Excerpta ex Operibus Augustini (158-162)

CXLIL EX EODEM LIBRO XXI. CONTRA EORVM PERSVASIONEM QVI PVTANT SIBI NON OFFVTVRA PECCATA, IN QVIBVS, CVM ELEEMOSVNAS FACERENT, PERSTITERVNT.

Restat eis respondere, qui dicunt aeterno igne illos tantummodo
arsuros qui pro peccatis suis facere dignas elemosynas
neglexerunt, propter illud quod ait apostolus Iacobus: iudicium
autem sine misericordia illi qui non fecit
misericordiam. qui ergo fecit, inquiunt, quamuis non
correxerit perditos mores, sed nefarie ac nequiter inter ipsas
suas elemosynas uixerit, cum misericordia illi futurum est
iudicium, ut aut non damnetur omnino aut post aliquod tempus
a damnatione nouissima liberetur. nec ob aliud extimant
Christum de solo dilectu atque neglectu elemosynarum discretionem
inter dextros et sinistros esse facturum, quorum
alios in regnum, alios in supplicium mittat aeternum. ut
autem cotidiana sibi opinentur, quae facere non cessant omnino,
qualiacumque et quantacumque sint, per elemosynas
dimitti posse peccata, orationem, quam docuit ipse dominus,
et suffragatricem sibi adhibere conantur et testem. sicut enim
nullus est, inquiunt, dies, quo a christianis haec oratio non
dicatur, ita nullum est cotidianum qualecumque peccatum,
quod per illam non dimittatur, cum dicimus: dimitte nobis
debita nostra, si quod sequitur facere curemus: sicut et
nos dimittimus debitoribus nostris. non enim ait
dominus, inquiunt: "si dimiseritis peccata hominibus, dimittet
nobis pater uester cotidiana parua peccata" sed: dimittet, [*] [*]

inquit, uobis peccata uestra. qualiacumque ergo uel
quantacumque sint, etiam cotidie si perpetrentur nec ab eis
uita discedat in melius commutata, per elemosynam ueniae
non negatae remitti posse praesumunt. sed bene, quod isti
dignas pro peccatis elemosynas commonent esse faciendas;
quoniam, si dicerent qualescumque elemosynas pro peccatis.
cotidianis et magnis et quantacumque scelerum consuetudine
misericordiam posse impetrare diuinam, ut ea cotidiana remissio
sequeretur, uiderent se rem dicere absurdam atque
ridiculam. sic enim cogerentur fateri fieri posse, ut opulentissimus
homo decem nummulis diurnis in elemosynas impensis
homicidia et adulteria et nefaria quaeque facta redimeret.
quod si absurdissimum atque insanissimum est dicere,
profecto, si quaeratur quae dignae sint pro peccatis elemosynae —
de quibus etiam Christi praecursor ille dicebat: facite ergo
fructus dignos paenitentiae — procul dubio non inuenientur
eas facere qui uitam suam usque ad mortem
cotidianorum criminum perpetratione confodiunt. primo quia
in auferendis rebus alienis longe plura diripiunt, ex quibus
perexigua pauperibus largiendo Christum se ad hoc pascere
existimant, ut licentiam malefactorum ab illo emisse uel
cotidie potius emere credentes securi damnabilia tanta committant.
qui si pro uno scelere omnia sua distribuerent
indigentibus membris Christi, nisi desisterent a talibus factis [*] [*]
habendo caritatem, quae non agit perperam, aliquid eis prodesse
non posset. qui ergo dignas pro suis peccatis elemosynas
facit, prius eas facere incipit a se ipso. indignum est enim,
ut in se non faciat qui facit in proximum, cum audiat dicentem
deum: diliges proximum tuum tamquam te ipsum;
itemque audiat: miserere animae tuae placens deo.
hanc elemosynam, id est ut deo placeat, non faciens animae
suae quomodo dignas pro peccatis suis elemosynas facere dicendus
est? ad hoc enim et illud scriptum est: qui sibi
malignus est, cui bonus erit? orationes quippe adiuuant
elemosynae; et utique intuendum est quod legimus: fili,
peccasti; ne adicias iterum et de praeteritis deprecare,
ut tibi dimittantur. propter hoc ergo elemosynae
faciendae sunt, ut, cum de praeteritis peccatis deprecamur,
existimant, non ut in eis perseuerantes licentiam male faciendi
nos per elemosynas comparare credamus.

Ideo autem dominus et dextris elemosynas ab eis factas et
sinistris non factas se imputaturum esse praedixit, ut hinc
ostenderet quantum ualeant elemosynae ad priora delenda, non
ad perpetua impune committenda peccata. tales autem elemosynas
non dicendi sunt facere qui uitam nolunt a consuetudine
scelerum in melius commutare, quia et in hoc quod ait:
quando uni ex minimis meis non fecistis, mihi non
fecistis, ostendit eos non facere etiam quando se facere
existimant. si enim christiano esurienti panem tamquam
christiano darent, profecto sibi panem iustitiae, quod ipse [*] [*]

Christus. est, non negarent, quoniam deus non cui detur, sed
quo animo detur attendit. qui ergo Christum diligit in christiano,
hoc animo ei porrigit elemosynam, quo accedit ad
Christum, non quo uult impunitus recedere a Christo. tanto
. enim magis quisque deserit Christum, quanto magis diligit
quod improbat Christus. numquid cuiquam prodest quod
baptizatur, si non iustificatur P nonne qui dixit: nisi quis
renatus fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit in
regnum dei, ipse etiam dixit: nisi abundauerit iustitia
uestra super iustitiam scribarum et Pharisaeorum,
non intrabitis in regnum caelorum? cur
illud timendo multi currunt baptizari et hoc non timendo
non multi currant iustificari P sicut ergo non fratri suo dicit:
fatue, qui cum hoc dicit, non ipsi fraternitati, sed peccato
eius infensus est — alioquin reus erit gehennae ignis — ita
e contrario qui porrigit elemosynam christiano, non christiano
porrigit qui non in eo diligit Christum; non autem diligit
Christum qui iustificari recusat in Christo. et quemadmodum
si quis praeoccupatus fuerit hoc delicto, ut fratri suo dicat:
fatue, id est non eius peccatum uolens auferre conuicietur
iniuste, parum est illi ad hoc redimendum elemosynas facere,
nisi etiam quod ibi sequitur remedium reconciliationis adiungat
- ibi enim sequitur: si ergo offers munus tuum
ad altare et ibi recordatus fueris, quia frater tuus
habet aliquid aduersum te, relinque ibi munus
tuum ad altare et uade prius reconciliari fratri [*] [*]
tuo, et tunc ueniens offers munus tuum — ita parum
est elemosynas quantaslibet facere pro quocumque scelere et
in consuetudine scelerum permanere. oratio uero cotidiana,
quam docuit ipse Iesus — unde et dominica nominatur — delet
quidem cotidiana peccata, cum cotidie dicitur: dimitte nobis
debita nostra atque id quod sequitur non solum dicitur
sed etiam fit: sicut et nos dimittimus debitoribus
nostris; sed quia fiunt peccata, ideo dicitur, non ut ideo
fiant, quia dicitur. per hanc enim nobis uoluit saluator ostendere,
quantumlibet iuste in huius uitae caligine atque infirmitate
uiuamus, non nobis deesse peccata, pro quibus
dimittendis debeamus orare et eis qui in nos peccant, ut et
nobis ignoscatur, ignoscere. non itaque propterea dominus
ait: si dimiseritis peccata hominibus, dimittit uobis
pater uester peccata uestra, ut de hac oratione
confisi securi cotidiana scelera faceremus uel potentia, qua
non timeremus hominum leges, uel astutia, qua ipsos homines
falleremus; sed ut per illam disceremus non putare nos esse
sine peccatis, etiam si a criminibus essemus immunes; sicut
etiam legis ueteris sacerdotes hoc ipsum deus de sacrificiis
admonuit, quae iussit eos primum pro suis, deinde pro populi
offerre peccatis. nam et ipsa uerba tanti magistri et domini
nostri uigilanter intuenda sunt. non enim ait: "si dimiseritis
peccata hominibus, et pater uester dimittet nobis qualiacumque
peccata" sed ait: peccata uestra. cotidianam quippe
orationem docebat et iustificatis utique discipulis loquebatur.
quid est ergo: peccata uestra nisi "peccata, sine quibus nec
uos eritis, qui iustificati et sanctificati estis" ? ubi ergo illi qui
per hanc orationem occasionem perpetrandorum cotidie scelerum [*] [*]
quaerunt, dicunt dominum significasse etiam magna peccata,
quoniam non dixit: "dimittet uobis parua", sed peccata uestra:
ibi nos considerantes qualibus loquebatur et audientes dictum:
peccata uestra nihil aliud debemus existimare quam parua,
quoniam talium iam non erant magna. uerum tamen nec ipsa
magna, a quibus omnino mutatis in melius moribus recedendum
est, dimittuntur orationibus, nisi fiat quod ibi dicitur:
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. si enim
minima peccata, sine quibus non est etiam uita iustorum,
aliter non remittuntur, quanto magis multis et magnis criminibus
inuoluti, etiam si ea perpetrare desinant, nullam indulgentiam
consecuntur, si ad remittendum aliis quod in eis quisque
peccauerit inexorabiles fuerint, cum dicat dominus: si autem
non dimiseritis hominibus, neque pater uester
dimittet uobis. ad hoc enim ualet quod etiam Iacobus
apostolus ait, iudicium futurum sine misericordia illi qui non
fecit misericordiam. uenire quippe debet in mentem ille seruus,
cui debitori dominus eius relaxauit decem milia talentorum,
quae postea iussit ut redderet, quia ipse non misertus est
conserui sui, qui ei debebat centum denarios. in his ergo
qui filii sunt promissionis et uasa misericordiae, ualet quod
ait idem apostolus consequenter adiungens: super exsultat
autem misericordia iudicio, quoniam et illi iusti, qui
tanta sanctitate uixerunt, ut alios quoque recipiant in tabernacula
aeterna, a quibus amici facti sunt de mamona iniquitatis,
ut tales essent, misericordia liberati sunt ab eo qui [*] [*]
iustificat impium, imputans mercedem secundum gratiam, non
secundum debitum. in eorum quippe numero est apostolus,
qui dicit: misericordiam consecutus sum, ut fidelis
essem. illi autem qui recipiuntur a talibus in tabernacula
aeterna, fatendum est quod non sint his moribus praediti, ut
eis liberandis sine suffragio sanctorum sua possit uita sufficere;
ac per hoc multo amplius in eis superexsultat misericordia
iudicio. nec tamen ideo putandus est quisquam sceleratissimus
nequaquam uita uel bona uel tolerabiliore mutatus recipi in
tabernacula aeterna, quoniam obsecutus est sanctis de mamona
iniquitatis, id est de pecunia uel diuitiis, quae male fuerant
adquisitae, aut etiam si bene, non tamen ueris, sed quas iniquitas
putat esse diuitias, quoniam nescit quae sunt uerae
diuitiae, quibus illi abundant qui et alios recipiunt in tabernacula
aeterna. est itaque quidam uitae modus nec tam malae,
ut his qui eam uiuunt nihil prosit ad capessendum regnum
caelorum largitas elemosynarum, quibus etiam iustorum sustentatur
inopia et fiunt amici qui in tabernacula aeterna suscipiant,
nec tam bonae, ut ad tantam beatitudinem adipiscendam
eis ipsa sufficiat, nisi eorum meritis quos amicos fecerint
misericordiam consequantur. mirari autem soleo etiam apud
Vergilium reperiri istam domini sententiam, ubi ait: facite
uobis amicos de mamona iniquitatis, ut et ipsi
recipiant uos in tabernacula aeterna; cui est et illa
simillima: qui recipit prophetam in nomine prophetae,
mercedem prophetae accipiet; et qui recipit [*] [*] [*] [*]
iustum in nomine iusti, meroedem iusti accipiet.
nam cum Elysios campos poeta ille describeret, ubi putant
habitare animas beatorum, non solum ibi posuit eos qui
propriis meritis ad illas sedes peruenire potuerunt, sed adiecit
atque ait:
quique sui memores alios fecere merendo,
id est qui promeruerunt alios eosque sui memores promerendo
fecerunt; prorsus tamquam eis dicerent quod frequentatur ore
christianorum, cum se cuique sanctorum humilis quisque
commendat et dicit : "memor mei esto", atque id ut esse possit
promerendo efficit. sed quis iste sit modus et quae sint
ipsa peccata, quae ita impediunt peruentionem ad regnum dei,
ut tamen amicorum sanctorum meritis impetrent indulgentiam,
difficillimum est inuenire, periculosissimum definire. ego certe
usque ad hoc tempus cum inde satagerem, ad eorum indaginem
peruenire non potui. et fortassis propterea latent, ne studium
proficiendi ad omnia cauenda peccata pigrescat; quoniam si
scirentur quae uel qualia sint delicta, pro quibus etiam permanentibus
nec prouectu uitae melioris absumtis intercessio
sit inquirenda et speranda iustorum, eis secura se obuolueret
humana segnitia nec euolui talibus implicamentis ullius uirtutis
expeditione curaret, sed tantummodo quaereret aliorum
meritis liberari, quos amicos sibi de mamona iniquitatis
elemosynarum largitate fecisset. nunc uero dum uenialis iniquitatis,
etiam si perseueret, ignoratur modus, profecto et
studium in meliora proficiendi orando et instando uigilantius
adhibetur et faciendi de mamona iniquitatis sanctos amicos [*] [*]
cura non spernitur. uerum ista liberatio, quae fit siue suis
quibusque orationibus siue intercedentibus sanctis, id agit, ut
in ignem quisque non mittatur aeternum, non ut, cum fuerit
missus, post quantumcumque tempus inde eruatur. nam et
illi qui putant sic intellegendum esse quod scriptum est,
afferre terram bonam uberem fructum, aliam tricenum, aliam
sexagenum, aliam centenum, ut sancti pro suorum diuersitate
meritorum alii tricenos homines liberent, alii sexagenos, alii
centenos, hoc in die iudicii futurum suspicari solent, non post
iudicium. qua opinione quidam cum uideret homines impunitatem
sibi peruersissime pollicentes, eo quod omnes isto modo
ad liberationem pertinere posse uideantur. elegantissime respondisse
perhibetur, bene potius esse uiuendum, ut inter eos
quisque reperiatur qui pro aliis intercessuri sunt liberandis,
ne tam pauci sint, ut cito ad numerum suum uel tricenum
uel sexagenum uel centenum unoquoque eorum perueniente
multi remaneant, qui erui iam de poenis illorum intercessione
non possint et in eis inueniatur quisquis sibi spem fractus
alieni temeritate uanissima pollicetur.

CXLIII. EX LIBRO DE CIVITATE DEI XXH. DE AETERNA DEI ET IN- COMMVTABILI VOLVNTATE.

Multa fiunt quidem a malis contra uoluntatem dei; sed
tantae est ille sapientiae tantaeque uirtutis, ut in eos exitus
siue fines, quos bonos et iustos ipse praesciuit, tendant omnia, [*] [*] [*]

quae uoluntati eius uidentur aduersa. ac per hoc cum deus
mutare dicitur uoluntatem, ut quibus lenis erat uerbi gratia
reddatur iratus, illi potius quam ipse mutantur et eum quodam
modo mutatum in his quae patiuntur inueniunt; sicut
mutatur sol oculis sauciatis et asper quodam modo ex miti
et ex delectabili molestus efficitur, cum ipse apud se ipsum
maneat idem qui fuit. dicitur etiam uoluntas dei, quam facit
in cordibus oboedientium mandatis eius, de qua dicit apostolus:
deus est enim, qui operatur in uobis et uelle; sicut
iustitia dei non solum qua ipse iustus est dicitur, sed illa
etiam quam in homine, qui ab illo iustificatur, facit. sic et
lex eius uocatur, quae potius est hominum, sed ab ipso data;
nam utique homines erant quibus ait Iesus: in lege uestra
scriptum est, cum alio loco legamus: lex dei eius in
corde eius. secundum hanc uoluntatem, quam deus operatur
in hominibus, etiam uelle dicitur quod non ipse uult, sed
suos id nolentes facit; sicut dicitur cognouisse quod ut cognosceretur
fecit, a quibus ignorabatur. neque enim dicente
apostolo: nunc autem cognoscentes deum, immo
cogniti a deo, fas est, ut credamus, quod eos tunc cognouerit
deus praecognitos ante constitutionem mundi; sed tunc
cognouisse dictus est, quod tunc ut cognosceretur effecit. de
his locutionum modis iam et in superioribus libris memini
disputatum. secundum hanc ergo uoluntatem, qua deum uelle
dicimus quod alios effecit uelle, a quibus futura nesciuntur,
multa uult nec facit. multa enim uolunt fieri sancti eius ab
illo inspirata sancta uoluntate nec fiunt; sicut orant pro quibusdam
pie sancteque, et quod orant non facit, cum ipse in
eis hanc orandi uoluntatem sancto spiritu suo fecerit. ac per [*] [*]
hoc. quando secundum deum uolunt et orant sancti, ut quisque
sit saluus, possumus illo modo locutionis dicere: "uult
deus et non facit", ut ipsum dicamus uelle, qui ut uelint isti
facit. secundum illam uero uoluntatem suam, quae cum eius
praescientia sempiterna est, profecto in caelo et in terra omnia
quaecumque uoluit non solum praeterita uel praesentia
sed etiam futura iam fecit. uerum antequam ueniat tempus,
quo uoluit, ut fieret quod ante tempora uniuersa praesciuit
atque disposuit., dicimus: "fiet quando deus uoluerit; si autem
non solum tempus, quo futurum est, uerum etiam utrum
futurum sit ignoramus, dicimus: „fiet, si deus uoluerit"; non
quia deus nouam uoluntatem, quam non habuit, tunc habebit,
sed quia id quod ex aeternitate in eius immutabili praeparatum
est uoluntate tunc erit.

[ITEM DE EADEM VOLVNTATE DEI. EX PSALMO CX.

Magna opera domini, exquisita in omnes uolun- [*]
tat e s eius. scrutare, exquire, uestiga, si potes, omnes uoluntates
domini, in omnibus semper magna opera eius inuenies.
nulla enim uoluntas potentior est ipsius uoluntate,
contra quam cum aliquid fieri sinit, misericordiam suam
iustitiamque demonstrat. sicut enim uult, ut homo non peccet,
ita uult peccatori parcere, ut reuertatur et uiuat, ita etiam
uult in peccatis perseuerantem punire, ut iustitiae potentiam
contumax non euadat: ac sic quidquid delegeris, o homo, non
deerit deo unde suam de te compleat uoluntatem. siue ergo
iustificet impium siue arguat pigrum siue exspectet auersum [*] [*]

seu deserat puniendum, semper misericors est, semper iustus,
semper omnipotens.]

CXLIIII. SEQVITVR SETEXTVS. DE PEOMISSIONE AETERNAE BEATITVDINIS SANCTOEVM ET PERPETVIS SVPPLICIIS IMPIOEVM.

Quapropter, ut cetera tam multa praeteream, sicut nunc in
Christo uidemus impleri quod promisit Abrahae dicens: in
semine tuo benedicentur omnes gentes, ita quod
eidem semini eius promisit implebitur, ubi ait per prophetam:
resurgent qui erant in monumentis, et quod ait:
erit caelum nouum et terra noua, et non erunt memores
priorum nec ascendet in cor ipsorum, sed
laetitiam et exsultationem inuenient in ea. ecce
ego faciam Hierusalem exsultationem et populum
meum laetitiam; et exsultabo in Hierusalem et
laetabor in populo meo, et ultra non audietur in
illa uox fletus. et per alium prophetam quod praenuntiauit
dicens eidem prophetae: in tempore illo saluabitur
populus tuus omnis, qui inuentus fuerit scriptus
in libro, et multi dormientium in terrae puluere —
siue, ut quidam interpretati sunt, aggere — exsurgent,
hi in uitam aeternam et hi in opprobrium et in
confusionem aeternam. et alio loco per eundem prophetam:
accipient regnum sancti altissimi et obtinebunt
illud usque in saeculum et usque in [*] [*]

saeculum saeculorum; et paulo post: regnum, inquit, eius
regnum sempiternum; et alia, quae ad hoc pertinentia
in libro uicesimo posui, sine quae non posui et tamen in
eisdem litteris scripta sunt, uenient et haec, sicut ista uenerunt,
quae increduli non putabant esse uentura. idem quippe
deus utraque promisit, utraque uentura esse praedixit, quem
perhorrescunt nomina paganorum etiam teste Porphyrio, nobilissimo
philosopho paganorum.

CXLV. SEQVITVB: CONTRA SAPIENTES MVNDI, QVI PVTANT TERRENA HOMINVM CORPORA AD CAELESTE HABITACVLVM NON POSSE TRANSFERRI.

Sed uidelicet homines docti atque sapientes contra uim
tantae auctoritatis, quae omnia genera hominum, sicut tanto
ante praedixit, in hoc credendum sperandumque conuertit,
acute sibi argumentari uidentur aduersus corporum resurrectionem
et dicere quod in tertio de republica libro a
Cicerone commemoratum est. nam cum Herculem et Romulum
ex hominibus deos esse factos asseueraret: "quorum non corpora"
inquit "sunt in caelum elata; neque enim natura pateretur,
ut id quod esset e terra nisi in terra maneret." haec est
magna ratio sapientium, quorum dominus nouit cogitationes,
quoniam uanae sunt. si enim animae tantummodo
essemus, id est sine ullo corpore spiritus, et in
caelo habitantes terrena animalia nesciremus nobisque futurum [*] [*]

esse diceretur, ut terrenis corporibus animandis quodam uinculo
mirabili necteremur: nonne multo fortius argumentaremur
id credere recusantes et diceremus naturam non pati, ut res
incorporea ligamento corporeo uinciretur? et tamen plena est
terra uegetantibus animis haec membra terrena miro sibi
modo conexa et implicata. cur ergo eodem uolente deo, qui
fecit hoc animal, non poterit terrenum corpus in caeleste
corpus attolli, si animus omni ac per hoc etiam caelesti corpore
praestabilior terreno corpori potuit inligari? an terrena
particula tam exigua potuit aliquid caelesti corpore melius
apud se tenere, ut sensum haberet et uitam, et eam sentientem
atque uiuentem dedignabitur caelum suscipere aut susceptam
non poterit sustinere, cum de re sentiat et uiuat ista meliore,
quam est corpus omne caeleste? sed ideo nunc non fit, quia
nondum est tempus, quo id fieri uoluit, qui hoc quod uidendo
iam uiluit multo mirabilius quam illud quod ab istis non
creditur fecit. cur enim non uehementius admiramur incorporeos
animos caelesti corpore potiores terrenis inligari corporibus
quam corpora licet terrena sedibus quamuis caelestibus,
tamen corporeis sublimari, nisi quia hoc uidere consueuimus
et hoc sumus, illud uero nondum sumus nec aliquando
adhuc uidimus? nam profecto sobria ratione consulta mirabilioris
esse diuini operis reperitur incorporalibus corporalia
quodam modo attexere quam licet diuersa, quia illa caelestia,
ista terrestria, tamen corpora et corpora copulare. sed hoc
incredibile fuerit aliquando. [*]

CXLVI. SEQVITVR: DE CARNIS RESVRRECTIONE, QVAM QVIDAM MVNDO CREDENTE NON CREDVNT.

Ecce iam credidit mundus sublatum terrenum Christi corpus

in caelum, resurrectionem carnis et ascensionem in supernas
sedes paucissimis remanentibus atque stupentibus uel doctis
uel indoctis iam crediderunt et docti et indocti. si rem credibilem
crediderunt, uideant quam sint stolidi qui non credunt.
si autem res incredibilis credita est, etiam hoc utique incredibile
est, sic creditum esse quod incredibile est. haec igitur
duo incredibilia, resurrectionem scilicet nostri corporis in
aeternum et rem tam incredibilem mundum esse crediturum,
idem deus, antequam uel unum horum fieret, ambo futura esse
praedixit. unum duorum incredibilium iam factum uidemus,
ut quod erat incredibile crederet mundus: cur id quod reliquum
est desperatur, ut etiam hoc ueniat quod incredibile credidit
mundus, sicut iam uenit quod similiter incredibile fuit, ut
rem tam incredibilem crederet mundus, quando quidem hoc
utrumque incredibile, quorum uidemus unum, alterum credimus,
in eisdem litteris praedictum sit, per quas credidit
mundus? [*] [*]