani, ut nec purgamentis eius
aequentur.

Item quisquis non habens caritatem et perditas uias morum
ingrediens pessimorum intus uidetur esse, cum foris sit, et
baptismum Christi nec in haereticis repetit, nihil eius adiuuat
sterilitatem quod non fecundatur suo, sed fructu oneratur [*] [*]

alieno. fieri autem potest, ut aliquis nigeat in radicem caritatis
et in quo Cyprianus aliter sapnit rectissime sapiat, et
tamen in Cypriano quam in isto plura fecunda sint et in
isto quam in Cypriano plura purganda sint. non solum itaque
malos catholicos nullo modo comparamus, sed nec bonos facile
coaequamus beato Cypriano, quem inter raros et paucos excellentissimae
gratiae uiros numerat pia mater ecclesia, quamuis
isti et apud haereticos agnoscant baptismum Christi, illi
autem aliter uisum sit, ut per eum minus aliquid uidentem
et in unitate firmissime permanentem manifestius demonstraretur
haereticis, quam sacrilego scelere rumperetur uinculum
pacis. neque enim pharisaei caeci, quamuis dicentes aliquando
quod fieri debebat, comparandi erant apostolo Petro, quamuis
dicenti aliquando quod fieri non debebat. non solum autem
istorum ariditas illius uiriditati non conferenda est, sed nec
aliorum fructus illius ubertati adaequandus est. gentes enim
iudaizare nemo nunc cogit, nec ideo tamen quisquam nunc
in ecclesia, quantumlibet profecerit, Petri apostolatui conferendus
est. quapropter reddens debitam reuerentiam dignumque
honorem, quantum ualeo, persoluens pacifico episcopo et
glorioso martyri Cypriano audeo tamen dicere aliter eum sensisse
de schismaticis uel haereticis baptizandis, quam postea
ueritas prodidit, non ex mea, sed ex uniuersa ecclesiae sententia
plenarii concilii auctoritate roborata atque firmata,
sicut uenerans pro sui merito Petrum, primum apostolorum
et eminentissimum martyrem, audeo tamen dicere non eum
1 [*] [*] [*]
recte fecisse, ut gentes iudaizare cogerentur. etiam hoc enim
dico non ex mea, sed ex apostoli Pauli salutari doctrina per
uniuersam ecclesiam retenta atque seruata.

Disputans ergo de sententia Cypriani multum infra merita
Cypriani dico sacramentum baptismi et bonos et malos posse
habere, posse dare, posse accipere, et bonos quidem utiliter
ac salubriter, malos autem perniciose atque poenaliter, cum
illud tamen in utrisque sit aequaliter integrum, atque nihil
interesse ad eius aequalem in omnibus integritatem, quanto
peior id habeat inter malos, sicut nihil interest, quanto melior
id habeat inter bonos. ac per hoc nihil etiam interest, quanto
peior id tradat, sicut nihil interest, quanto melior; atque ita
nihil interest, quanto peior id accipiat, sicut nihil interest,
quanto melior. illud enim per se ipsum et in eis qui non
aequaliter (iusti sunt et in eis qui non aequaliter) iniqui sunt
aequaliter sanctum est.

CCXV. EX EODEM LIBRO VI DE BAPTISMO. QVOD SVB EODEM BAPTISMO PECCATA DIMITTANTVR PROPTER VINCVLVM CARI- TATIS, SVB QVO TENEBANTVB PROPTER SACRILEGIVM DIVISIO- NIS; ET DE LAVDE SANCTI CVPRIANI.

Sed, ut dictum est, nihil interest ad baptismi sanctitatem,
quanto quisque peior id habeat et quanto peiori tradat. potest
tamen tradere separatus, sicut potest habere separatus; sed [*] [*]

quam perniciose tradere! ille autem cui tradit potest salubriter
accipere, si ipse non separatus accipiat, sicut plerisque
accidit, ut catholico animo et corde ab unitate pacis
non alienato aliqua necessitate mortis urguentis in aliquem
haereticum irruerent et ab eo Christi baptismum sine illius
peruersitate perciperent et, sine defuncti siue liberati, nequaquam
apud eos remanerent ad quos numquam corde
transierant. si autem etiam ipse separatus accipiat, tanto
perniciosius accipit, quanto magis bonum est quod non
bene accipit, et tanto magis ualet ad exitium separato,
quanto magis posset ad salutem ualere coniuncto. et ideo, si
ab illa peruersitate correctus et a separatione conuersus
uenerit ad catholicam pacem, sub eodem baptismate, quod
acceperat, eius peccata dimittentur propter uinculum caritatis,
sub quo baptismate peccata eius tenebantur propter sacrilegium
diuisionis, quia illud et in homine iusto et in homine iniusto
semper sanctum est, quod neque alicuius aequitate augetur
neque alicuius iniquitate minuitur.

Quae cum ita sint, quid huic perspicuae ueritati offuit,
quod multi coepiscopi Cypriano in illam sententiam consenserunt
suasque in idem conuenientes proprias protulerint, nisi
ut magis magisque illius uiri erga unitatem Christi caritas
innotescat? si enim solus ista sentiens nullo consentiente
remaneret, uideretur propterea refriguisse ab scelere schismatis,
quia socios non inueniebat erroris; tam multis autem [*] [*]

sibi consentientibus quod cum ceteris diuersa sentientibus in
unitate permansit catholicae uniuersitatis, sanctissimum uinculum
non timore solitudinis, sed pacis amore seruauit.

CCXVI. EX EODEM LIBRO VI. QVOD SACRAMENTVM BAPTISMI ET IN MALO ET IN BONO HOMINE SIT AEQVALE.

Potest ergo fieri, ut aliquis peior sit ethnico et tamen in
eo Christi sacramentum non solum sit sed etiam non sit peius
quam in homine sancto et iusto. etsi enim, quantum in illo
homine est, non eum seruauit, sed animo et uoluntate uiolauit,
tamen, quantum ad ipsum attinet sacramentum, et cum
contemtore et repudiatore suo integrum inuiolatumque permansit.
nonne Sodomitae ethnici erant, id est gentiles ? peiores
ergo erant Iudaei, quibus dominus dicit: tolerabilius erit
Sodomis in die iudicii quam uobis, et quibus propheta
dicit: iustificastis Sodomam, id est: in comparatione
uestra Sodoma iustificata est. numquid tamen ideo sacramenta
diuina, quae apud Iudaeos erant, talia erant, quales
ipsi erant? quae dominus quoque ipse suscepit et ad ea celebranda
leprosos, quos mundauerat, misit, et ea Zachariae
ministranti angelus astitit eumque in templo sacrificantem [*] [*]

exauditum esse nuntiauit. haec eadem sacramenta et in bonis
hominibus illius temporis erant et in malis peioribus quam
sunt ethnici, quando quidem in malitia Sodomitis praelati
sunt, et tamen illa sacramenta erant utrisque integra atque
diuina.

Nam et ipsi gentiles si quid diuinum et rectum in doctrinis
suis habere potuerunt, non improbauerunt sancti nostri, quamuis
illi per suas superstitiones et idolatriam et superbiam
ceterosque perditos mores detestandi essent et, nisi corrigerentur,
diuino iudicio puniendi. nam et Paulus apostolus
apud Athenienses, cum de deo quaedam diceret, perhibuit
testimonium, quod quidam eorum tale aliquid dixerint, quod
utique, si ad Christum uenirent, agnosceretur in eis, non improbaretur,
et sanctus Cyprianus talibus aduersus eosdem
ethnicos utitur testibus. nam cum de magis loqueretur:
tamen, inquit, praecipuus Ostanes et formam ueri
dei negat conspici posse et angelos ueros dicit
sedi eius assistere. in quo et Plato pari ratione
consentit et unum deum seruans ceteros angelos
uel daemonas dicit; Hermes quoque Trimegistus
unum deum loquitur et eum incomprehensibilem
atque inaestimabilem confitetur. si ergo isti uenissent
ad percipiendam christianam salutem, non eis utique
diceretur: "hoc malum habetis" uel: "falsum habetis", sed plane
merito diceretur: "hoc uobis, quamuis integrum et uerum,
nihil tamen prodesset, nisi ad Christi gratiam ueniretis". si [*] [*]

ergo in ipsis ethnicis potest aliquid diuinum inueniri recteque
approbari, quamuis eis salus adhuc a Christo praestanda sit,
non oportet nos ita moueri, etiam si peiores sint haeretici,
ut quod in eis malum ipsorum est uelimus corrigere et quod
in eis bonum est Christi nolimus agnoscere.

CCXVII. EX LIBRO VII DE BAPTISMO. QVOD CARITATE CVPRIANI SANCTI HI QVI PER ILLIVS SENTENTIAM SE VOLVNT EXCVSARE DAM- NENTVR.

Verius uniuersitati ecclesiae catholicae placuit, ut haeretici
uel schismatici, qui iam Christi baptismum illic unde ueniunt
acceperunt, in catholicam communionem cum illo admittantur
ab errore suo correcti, in caritate radicati atque fundati, ut,
quod attinet ad baptismi sacramentum, non adsit quod deerat,
sed prosit quod inerat. et beatus quidem Cyprianus iam
corpore, quod corrumpitur, non aggrauante animam nec deprimente
terrena inhabitatione sensum multa cogitantem serenius
perspicit ueritatem, quam meruit adipisci per caritatem. adiuuet
itaque nos orationibus suis in istius carnis mortalitate
tamquam in caliginosa nube laborantes, ut donante domino
bona eius, quantum possumus, imitemur. si quid autem aliter
sensit et quibusdam fratribus collegisque persuasit, quod nunc
eo quem dilexit reuelante iam cernit, nos longe impares
meritis suis ecclesiae tamen catholicae auctoritatem, cuius
ipse egregium et carissimum membrum est, pro nostra infirmitate
sectantes aduersus haereticos atque schismaticos [*] [*]

enodemus: quos praecisos ab unitate, quam tenuit, et arescentes
caritate, qua uiguit, et elapsos ab humilitate, qua stetit, tanto
amplius improbat atque condemnat, quanto magis eos nouit
ad insidiandum perscrutari uelle quod scripsit et ad paciicandum
imitari nolle quod fecit. sicut illi qui se christianos

Nazarenos uocant et more iudaico carnalia praeputia circumcidunt,
nati haeretici ex illo errore, in quem Petrus deuians
a Paulo reuocatus est, in hoc adhuc usque persistunt: sicut
ergo illi Petro in primatu apostolorum martyrii gloria coronato
in sua peruersitate praecisi ab ecclesia remanserunt, sic
isti Cypriano per abundantiam caritatis in sorte sanctorum
passionis claritate suscepto se ipsos exules unitatis agnoscunt
et contra unitatis patriam pro suis calumniis ciuem unitatis
opponunt.