CXLIL EX EODEM LIBRO XXI. CONTRA EORVM PERSVASIONEM QVI PVTANT SIBI NON OFFVTVRA PECCATA, IN QVIBVS, CVM ELEEMOSVNAS FACERENT, PERSTITERVNT. Restat eis respondere, qui dicunt aeterno igne illos tantummodo 
 arsuros qui pro peccatis suis facere dignas elemosynas 
 neglexerunt, propter illud quod ait apostolus Iacobus: iudicium 
 autem sine misericordia illi qui non fecit 
 misericordiam. qui ergo fecit, inquiunt, quamuis non 
 correxerit perditos mores, sed nefarie ac nequiter inter ipsas 
 suas elemosynas uixerit, cum misericordia illi futurum est 
 iudicium, ut aut non damnetur omnino aut post aliquod tempus 
 a damnatione nouissima liberetur. nec ob aliud extimant 
 Christum de solo dilectu atque neglectu elemosynarum discretionem 
 inter dextros et sinistros esse facturum, quorum 
 alios in regnum, alios in supplicium mittat aeternum. ut 
 autem cotidiana sibi opinentur, quae facere non cessant omnino, 
 qualiacumque et quantacumque sint, per elemosynas 
 dimitti posse peccata, orationem, quam docuit ipse dominus, 
 et suffragatricem sibi adhibere conantur et testem. sicut enim 
 nullus est, inquiunt, dies, quo a christianis haec oratio non 
 dicatur, ita nullum est cotidianum qualecumque peccatum, 
 quod per illam non dimittatur, cum dicimus: dimitte nobis 
 debita nostra, si quod sequitur facere curemus: sicut et 
 nos dimittimus debitoribus nostris. non enim ait 
 dominus, inquiunt: "si dimiseritis peccata hominibus, dimittet 
 nobis pater uester cotidiana parua peccata" sed: dimittet,

 7 Iac. 2, 13 28 Mstth. 6, 12. 

 1 cap. CL T CLVIII P; num. om. Ov 4 perstiterunt) om. v 
 5 igni v 7 neglexerunt MV: neglegunt PTv 10 nefariae TV 
 11 uixeris (s in t corr. m. 2) T 13 extimant MV (cf\'. p. 159, 17 . 
 296, 5): uistimant PT" 14 dilectu a: dilecto P1 delictn TV" 
 4elieto P1 neclectu T neglecto v neclecto P 15 facturum TfJ: 
 futurum MV 17 omnino non cessant Tx 19 post peccata spatium 
 9 fere liU. in V 20 athibere T 23 per illam TV: illa v 
 
 
 inquit, uobis peccata uestra. qualiacumque ergo uel 
 quantacumque sint, etiam cotidie si perpetrentur nec ab eis 
 uita discedat in melius commutata, per elemosynam ueniae 
 non negatae remitti posse praesumunt. sed bene, quod isti 
 dignas pro peccatis elemosynas commonent esse faciendas; 
 quoniam, si dicerent qualescumque elemosynas pro peccatis. 
 cotidianis et magnis et quantacumque scelerum consuetudine 
 misericordiam posse impetrare diuinam, ut ea cotidiana remissio 
 sequeretur, uiderent se rem dicere absurdam atque 
 ridiculam. sic enim cogerentur fateri fieri posse, ut opulentissimus 
 homo decem nummulis diurnis in elemosynas impensis 
 homicidia et adulteria et nefaria quaeque facta redimeret. 
 quod si absurdissimum atque insanissimum est dicere, 
 profecto, si quaeratur quae dignae sint pro peccatis elemosynae — 
 de quibus etiam Christi praecursor ille dicebat: facite ergo 
 fructus dignos paenitentiae — procul dubio non inuenientur 
 eas facere qui uitam suam usque ad mortem 
 cotidianorum criminum perpetratione confodiunt. primo quia 
 in auferendis rebus alienis longe plura diripiunt, ex quibus 
 perexigua pauperibus largiendo Christum se ad hoc pascere 
 existimant, ut licentiam malefactorum ab illo emisse uel 
 cotidie potius emere credentes securi damnabilia tanta committant. 
 qui si pro uno scelere omnia sua distribuerent 
 indigentibus membris Christi, nisi desisterent a talibus factis

 15 Matth. 3, 8 

 2 cotidie si V: si cotidie Tv 8 uita TV: in hac uita v 
 discedat TV: disoedant b commutati e ueniae M1PTV : ueniam 
 M1v 4 negatae TV (tae ex re corr. m. 1 V): negare M1 negari 
 M2 negant v remitti] ac remitti v remitti posse] dd. 
 M\' praesumunt-elemosynas] om. Ml 5 eommonent esse] commonentea 
 se T 7 quantumcumque T 10 fleri TV: om. v 
 opu∗lentissimus T 11 diurnis TV: diuturnii v 18 si TV: 
 om. v atque insaniasimum MPTV: om. v 16 inueuietur v 
 18 confodiunt TV: confundunt v 20 largiendo Tv: largiendum 
 V ad hoc TV: adhuc v 21 exsistimant V e.misae (m 
 ras.) T 23 qui Vv: quia T sua Vv: Otn. T 24 post 
 indigentibus spatium 6 litt. in V 
 
 
 habendo caritatem, quae non agit perperam, aliquid eis prodesse 
 non posset. qui ergo dignas pro suis peccatis elemosynas 
 facit, prius eas facere incipit a se ipso. indignum est enim, 
 ut in se non faciat qui facit in proximum, cum audiat dicentem 
 deum: diliges proximum tuum tamquam te ipsum; 
 itemque audiat: miserere animae tuae placens deo. 
 hanc elemosynam, id est ut deo placeat, non faciens animae 
 suae quomodo dignas pro peccatis suis elemosynas facere dicendus 
 est? ad hoc enim et illud scriptum est: qui sibi 
 malignus est, cui bonus erit? orationes quippe adiuuant 
 elemosynae; et utique intuendum est quod legimus: fili, 
 peccasti; ne adicias iterum et de praeteritis deprecare, 
 ut tibi dimittantur. propter hoc ergo elemosynae 
 faciendae sunt, ut, cum de praeteritis peccatis deprecamur, 
 existimant, non ut in eis perseuerantes licentiam male faciendi 
 nos per elemosynas comparare credamus. 
 Ideo autem dominus et dextris elemosynas ab eis factas et 
 sinistris non factas se imputaturum esse praedixit, ut hinc 
 ostenderet quantum ualeant elemosynae ad priora delenda, non 
 ad perpetua impune committenda peccata. tales autem elemosynas 
 non dicendi sunt facere qui uitam nolunt a consuetudine 
 scelerum in melius commutare, quia et in hoc quod ait: 
 quando uni ex minimis meis non fecistis, mihi non 
 fecistis, ostendit eos non facere etiam quando se facere 
 existimant. si enim christiano esurienti panem tamquam 
 christiano darent, profecto sibi panem iustitiae, quod ipse

 1 cf. I Cor. 18, 4 5 Matth. 22, 89 6 Eccli. 30, 24 
 9 Eccli. 14, 5 11 Eccli. 21, 1 23 Matth. 25, 45 

 I 
 2 pro suis Vv: proreas (i add. m. 2) T 8 incipiat a 4 non] 
 om. Tpr . 5 diligaefl (a del. m. 1) T tuum Vv: om. T 7 deo 
 Fr: om. T faciens Vv: om. T 11 elemosinae V utique 
 (om. et) 0 18 demittantur T elemosinae V 16 nos 71; 
 dd. m. 2 elemosynas Tv: elemosynas nos Y; an scribendum 
 nobis? comparare-elemosynas] om. T1 18 impatatarum Vv: 
 impntaram T 19 elemosinae V delenda TV: dilaenda v 
 20 perpetnum v 25 ezsistimant V existimabant v 
 
 
 Christus. est, non negarent, quoniam deus non cui detur, sed 
 quo animo detur attendit. qui ergo Christum diligit in christiano, 
 hoc animo ei porrigit elemosynam, quo accedit ad 
 Christum, non quo uult impunitus recedere a Christo. tanto 
 . enim magis quisque deserit Christum, quanto magis diligit 
 quod improbat Christus. numquid cuiquam prodest quod 
 baptizatur, si non iustificatur P nonne qui dixit: nisi quis 
 renatus fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit in 
 regnum dei, ipse etiam dixit: nisi abundauerit iustitia 
 uestra super iustitiam scribarum et Pharisaeorum, 
 non intrabitis in regnum caelorum? cur 
 illud timendo multi currunt baptizari et hoc non timendo 
 non multi currant iustificari P sicut ergo non fratri suo dicit: 
 fatue, qui cum hoc dicit, non ipsi fraternitati, sed peccato 
 eius infensus est — alioquin reus erit gehennae ignis — ita 
 e contrario qui porrigit elemosynam christiano, non christiano 
 porrigit qui non in eo diligit Christum; non autem diligit 
 Christum qui iustificari recusat in Christo. et quemadmodum 
 si quis praeoccupatus fuerit hoc delicto, ut fratri suo dicat: 
 fatue, id est non eius peccatum uolens auferre conuicietur 
 iniuste, parum est illi ad hoc redimendum elemosynas facere, 
 nisi etiam quod ibi sequitur remedium reconciliationis adiungat 
 - ibi enim sequitur: si ergo offers munus tuum 
 ad altare et ibi recordatus fueris, quia frater tuus 
 habet aliquid aduersum te, relinque ibi munus 
 tuum ad altare et uade prius reconciliari fratri

 7 Io. 3, 5 9 Matth. 5, 20 14 Matth. 5, 22 23 Matth. 
 5, 23 sq. 

 1 non deus v cui detur TV: nunc uidetur v 8 ei TV: 
 cm . v elemosymam T 4 recedere impunitus Tv 6 numquid 
 V: nam quid Tv 8 in] eras. tn T 9 habundauerit T 
 10 iuBtitiam V: om. Tv 13 currant V: currunt v curint T 
 iustificare (e in i corr . m. 1) V non TV: qui v 14 fatuae 
 o• 
 T ipsa fraternitate v 15 aliquin T 16 non christiano 
 TV: cui v 17 eo Tv: eum V 19 hoc TV: in hoc v 
 ut TV: et v 22 reconchiliationis V adiungit T 26 ad 
 TV: ante- reconchiliari V reconciliare T 
 
 
 tuo, et tunc ueniens offers munus tuum — ita parum 
 est elemosynas quantaslibet facere pro quocumque scelere et 
 in consuetudine scelerum permanere. oratio uero cotidiana, 
 quam docuit ipse Iesus — unde et dominica nominatur — delet 
 quidem cotidiana peccata, cum cotidie dicitur: dimitte nobis 
 debita nostra atque id quod sequitur non solum dicitur 
 sed etiam fit: sicut et nos dimittimus debitoribus 
 nostris; sed quia fiunt peccata, ideo dicitur, non ut ideo 
 fiant, quia dicitur. per hanc enim nobis uoluit saluator ostendere, 
 quantumlibet iuste in huius uitae caligine atque infirmitate 
 uiuamus, non nobis deesse peccata, pro quibus 
 dimittendis debeamus orare et eis qui in nos peccant, ut et 
 nobis ignoscatur, ignoscere. non itaque propterea dominus 
 ait: si dimiseritis peccata hominibus, dimittit uobis 
 pater uester peccata uestra, ut de hac oratione 
 confisi securi cotidiana scelera faceremus uel potentia, qua 
 non timeremus hominum leges, uel astutia, qua ipsos homines 
 falleremus; sed ut per illam disceremus non putare nos esse 
 sine peccatis, etiam si a criminibus essemus immunes; sicut 
 etiam legis ueteris sacerdotes hoc ipsum deus de sacrificiis 
 admonuit, quae iussit eos primum pro suis, deinde pro populi 
 offerre peccatis. nam et ipsa uerba tanti magistri et domini 
 nostri uigilanter intuenda sunt. non enim ait: "si dimiseritis 
 peccata hominibus, et pater uester dimittet nobis qualiacumque 
 peccata" sed ait: peccata uestra. cotidianam quippe 
 orationem docebat et iustificatis utique discipulis loquebatur. 
 quid est ergo: peccata uestra nisi "peccata, sine quibus nec 
 uos eritis, qui iustificati et sanctificati estis" ? ubi ergo illi qui 
 per hanc orationem occasionem perpetrandorum cotidie scelerum

 5 Matth. 6, 12 14 Matth. 6, 14 20 cf. Leu. 16, 6 

 1 nenies e offera TV: offer v 2 elemosinaa T 6 atqae 
 TV: atqaesi v 8 ut TV: om. v 9 fiant fiant vpr . 14 dimittit 
 F: dimittet Tv 15 pater V: et pater Tx 16 vel TV: 
 et v 18 falliremus V 21 quae TV: qui v primum (i ex 
 d 
 o corr. m. 1) T 25 uestra TV: om. v cotidianam (ni add . 
 w<. 1) T 28 ubi TV: ibi v 
 
 
 quaerunt, dicunt dominum significasse etiam magna peccata, 
 quoniam non dixit: "dimittet uobis parua", sed peccata uestra: 
 ibi nos considerantes qualibus loquebatur et audientes dictum: 
 peccata uestra nihil aliud debemus existimare quam parua, 
 quoniam talium iam non erant magna. uerum tamen nec ipsa 
 magna, a quibus omnino mutatis in melius moribus recedendum 
 est, dimittuntur orationibus, nisi fiat quod ibi dicitur: 
 sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. si enim 
 minima peccata, sine quibus non est etiam uita iustorum, 
 aliter non remittuntur, quanto magis multis et magnis criminibus 
 inuoluti, etiam si ea perpetrare desinant, nullam indulgentiam 
 consecuntur, si ad remittendum aliis quod in eis quisque 
 peccauerit inexorabiles fuerint, cum dicat dominus: si autem 
 non dimiseritis hominibus, neque pater uester 
 dimittet uobis. ad hoc enim ualet quod etiam Iacobus 
 apostolus ait, iudicium futurum sine misericordia illi qui non 
 fecit misericordiam. uenire quippe debet in mentem ille seruus, 
 cui debitori dominus eius relaxauit decem milia talentorum, 
 quae postea iussit ut redderet, quia ipse non misertus est 
 conserui sui, qui ei debebat centum denarios. in his ergo 
 qui filii sunt promissionis et uasa misericordiae, ualet quod 
 ait idem apostolus consequenter adiungens: super exsultat 
 autem misericordia iudicio, quoniam et illi iusti, qui 
 tanta sanctitate uixerunt, ut alios quoque recipiant in tabernacula 
 aeterna, a quibus amici facti sunt de mamona iniquitatis, 
 ut tales essent, misericordia liberati sunt ab eo qui

 16 cf. Iac. 2, 18 18 cf. Matth. 18, 23 sqq. 22 lac. 2,13 
 25 cf. Luc. 16, 9 

 2 nobis Vs: nobis T 3 ibi nos-dictum] om . T1 4 exsistimare 
 Y 5 quoniam TV: quia v 7 orationibus Vv- orantibus 
 T 8 demittimus (e ex i corr. m. 1) T 9 minima TV: animae 
 v 10 magis multis Tv: magis V 11 inuoluti TV: inuoluit 
 v desinant TV: non desinant v 12 consequuntur Tv 
 14 neque] om. Tpr . 17 fecit Y: fecerit Tv ille seruus F: 
 etiam seruus ille Tv 18 eias Vv. om. T 21 filii Tvi fili Y 
 22 superezultat T superexaltat v 23 misericordiam v 24 ut 
 TV: et v 25 mammona v 
 
 
 iustificat impium, imputans mercedem secundum gratiam, non 
 secundum debitum. in eorum quippe numero est apostolus, 
 qui dicit: misericordiam consecutus sum, ut fidelis 
 essem. illi autem qui recipiuntur a talibus in tabernacula 
 aeterna, fatendum est quod non sint his moribus praediti, ut 
 eis liberandis sine suffragio sanctorum sua possit uita sufficere; 
 ac per hoc multo amplius in eis superexsultat misericordia 
 iudicio. nec tamen ideo putandus est quisquam sceleratissimus 
 nequaquam uita uel bona uel tolerabiliore mutatus recipi in 
 tabernacula aeterna, quoniam obsecutus est sanctis de mamona 
 iniquitatis, id est de pecunia uel diuitiis, quae male fuerant 
 adquisitae, aut etiam si bene, non tamen ueris, sed quas iniquitas 
 putat esse diuitias, quoniam nescit quae sunt uerae 
 diuitiae, quibus illi abundant qui et alios recipiunt in tabernacula 
 aeterna. est itaque quidam uitae modus nec tam malae, 
 ut his qui eam uiuunt nihil prosit ad capessendum regnum 
 caelorum largitas elemosynarum, quibus etiam iustorum sustentatur 
 inopia et fiunt amici qui in tabernacula aeterna suscipiant, 
 nec tam bonae, ut ad tantam beatitudinem adipiscendam 
 eis ipsa sufficiat, nisi eorum meritis quos amicos fecerint 
 misericordiam consequantur. mirari autem soleo etiam apud 
 Vergilium reperiri istam domini sententiam, ubi ait: facite 
 uobis amicos de mamona iniquitatis, ut et ipsi 
 recipiant uos in tabernacula aeterna; cui est et illa 
 simillima: qui recipit prophetam in nomine prophetae, 
 mercedem prophetae accipiet; et qui recipit

 31 Cor. 7,25 7 cf. Iac. 2, 13 22Luc.l6,9 25 Matth. 10,41 

 5 sint TV: sunt v 7 superexaJtat v misericordiam v 
 8 putando» (o in u corr. m. 1) T 9 uita TV; in uitam v bonam 
 v tolerabiliorem v 10 mammona v; sic ubique 11 fuerant 
 V: fuerunt Tv 12 adquaesitae TV neris V: aeras Tv quas 
 TV: quasi v iniquitas V: iniqu∗∗ts (it ras.) T inquisitas v 
 13 patet v sunt V: sint Tv 16 uiuant (a in u con- m. 1) 
 T 17 sustentantur v 18 tabernacula (ac a m. 2 in ras.) T 
 19 tam PTv: om. V ad tantam PTv: tam V 20 ipsa (a add. 
 m. 2) T facerent v . 22 uirgilium v repperiri V 24 et 
 illa Vv: illa T 

 VIIII. 

 33 
 
 
 iustum in nomine iusti, meroedem iusti accipiet. 
 nam cum Elysios campos poeta ille describeret, ubi putant 
 habitare animas beatorum, non solum ibi posuit eos qui 
 propriis meritis ad illas sedes peruenire potuerunt, sed adiecit 
 atque ait: 
 quique sui memores alios fecere merendo, 
 id est qui promeruerunt alios eosque sui memores promerendo 
 fecerunt; prorsus tamquam eis dicerent quod frequentatur ore 
 christianorum, cum se cuique sanctorum humilis quisque 
 commendat et dicit : "memor mei esto", atque id ut esse possit 
 promerendo efficit. sed quis iste sit modus et quae sint 
 ipsa peccata, quae ita impediunt peruentionem ad regnum dei, 
 ut tamen amicorum sanctorum meritis impetrent indulgentiam, 
 difficillimum est inuenire, periculosissimum definire. ego certe 
 usque ad hoc tempus cum inde satagerem, ad eorum indaginem 
 peruenire non potui. et fortassis propterea latent, ne studium 
 proficiendi ad omnia cauenda peccata pigrescat; quoniam si 
 scirentur quae uel qualia sint delicta, pro quibus etiam permanentibus 
 nec prouectu uitae melioris absumtis intercessio 
 sit inquirenda et speranda iustorum, eis secura se obuolueret 
 humana segnitia nec euolui talibus implicamentis ullius uirtutis 
 expeditione curaret, sed tantummodo quaereret aliorum 
 meritis liberari, quos amicos sibi de mamona iniquitatis 
 elemosynarum largitate fecisset. nunc uero dum uenialis iniquitatis, 
 etiam si perseueret, ignoratur modus, profecto et 
 studium in meliora proficiendi orando et instando uigilantius 
 adhibetur et faciendi de mamona iniquitatis sanctos amicos

 6 Aen. 6, 664 

 2 elyseos F aelysios T ille (e in ras.) T 4 potuerint 
 v 6 quique Vv: quisque T facere TVv (» in e eorr . m. 2 in 
 F) maerendo V 7 eosque] eos qui v 8 dicerent (n del . 
 m. 1) F: diceret Tv 9 cuique (c in ras. a m. 2) T 15 cum 
 TY: om. v satageram v 16 fortasse v 18 delicta (i eae e 
 corr.) v 19 prouectum v meliorum v absumtis TY: assumptis 
 v 20 eis Tv: ei F secura TY: cura v obuoluere T 
 21 uolui (e add. m. 2) T talibus Vv: tatibus T uliius TV: 
 illius v 23 sibi] ibi v 27 faciendis v sanctis amicis v 
 
 
 cura non spernitur. uerum ista liberatio, quae fit siue suis 
 quibusque orationibus siue intercedentibus sanctis, id agit, ut 
 in ignem quisque non mittatur aeternum, non ut, cum fuerit 
 missus, post quantumcumque tempus inde eruatur. nam et 
 illi qui putant sic intellegendum esse quod scriptum est, 
 afferre terram bonam uberem fructum, aliam tricenum, aliam 
 sexagenum, aliam centenum, ut sancti pro suorum diuersitate 
 meritorum alii tricenos homines liberent, alii sexagenos, alii 
 centenos, hoc in die iudicii futurum suspicari solent, non post 
 iudicium. qua opinione quidam cum uideret homines impunitatem 
 sibi peruersissime pollicentes, eo quod omnes isto modo 
 ad liberationem pertinere posse uideantur. elegantissime respondisse 
 perhibetur, bene potius esse uiuendum, ut inter eos 
 quisque reperiatur qui pro aliis intercessuri sunt liberandis, 
 ne tam pauci sint, ut cito ad numerum suum uel tricenum 
 uel sexagenum uel centenum unoquoque eorum perueniente 
 multi remaneant, qui erui iam de poenis illorum intercessione 
 non possint et in eis inueniatur quisquis sibi spem fractus 
 alieni temeritate uanissima pollicetur. 
 CXLIII. EX LIBRO DE CIVITATE DEI XXH. DE AETERNA DEI ET IN- COMMVTABILI VOLVNTATE. Multa fiunt quidem a malis contra uoluntatem dei; sed 
 tantae est ille sapientiae tantaeque uirtutis, ut in eos exitus 
 siue fines, quos bonos et iustos ipse praesciuit, tendant omnia,

 6 c1 Matth. 13, 8 

 1 ista TV: om. v 2 agit Vv: agitur T 4 inde tempua 
 Tc eraatur TV: seruetor v 5 illi Vv: illad T 6 afferre 
 Vv: Alene T aliam tricenum — sexagenum] T* inras . aliam 
 a: alia libri 7 aliam vt alia TV 8 sexaginos (e add. m. 2) V 
 9 die c: diem TV 12 eligantiBsime V 13 bene] beno T 
 14 repperiúu V 20 cap . CLI T CLVIIU P CLX Gv 21 Ubro] 
 eodem libro T 25 finis v 

 33* 
 
 
 quae uoluntati eius uidentur aduersa. ac per hoc cum deus 
 mutare dicitur uoluntatem, ut quibus lenis erat uerbi gratia 
 reddatur iratus, illi potius quam ipse mutantur et eum quodam 
 modo mutatum in his quae patiuntur inueniunt; sicut 
 mutatur sol oculis sauciatis et asper quodam modo ex miti 
 et ex delectabili molestus efficitur, cum ipse apud se ipsum 
 maneat idem qui fuit. dicitur etiam uoluntas dei, quam facit 
 in cordibus oboedientium mandatis eius, de qua dicit apostolus: 
 deus est enim, qui operatur in uobis et uelle; sicut 
 iustitia dei non solum qua ipse iustus est dicitur, sed illa 
 etiam quam in homine, qui ab illo iustificatur, facit. sic et 
 lex eius uocatur, quae potius est hominum, sed ab ipso data; 
 nam utique homines erant quibus ait Iesus: in lege uestra 
 scriptum est, cum alio loco legamus: lex dei eius in 
 corde eius. secundum hanc uoluntatem, quam deus operatur 
 in hominibus, etiam uelle dicitur quod non ipse uult, sed 
 suos id nolentes facit; sicut dicitur cognouisse quod ut cognosceretur 
 fecit, a quibus ignorabatur. neque enim dicente 
 apostolo: nunc autem cognoscentes deum, immo 
 cogniti a deo, fas est, ut credamus, quod eos tunc cognouerit 
 deus praecognitos ante constitutionem mundi; sed tunc 
 cognouisse dictus est, quod tunc ut cognosceretur effecit. de 
 his locutionum modis iam et in superioribus libris memini 
 disputatum. secundum hanc ergo uoluntatem, qua deum uelle 
 dicimus quod alios effecit uelle, a quibus futura nesciuntur, 
 multa uult nec facit. multa enim uolunt fieri sancti eius ab 
 illo inspirata sancta uoluntate nec fiunt; sicut orant pro quibusdam 
 pie sancteque, et quod orant non facit, cum ipse in 
 eis hanc orandi uoluntatem sancto spiritu suo fecerit. ac per

 9 Philipp. 2, 13 13 Io. 8, 17 14 Pa. 36, 31 19 G&L 
 4, 9 21 cf. I Petro 1, 20 

 2 dicitur mutare v 10 qua F: quia Tv est TVvli esse v* 
 11 in homine TV: homo v 13 Iesus TV: dominus v 15 eios 
 TV: ipsius v 17 suos TV: eos v 21 praecognitos (os eas us 
 corr.) T 22 effecit Tv: efficit V 24 qua TV: quam v 
 25 effecit V: efficit Tx 28 sanctaeque T 
 
 
 hoc. quando secundum deum uolunt et orant sancti, ut quisque 
 sit saluus, possumus illo modo locutionis dicere: "uult 
 deus et non facit", ut ipsum dicamus uelle, qui ut uelint isti 
 facit. secundum illam uero uoluntatem suam, quae cum eius 
 praescientia sempiterna est, profecto in caelo et in terra omnia 
 quaecumque uoluit non solum praeterita uel praesentia 
 sed etiam futura iam fecit. uerum antequam ueniat tempus, 
 quo uoluit, ut fieret quod ante tempora uniuersa praesciuit 
 atque disposuit., dicimus: "fiet quando deus uoluerit; si autem 
 non solum tempus, quo futurum est, uerum etiam utrum 
 futurum sit ignoramus, dicimus: „fiet, si deus uoluerit"; non 
 quia deus nouam uoluntatem, quam non habuit, tunc habebit, 
 sed quia id quod ex aeternitate in eius immutabili praeparatum 
 est uoluntate tunc erit. 
 [ITEM DE EADEM VOLVNTATE DEI. EX PSALMO CX. Magna opera domini, exquisita in omnes uolun- 159* 
 tat e s eius. scrutare, exquire, uestiga, si potes, omnes uoluntates 
 domini, in omnibus semper magna opera eius inuenies. 
 nulla enim uoluntas potentior est ipsius uoluntate, 
 contra quam cum aliquid fieri sinit, misericordiam suam 
 iustitiamque demonstrat. sicut enim uult, ut homo non peccet, 
 ita uult peccatori parcere, ut reuertatur et uiuat, ita etiam 
 uult in peccatis perseuerantem punire, ut iustitiae potentiam 
 contumax non euadat: ac sic quidquid delegeris, o homo, non 
 deerit deo unde suam de te compleat uoluntatem. siue ergo 
 iustificet impium siue arguat pigrum siue exspectet auersum

 16 Ps. 110. 2 

 3 iste v 8 quo TV: quod v 10 quo TV: quod v 
 13 in] om. v 15 caput 159* deest in MV cap . CLX P CX 
 (ftc) Gv; num . om. T ex psalmo CX PT: t. X G\'v t. X eiplicit 
 Gl 17 uestigare G1 inueetiga G\'v potest G*T 19 potentior 
 GPv: potior T 21 ut] om. P\' homo.. P 22 peccatori 
 T: peccanti GPv 23 ut] G* in ras . 24 sic] si Tpr . 
 diligeris GxPl elegeris G2P2 eligeris v 25 unde] inde G1P1v 
 26 expectat P a.uersum (d ras.) P 
 
 
 seu deserat puniendum, semper misericors est, semper iustus, 
 semper omnipotens.]
 CXLIIII. SEQVITVR SETEXTVS. DE PEOMISSIONE AETERNAE BEATITVDINIS SANCTOEVM ET PERPETVIS SVPPLICIIS IMPIOEVM. 
 Quapropter, ut cetera tam multa praeteream, sicut nunc in 
 Christo uidemus impleri quod promisit Abrahae dicens: in 
 semine tuo benedicentur omnes gentes, ita quod 
 eidem semini eius promisit implebitur, ubi ait per prophetam: 
 resurgent qui erant in monumentis, et quod ait: 
 erit caelum nouum et terra noua, et non erunt memores 
 priorum nec ascendet in cor ipsorum, sed 
 laetitiam et exsultationem inuenient in ea. ecce 
 ego faciam Hierusalem exsultationem et populum 
 meum laetitiam; et exsultabo in Hierusalem et 
 laetabor in populo meo, et ultra non audietur in 
 illa uox fletus. et per alium prophetam quod praenuntiauit 
 dicens eidem prophetae: in tempore illo saluabitur 
 populus tuus omnis, qui inuentus fuerit scriptus 
 in libro, et multi dormientium in terrae puluere — 
 siue, ut quidam interpretati sunt, aggere — exsurgent, 
 hi in uitam aeternam et hi in opprobrium et in 
 confusionem aeternam. et alio loco per eundem prophetam: 
 accipient regnum sancti altissimi et obtinebunt 
 illud usque in saeculum et usque in

 7 Gen. 22, 18 10 Es. 26, 19 11 Es. 65, 17sqq. 
 18 Dan. 12, 1 sq. 24 Dan. 7, 18 

 1 seu] siue v deserat PT: oderet Gl oderit G\'V 3 cap . 
 CLII T CLXI GPtJ 4 sequitur setextus MV: om. GPTv promissione] 
 po»Bione (s ras.) T 5 impiorum] ex eodem libro XXII add. 
 GPTv 8 quod. T 12 ascendent v ascendat P 13 ea Tv: eam 
 MV 17 illa TV: ea v 20 dormientium (u am. 2 in ras.) T 
 puluerem T 21 interpraetati TVv 22 in uitam (om . hi) v 
 et hi in-aetemam1 om. v 23 alio TV: in alio v 24 accipi*ent 
 (a ras.) T 25 illad Vv: aliud T et usque in saeculum] om. v 
 
 
 saeculum saeculorum; et paulo post: regnum, inquit, eius 
 regnum sempiternum; et alia, quae ad hoc pertinentia 
 in libro uicesimo posui, sine quae non posui et tamen in 
 eisdem litteris scripta sunt, uenient et haec, sicut ista uenerunt, 
 quae increduli non putabant esse uentura. idem quippe 
 deus utraque promisit, utraque uentura esse praedixit, quem 
 perhorrescunt nomina paganorum etiam teste Porphyrio, nobilissimo 
 philosopho paganorum. 
 CXLV. SEQVITVB: CONTRA SAPIENTES MVNDI, QVI PVTANT TERRENA HOMINVM CORPORA AD CAELESTE HABITACVLVM NON POSSE TRANSFERRI. Sed uidelicet homines docti atque sapientes contra uim 
 tantae auctoritatis, quae omnia genera hominum, sicut tanto 
 ante praedixit, in hoc credendum sperandumque conuertit, 
 acute sibi argumentari uidentur aduersus corporum resurrectionem 
 et dicere quod in tertio de republica libro a 
 Cicerone commemoratum est. nam cum Herculem et Romulum 
 ex hominibus deos esse factos asseueraret: "quorum non corpora" 
 inquit "sunt in caelum elata; neque enim natura pateretur, 
 ut id quod esset e terra nisi in terra maneret." haec est 
 magna ratio sapientium, quorum dominus nouit cogitationes, 
 quoniam uanae sunt. si enim animae tantummodo 
 essemus, id est sine ullo corpore spiritus, et in 
 caelo habitantes terrena animalia nesciremus nobisque futurum

 1 Dan. 7, 27 3 do ciu. dei XX, 21 sqq. 17 Cic. de rep. 
 m, 28 22 Ps. 93, 11 

 3 uicensimo T siue quac - posui] om. vl 4 ista Vv: ita 
 T 7 numina V: nomina Tv etiam teste-paganorum] om. v 
 9 cap . CLIII T CLXII GPv 10 sequitur MV: item extet (eztant 
 r) quarto Pc; om. T terrenorum v 11 hominum] nominum 
 v 12 transferre v; ex eodem libro XXII add. PTv 18 romolum 
 T 19 aaeueraret T non] om. v 21 e TV: om. v 
 in terra Tv: in terram V 
 
 
 esse diceretur, ut terrenis corporibus animandis quodam uinculo 
 mirabili necteremur: nonne multo fortius argumentaremur 
 id credere recusantes et diceremus naturam non pati, ut res 
 incorporea ligamento corporeo uinciretur? et tamen plena est 
 terra uegetantibus animis haec membra terrena miro sibi 
 modo conexa et implicata. cur ergo eodem uolente deo, qui 
 fecit hoc animal, non poterit terrenum corpus in caeleste 
 corpus attolli, si animus omni ac per hoc etiam caelesti corpore 
 praestabilior terreno corpori potuit inligari? an terrena 
 particula tam exigua potuit aliquid caelesti corpore melius 
 apud se tenere, ut sensum haberet et uitam, et eam sentientem 
 atque uiuentem dedignabitur caelum suscipere aut susceptam 
 non poterit sustinere, cum de re sentiat et uiuat ista meliore, 
 quam est corpus omne caeleste? sed ideo nunc non fit, quia 
 nondum est tempus, quo id fieri uoluit, qui hoc quod uidendo 
 iam uiluit multo mirabilius quam illud quod ab istis non 
 creditur fecit. cur enim non uehementius admiramur incorporeos 
 animos caelesti corpore potiores terrenis inligari corporibus 
 quam corpora licet terrena sedibus quamuis caelestibus, 
 tamen corporeis sublimari, nisi quia hoc uidere consueuimus 
 et hoc sumus, illud uero nondum sumus nec aliquando 
 adhuc uidimus? nam profecto sobria ratione consulta mirabilioris 
 esse diuini operis reperitur incorporalibus corporalia 
 quodam modo attexere quam licet diuersa, quia illa caelestia, 
 ista terrestria, tamen corpora et corpora copulare. sed hoc 
 incredibile fuerit aliquando.

 3 cre∗∗∗dere V 4 incorporea] in corpore a V alligamento 
 v uinciretur Pv: ninceretur PITY 5 sibi PTv: si Y 
 6 implicata V: implicita PTv deo] add. T1 supr. uers . 7 in 
 caelesti corpore v 8 attolli—etiam] om. v 9 praestabiliori 
 v terreno] terrenum v corpori TV: corpus v 11 et eam] 
 om . v 12 susceptura v 15 quo a: quod TVv id T: onu 
 Vv 16 uiluit V: uoluit Tv 22 mirabiliores v 
 
 
 CXLVI. SEQVITVR: DE CARNIS RESVRRECTIONE, QVAM QVIDAM MVNDO CREDENTE NON CREDVNT. Ecce iam credidit mundus sublatum terrenum Christi corpus 
 in caelum, resurrectionem carnis et ascensionem in supernas 
 sedes paucissimis remanentibus atque stupentibus uel doctis 
 uel indoctis iam crediderunt et docti et indocti. si rem credibilem 
 crediderunt, uideant quam sint stolidi qui non credunt. 
 si autem res incredibilis credita est, etiam hoc utique incredibile 
 est, sic creditum esse quod incredibile est. haec igitur 
 duo incredibilia, resurrectionem scilicet nostri corporis in 
 aeternum et rem tam incredibilem mundum esse crediturum, 
 idem deus, antequam uel unum horum fieret, ambo futura esse 
 praedixit. unum duorum incredibilium iam factum uidemus, 
 ut quod erat incredibile crederet mundus: cur id quod reliquum 
 est desperatur, ut etiam hoc ueniat quod incredibile credidit 
 mundus, sicut iam uenit quod similiter incredibile fuit, ut 
 rem tam incredibilem crederet mundus, quando quidem hoc 
 utrumque incredibile, quorum uidemus unum, alterum credimus, 
 in eisdem litteris praedictum sit, per quas credidit 
 mundus?

 13 cf. Matth. 26, 13 

 1 cap . CLIIII T CLXn P CLXIII Gv 2 sequitur MV: om. 
 GPTo resurrectione carnis OPTv 3 credunt] ex eodem libro 
 XXII add. GPTv 7 " docti (et add. m. 2) T 8 sint PTv: sit 
 V 9 hoc] om. v 11 nostri I nostri V 19 unum —credimus] 
 om. v 20 sit PT: om. MYv quas PTY: quos v