Excerpta ex Operibus Augustini (163-167)

CXLVIL SEQVITVR: QVOD VT MVNDVS IN CHRISTVM CREDERET VIR- TVTIS FVERIT DIVINAE, NON PERSVASIONIS HVMANAE; ET DE ROMVLI FALSA DIVINITATE.

Et ipse modus, quo mundus credidit, si consideretur, incredibilior
inuenitur. ineruditos liberalibus disciplinis et omnino,
quantum ad istorum doctrinas attinet, impolitos, non
peritos grammatica, non armatos dialectica, non rhetorica inflatos,
piscatores Christus cum retibus fidei ad mare huius
saeculi paucissimos misit atque ita ei omni genere tam multos
pisces et tanto mirabiliores, quanto rariores, etiam philosophos
cepit. duobus illis incredibilibus, si placet, immo quia
placere debet, addamus hoc tertium. iam ergo tria sunt incredibilia,
quae tamen facta sunt. incredibile est Christum
resurrexisse in carne et in caelum ascendisse cum carne; incredibile
est mundum rem tam incredibilem credidisse; incredibile
est homines ignobiles, infimos, paucissimos, imperitos
rem tam incredibilem tam efficaciter mundo et in illo etiam
doctis persuadere potuisse. horum trium incredibilium primum
nolunt isti cum quibus agimus credere; secundum coguntur
et cernere; quod non inueniunt unde sit factum, si non credunt
tertium. resurrectio certe Christi et in caelum cum carne, in
qua resurrexit, ascensio toto iam mundo praedicatur et creditur.
si credibilis non est, unde toto terrarum orbe iam credita
est? si multi, nobiles, sublimes, docti eam se uidisse
dixerunt et quod uiderunt diffamare curarunt, eis mundum
credidisse non mirum est, sed istos adhuc credere nolle [*]

perdurum est; si autem, ut uerum est, obscuris, paucis, minimis,
indoctis eam se uidisse dicentibus et scribentibus credidit
mundus, cur pauci obstinatissimi, qui remanserunt, ipsi mundo
iam credenti adhuc usque non credunt ? qui propterea numero
exiguo ignobilium, infimorum, imperitorum hominum credidit,
quia in tam contemtibilibus testibus multo mirabilius diuinitas
se ipsa persuasit. eloquia namque persuadentium, quae dicebant,
mira fuerunt facta, non uerba. qui enim Christum in
carne resurrexisse et cum illa in caelum ascendisse non
uiderant, id se uidisse narrantibus, non loquentibus tantum
sed etiam mirifica facientibus signa crediderunt. homines
quippe, quos unius uel, ut multum, duarum linguarum fuisse
nouerant, repente linguis omnium gentium loquentes mirabiliter
audiebant. claudum ab uberibus matris ad eorum uerbum
in Christi nomine post XL annos incolumem constitisse,
sudaria de corporibus eorum ablata sanandis profuisse languentibus,
in uia, qua fuerant transituri, positos in ordine innumerabiles
morbis uariis laborantes, ut ambulantium super
eos umbra transiret, continuo salutem solere recipere et alia
multa stupenda in Christi nomine per eos facta, postremo
etiam mortuos resurrexisse cernebant. quae si, ut leguntur,
gesta esse concedunt, ecce tot incredibilia tribus illis incredibilibus
addimus et, ut credatur unum incredibile, quod de
carnis resurrectione atque in caelum ascensione dicitur, multorum
incredibilium testimonia tanta congerimus et nondum
ad credendum horrenda duritia incredulos flectimus. si uero
per apostolos Christi, ut eis crederetur resurrectionem atque
ascensionem praedicantibus Christi, etiam ista miracula facta [*] [*]
esse non credunt, hoc nobis unum grande miraculum sufficit,
quod eam terrarum orbis sine ullis miraculis credidit.
Recolamus etiam hoc loco illud quod de Romuli credita
diuinitate Tullius admiratur. uerba eius ut scripta sunt inseram.
"magis est" inquit "in Romulo admirandum, quod ceteri,
qui dei ex hominibus facti esse dicuntur, minus eruditis
hominum saeculis fuerunt, ut fingendi procliuis esset ratio,
cum imperiti facile ad credendum impellerentur, Romuli autem
aetatem minus his sescentis annis iam inueteratis litteris
atque doctrinis omnique illo antiquo ex inculta hominum uita
errore sublato fuisse cernimus." et paulo post de eodem Romulo
ita loquitur, quod ad hunc pertinet sensum: "ex quo
intellegi potest" inquit "permultis annis ante Homerum fuisse
quam Romulum, ut iam doctis hominibus ac temporibus ipsis
eruditis ad fingendum uix quicquam esset loci. antiquitas
enim recepit fabulas fictas etiam nonnumquam incondite; haec
aetas autem iam exculta praesertim eludens omne, quod fieri
non potest, respuit." unus e numero doctissimorum hominum
idemque eloquentissimus omnium Marcus Tullius Cicero
propterea dicit diuinitatem Romuli mirabiliter creditam, quod
erudita iam tempora fuerunt, quae falsitatem non reciperent
fabularum.

Sed ualde ridiculum est de Romuli falsa diuinitate, cum
de Christo loquimur, facere mentionem. uerum tamen cum
sescentis ferme annis ante Ciceronem Romulus fuerit atque
illa aetas iam fuisse doctrinis dicatur exculta, ut quod fieri
non potest omne respueret, quanto magis post sescentos annos [*] [*]

ipsius tempore Ciceronis maximeque postea sub Augusto atque
Tiberio eruditioribus utique temporibus resurrectionem carnis
Christi atque in caelum ascensionem tamquam id quod fieri
non potest mens humana ferre non posset eludensque ab
auribus cordibusque respueret, nisi eam fieri potuisse atque
factam esse diuinitas ipsius ueritatis uel diuinitatis ueritas et
contestantium miraculorum signa monstrarent, ut terrentibus
et contradicentibus tam multis tamque magnis persecutionibus
praecedens in Christo, deinde in ceteris ad nonum saeculum
secutura resurrectio atque immortalitas carnis et fidelissime
crederetur et praedicaretur intrepide et per orbem terrae
pullulatura fecundius cum martyrum sanguine sereretur. legebantur
enim praeconia praecedentia prophetarum, concurrebant
ostenta uirtutum et persuadebatur ueritas noua consuetudini,
non contraria rationi, donec orbis terrae, qui persequebatur
furore, sequeretur fide.

CXLVIII. SEQVITVR: DE MIRACVLIS, QVAE VT MVNDVS IN CHRISTVM CREDERET FACTA SVNT ET FIERI MVNDO CREDENTE NON DESINVNT.

Cur, inquiunt, nunc illa miracula, quae praedicatis facta
esse, non fiunt? possem quidem dicere necessaria fuisse, priusquam
crederet mundus, ad hoc, ut crederet mundus. quisquis
adhuc prodigia, ut credat, inquirit, magnum est ipse prodigium,
qui mundo credente non credit. uerum hoc ideo dicunt, ut
nec tunc illa miracula facta fuisse credantur. unde ergo tanta [*]

fide Christus usquequaque cantatur in caelum cum carne sublatus?
unde temporibus eruditis et omne, quod fieri non
potest, respuentibus sine ullis miraculis nimium mirabiliter
incredibilia credidit mundus? an forte credibilia fuisse et
ideo credita esse dicturi sunt? cur ipsi ergo non credunt?
breuis est igitur nostra complexio: aut incredibilis rei, quae
non uidebatur, alia incredibilia, quae tamen fiebant et uidebantur,
fecerunt fidem; aut certe res ita credibilis, ut nullis
quibus persuaderetur miraculis indigeret, istorum nimiam
redarguit infidelitatem. hoc ad refellendos uanissimos dixerim.
nam facta esse multa miracula, quae attestarentur illi uni
grandi salubrique miraculo, quo Christus in caelum cum carne,
in qua resurrexit, ascendit, negare non possumus. in eisdem
quippe ueracissimis libris cuncta conscripta sunt, et quae facta
sunt et propter quod credendum facta sunt. haec ut fidem
facerent innotuerunt, haec per fidem, quam fecerunt, multo
clarius innotescunt. leguntur quippe in populis, ut credantur;
nec in populis tamen nisi credita legerentur. nam etiam nunc
fiunt miracula in eius nomine sine per sacramenta eius siue
per orationes uel memoriae sanctorum eius; sed non eadem
claritate inlustrantur, ut tanta quanta illa gloria diffamentur.
canon quippe sacrarum litterarum, quem definitum esse
oportebat, illa facit ubique recitari et memoriae cunctorum
inhaerere populorum. haec autem ubicumque fiunt, ibi sciuntur
uix a tota ipsa ciuitate uel quocumque commanentium loco.
nam plerumque etiam ibi paucissimi sciunt ignorantibus
ceteris, maxime si magna sit ciuitas; et quando alibi aliisque
narrantur, non tanta ea commendat auctoritas, ut sine difficultate
uel dubitatione credantur, quamuis christianis fidelibus
a fidelibus indicentur. [*]

CXLVIIII EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XXII. AN AD DOMINICI CORPORIS MODVM OMNIVM MORTVORVM RESVRRECTVRA SVNT CORPORA.

Christus in ea mensura corporis, in qua mortuus est, resurrexit
nec fas est dicere, cum resurrectionis omnium tempus
uenerit, accessuram corpori eius eam magnitudinem, quam
non habuit, quando in ea discipulis, in qua illis erat notus,
apparuit, ut longissimis fieri possit aequalis. si autem dixerimus
ad domini corporis modum etiam quorumcumque maiorum
corpora redigenda, peribit de multorum corporibus
plurimum, cum ipse nec capillum periturum esse promiserit.
restat ergo, ut suam recipiat quisque mensuram, quam uel
habuit in iuuentate, etiam si senex sit mortuus, uel fuerat.
habiturus, etiam si est ante defunctus, atque illud quod commemorauit
apostolus de mensura aetatis plenitudinis Christi,
ant propter aliud intellegamus dictum esse, id est ut illi
capiti in populis christianis accedente omnium perfectione
membrorum aetatis eius mensura compleatur, aut, si hoc de
resurrectione corporum dictum est, sic accipiamus dictum, ut
nec infra nec ultra iuuenalem formam resurgant corpora
mortuorum, sed in eius aetate et robore, usque ad quam
Christum hic peruenisse cognouimus — circa XXX quippe
annos definierunt esse etiam saeculi huius doctissimi homines
iuuentutem, quae cum fuerit spatio proprio terminata, inde [*] [*]

iam hominem in detrimenta uergere grauioris ac senilis
aetatis — et ideo non esse dictum in mensuram corporis uel
in mensuram staturae, sed: in mensuram aetatis plenitudinis
Christi.

CL. SEQVITVR: QVALIS INTELLEGENDA SIT CONFORMATIO SANCTORVM AD IMAGINEM FILII DEI.

Illud etiam quod ait praedestinatos conformes imaginis
filii dei, potest et secundum interiorem hominem
intellegi — unde nobis alio loco dicit: nolite conformari
huic saeculo, sed reformamini in nouitate mentis
uestrae; ubi ergo reformamur, ne conformemur huic saeculo,
ibi conformamur dei filio — potest et sic accipi, ut quemadmodum
nobis ille mortalitate, ita nos illi efficiamur immortalitate
conformes, quod quidem et ad ipsam resurrectionem
corporum pertinet. si autem etiam in his uerbis, qua forma
resurrectura sint corpora, sumus admoniti, sicut illa mensura,
ita et ista conformatio non quantitatis intellegenda est, sed
aetatis. resurgent itaque omnes tam magni corpore, quam
uel erant uel futuri erant aetate iuuenali; quamuis nihil.
oberit, etiam si erit infantilis uel senilis corporis forma, ubi
nec mentis nec ipsius corporis ulla remanebit infirmitas. unde
etiam si quis in eo corporis modo, in quo defunctus est,
resurrecturum unumquemque contendit, non est cum illo laboriosa
contradictione pugnandum. [*] [*]

CLI. SEQVITVR: AN IN SVO SEXV RESVSCITANDA ATQVE MANSVRA SINT CORPORA FEMINARVM.

Nonnulli propter hoc quod dictum est: donec occurramus
omnes in uirum perfectum, in mensuram
aetatis plenitudinis Christi, et: conformes imaginis
filii dei nec in sexu femineo resurrecturas feminas
credunt, sed in uirili omnes aiunt, quoniam deus solum uirum
fecit ex limo, feminam ex uiro. sed mihi melius sapere uidentur
qui utrumque sexum resurrecturum esse non dubitant.
non enim libido ibi erit, quae confusionis est causa. nam
priusquam peccassent, nudi erant et non confundebantur uir
et femina. corporibus ergo illis uitia detrahentur, natura
seruabitur. non est autem uitium sexus femineus, sed natura,
quae tunc quidem et a concubitu et a partu immunis erit.
erant tamen membra feminea non accommodata usui ueteri,
sed decori nouo, quo non alliciatur aspicientis concupiscentia,
quae nulla erit, sed dei laudetur sapientia atque clementia,
qui et quod non erat fecit et liberabit a corruptione quod
fecit. ut enim in exordio generis humani de latere uiri dormientis
costa detracta femina fieret, Christum et ecclesiam
tali facto iam tunc prophetari oportebat. sopor quippe ille
uiri mors erat Christi, cuius exanimis in cruce pendentis latus
lancea perforatum est, atque inde sanguis et aqua profluxit;
quae sacramenta esse nouimus, quibus aedificatur ecclesia.
nam hoc etiam uerbo scriptura usa est, ubi non legitur [*] [*] [*] [*]

"formauit" aut finxit, sed: aedificauit eam in mulierem;
unde apostolus dicit: in aedificatione corporis Christi,
quod est ecclesia. creatura est ergo dei femina sicut uir; sed ut
de uiro fieret, unitas commendata; at autem illo modo fieret,
Christus, ut dictum est, et ecclesia figurata est. qui ergo
utrumque sexum instituit, utrumque restituet. denique ipse
Iesus interrogatus a Sadducaeis, qui negabant resurrectionem,
cuius septem fratrum erit uxor, quam singuli habuerunt, dum
quisque eorum uellet defuncti semen, sicut lex praeceperat,
excitare: erratis, inquit, nescientes scripturas neque
uirtutem dei; et cum locus esset, ut diceret: "de qua enim
me interrogatis, uir erit etiam ipsa, non mulier", non hoc dixit,
sed dixit: in resurrectione enim neque nubent neque
uxores ducent, sed sunt sicut angeli dei in caelo.
aequales utique angelis immortalitate ac felicitate, non carne,
sicut nec resurrectione, qua non indiguerunt angeli, quoniam
nec mori potuerunt. nuptias ergo dominus futuras negauit
esse in resurrectione, non feminas; et ibi negauit, ubi talis
quaestio uertebatur, ut eam negato sexu muliebri celeriore
facilitate dissolueret, si eum ibi praenosceret non futurum;
immo etiam futurum esse firmauit dicendo: non nubent,
quod ad feminas pertinet, nec uxo res ducent, quod ad
uiros. erunt ergo quae uel nubere hic solent uel ducere
uxores; sed ibi hoc non facient. [*] [*]