Excerpta ex Operibus Augustini (154-157a)

CXXXVIII. SEQVITVK SETEXTVS. DE MAQVITVDINE PRAEVARICATIONIS PRIMAE, OB QVAM AETERNA POENA DEBEATVK QVI EXTRA GRATIAM FVEBIT SALVATORIS.

Sed poena aeterna ideo dura et iniusta sensibus uidetur
humanis, quia in hac infirmitate moribundorum sensuum
deest ille sensus altissimae purissimaeque sapientiae, quo sentiri
possit quantum nefas in illa prima praeuaricatione commissum
est. quanto enim magis homo fruebatur deo, tanto
maiore impietate dereliquit deum et factus est malo dignus
aeterno, qui hoc in se peremit bonum, quod esse posset
aeternus. hinc est uniuersi generis humani massa damnata,
quoniam qui hoc primus admisit cum ea quae in illo fuerat
radicata sua stirpe punitus est, ut nullus ab hoc iusto debitoque
supplicio nisi misericordia et indebita gratia liberetur
atque ita dispertiatur genus humanum, ut in quibusdam
demonstretur quid ualeat misericors gratia, in ceteris quid [*]

iusta uindicta. neque enim utrumque demonstraretur in omnibus,
quia, si omnes remanerent in poenis iustae damnationis,
in nullo appareret misericors gratia; rursus si omnes a tenebris
transferrentur in lucem, in nullo appareret ueritas ultionis.
in qua propterea multo plures quam in illa sunt, ut sic
ostendatur quid omnibus deberetur. quod si omnibus redderetur,
iustitiam uindicantis iuste nemo reprehenderet; quia
uero tam multi exinde liberantur, est unde agantur maximae
gratiae gratuito muneri liberantis.

CXXXVIIII. SEQVITVR SETEXTVS. CONTRA OPINIONEM EORVM QVI PVTAJNT CRIMINOSIS SVPPLICIVM POST MORTEM CAVSA PVRGATIOKIS ADHIBERI.

Platonici quidem, quamuis impunita nulla uelint esse peccata,
tamen omnes poenas emendationi adhiberi putant uel
humanis inflictas legibus uel diuinis siue in hac uita siue
post mortem, si aut parcatur hic cuique aut ita plectatur, ut
hic non corrigatur. hinc est Maronis illa sententia, ubi, cum
dixisset de terrenis corporibus moribundisque membris, quod
animae
hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque nec auras
suspiciunt clausae tenebris et carcere caeco,
secutus adiunxit atque ait: [*] [*]

quin et supremo cum lumine uita reliquit —
id est cum die nouissimo reliquit eas ista uita —
non tamen — inquit — omne malum miseris nec funditus
[omnes
corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est multa
diu concreta modis inolescere miris.
ergo exercentur poenis ueterumque malorum
supplicia expendunt; aliae panduntur inanes
suspensae ad uentos, aliis sub gurgite uasto
infectum eluitur scelus aut exuritur igni.
qui hoc opinantur, nullas poenas non, sed purgatorias uolunt esse
post mortem, ut, quoniam terris superiora sunt elementa aqua,
aer, ignis, ex aliquo istorum mundetur per expiatorias poenas
quod terrena contagione contractum est. aer quippe accipitur
in eo quod ait: suspensae ad uentos", aqua in eo quod ait:
"sub gurgite uasto"; ignis autem suo nomine expressus est,
cum dixit: "aut exuritur igni. nos uero etiam in hac quidem
mortalitate esse quasdam poenas purgatorias confitemur, non
quibus affliguntur quorum uita uel non inde fit melior uel
potius inde fit prior; sed illis sunt purgatoriae qui eis coherciti
corriguntur. ceterae omnes poenae siue temporariae siue
sempiternae, sicut unusquisque diuina prouidontia tractandus
est, inferuntur uel pro peccatis siue praeteritis siue in quibus
adhuc uiuit ille qui plectitur, uel pro exercendis declarandisque
uirtutibus per homines et angelos seu bonos seu malos.
nam etsi quisque mali aliquid alterius improbitate uel errore
patiatur, peccat quidem homo, qui uel ignorantia uel iniustitia
cuiquam mali aliquid facit, sed non peccat deus, qui
iusto, quamuis occulto iudicio sinit fieri. sed temporarias [*]
poenas alii in hac uita tantum, alii post mortem, alii et nunc
\'et tunc, uerum tamen ante iudicium illud seuerissimum nouissimumque
patiuntur. non autem omnes ueniunt in sempiternas
poenas, quae post illud iudicium sunt futurae, qui post mortem
sustinent temporales. nam quibusdam quod in isto non
remittitur remitti in futuro saeculo, id est ne futuri saeculi
aeterno supplicio puniantur, iam supra diximus.

Rarissimi sunt autem qui nullas in hac uita, sed tantum
postea poenas luunt. fuisse tamen aliquos, qui usque ad
decrepitam senectutem ne leuissimam quidem febriculam senserint
quietamque duxerint uitam, et ipsi nouimus et audiuimus.

CXL. EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XXI. DE HIS QVI EOS QVI PERMANENT IN CATHOLICA FIDE, ETIAM SI PESSIME VI- XERINT, TAMEN PROPTER FIDEI FVNDAMENTVM SALVANDOS ESSE DEFINIVNT.

1 Sunt qui propter id quod scriptum est: qui perseuerauerit
usque in finem, hic saluus erit, non nisi in
ecclesia catholica perseuerantibus, quamuis in ea male uiuentibus,
hoc promittunt, per ignem uidelicet saluandis merito
fundamenti, de quo ait apostolus: fundamentum enim
aliud nemo potest ponere praeter id quod positum
est, quod est Christus Iesus. si quis autem aedificat
super fundamentum aurum, argentum, lapides.
pretiosos, ligna, faenum, stipulam, uniuscuiusque
opus manifestabitur; dies enim declarabit, quoniam
in igni reuelabitur, et uniuscuiusque opus [*] [*]

quale sit ignis probabit. si cuius opus permanserit,
quod superaedificauit, mercedem accipiet; si
cuius autem opus arserit, damnum patietur; ipse
autem saluus erit, sic tamen quasi per ignem. dicunt
ergo cuiuslibet uitae catholicum christianum Christum
habere in fundamento, quod fundamentum nulla haeresis
habet a corporis eius unitate praecisa; et ideo propter hoc
fundamentum, etiam si malae uitae fuerit catholicus christianus,
uelut qui superaedificauerit ligna, faenum, stipulam, putant
eum saluum fieri per ignem, id est per poenas ignis illius
liberari, quo igne ultimo iudicio punientur mali.

CXLI. EX EODEM LIBRO XXI. QVID SIT IN FVNDAMENTO HABERE CHRISTVM ET QVIBVS SPONDEATVR SALVS PER IGNIS VSTVRAM.

Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet et ego in eo. ostendit quid sit non
sacramento tenus, sed re uera corpus Christi manducare et
eius sanguinem bibere; hoc est in Christo manere, ut in illo
maneat et Christus. sic enim hoc dixit, tamquam diceret:
"qui non in me manet et in quo non maneo, non se dicat aut
existimet manducare corpus meum aut bibere sanguinem
meum." non itaque manent in Christo qui non sunt membra
eius. non sunt autem membra Christi qui se faciunt membra
meretricis, nisi malum illud paenitendo esse destiterint et ad
hoc bonum reconciliatione redierint. [*] [*] [*] [*]

Sed habent, inquiunt, christiani catholici in fundamento
Christum, a cuius unitate non recesserunt, tametsi huic fundamento
superaedificauerunt quamlibet pessimam uitam uelut
ligna, faenum, stipulam. recta itaque fides, per quam Christus
. est fundamentum, quamuis cum damno — quoniam illa quae
superaedificata sunt exurentur — tamen poterit eos quandoque
ab illius ignis perpetuitate saluare. respondeat eis breuiter
apostolus Iacobus: si quis dicat se fidem habere, opera
autem non habeat, numquid poterit fides saluare
eum? et quis est, inquiunt, de quo dicit apostolus Paulus :
ipse autem saluus erit, sic tamen quasi per ignem?
simul quis iste sit inquiramus; hunc autem non esse certissimum
est, ne duorum apostolorum sententias mittamus in
rixam, si unus dicit: "si etiam mala opera quis habuerit,
saluabit eum per ignem fides;" alius autem: si opera non
habeat, numquid poterit fides saluare eum?

Inueniemus ergo quis possit saluari per ignem, si prius inuenerimus
quid sit habere in fundamento Christum. quod ut
de ipsa similitudine quantocius aduertamus, nihil in aedificio
praeponitur fundamento. quisquis itaque sic habet in corde
Christum, ut ei terrena et temporaria nec ea quae licita sunt
atque concessa praeponat, fundamentum habet Christum; si
autem praeponit, etsi uideatur habere fidem Christi, non est
tamen in eo fundamentum Christus, cui talia praeponuntur;
quanto magis, si salutaria praecepta contemnens committat
inlicita, non praeposuisse Christum, sed postposuisse conuincitur,
quem posthabuit imperantem siue concedentem, dum
contra eius imperata siue concessa suam per flagitia delegit [*] [*]

expleri libidinem ? si quis itaque christianus diligit meretricem
eique adhaerens unum corpus efficitur, iam in fundamento
non habet Christum. si quis autem diligit uxorem suam, si
secundum Christum, quis ei dubitet in fundamento esse Christum?
si uero secundum hoc saeculum, si carnaliter, si in
morbo concupiscentiarum, sicut et gentes, quae ignorant deum,
etiam hoc secundum ueniam concedit apostolus, immo per
apostolum Christus. potest ergo et iste in fundamento habere
Christum. si enim nihil ei talis affectionis uoluptatisque praeponat,
quamuis superaedificet ligna, faenum, stipulam, Christus
est fundamentum; propter hoc saluus erit per ignem.
delicias quippe huius modi amoresque terrenos propter coniugalem
quidem copulam non damnabiles tribulationis ignis
exuret. ad quem pertinent ignem et orbitates et quaecumque
calamitates, quae auferunt haec. ac per hoc ei qui aedificauit
erit aedificatio ista damnosa, quia non habebit quod superaedificauit,
et eorum amissione cruciabitur, quibus fruendo
utique laetabatur; sed per hunc ignem saluus erit merito
fundamenti, quia, etsi utrum id habere mallet an Christum a
persecutore proponeretur, illud Christo non praeponeretur.
uide in apostoli uerbis hominem aedificantem super fundamentum
aurum, argentum, lapides pretiosos: qui sine uxore
est, inquit, cogitat quae sunt dei, quomodo placeat
deo. uide alium aedificantem ligna, faenum, stipulam: qui
autem matrimonio iunctus est, inquit, cogitat ea
quae sunt mundi, quomodo placeat uxori. uniuscuiusque
opus manifestabitur; dies enim declarabit
— dies utique tribulationis — quoniam in igni, [*] [*] [*]
inquit, reuelabitur. eandem tribulationem ignem uocat, sicut
alibi legitur: uasa figuli probat fornax et homines
iustos temtatio tribulationis. et uniuscuiusque
opus quale sit ignis probabit. si cuius opus permanserit
t - permanet enim quod quisque cogitat quae sunt
dei, quomodo placeat deo — quod superaedificauit,
mercedem accipiet — id est unde cogitauit, hoc sumet; —
si cuius autem opus arserit, damnum patietur —
quoniam quod dilexerat non habebit - ipse e autem saluus
erit — quia nulla eum tribulatio ab illius fundamenti stabilitate
semouit — sic tamen quasi per ignem — quod
enim sine inliciente amore non habuit, sine urente dolore non
perdit. ecce, quantum mihi uidetur, inuentus est ignis, qui
nullum eorum damnet, sed unum ditet, alterum damnificet,
ambos probet. si autem ignem illum loco isto uoluerimus
accipere, de quo dominus dicit sinistris: discedite a me,
maledicti, in ignem aeternum, ut in eis etiam isti
esse credantur qui aedificant super fundamentum ligna, faenum,
stipulam, eosque ex illo igne post tempus pro malis
meritis impertitum liberet boni meriti fundamentum: quid arbtramur dextros, quibus dicetur: uenite, benedicti
patris mei, possidete paratum uobis regnum, nisi
eos qui aedificauerunt super fundamentum aurum, argentum,
lapides pretiosos? sed in illum ignem, de quo dictum est:
sic tamen quasi per ignem, si hoc modo est intellegendus,
utrique mittendi sunt, et dextri scilicet et sinistri.
illo quippe igne utrique probandi sunt, de quo dictum est: [*] [*]
dies enim declarabit, quoniam in igne reuelabitur
et uniuscuiusque opus quale sit ignis probabit. si
ergo utrumque probabit ignis, ut, si cuius opus permanserit,
id est non fuerit igne consumtum, quod superaedificauit,
mercedem accipiat, si cuius autem opus arserit, damnum
patiatur: profecto non est ipse aeternus ille ignis. in illum
enim soli sinistri nouissima et perpetua damnatione mittentur,
iste autem dextros probat. sed alios eorum sic probat, ut
aedificium, quod super Christum fundamentum ab eis inuenerit
esse constructum, non exurat atque consumat; alios autem
aliter, id est ut quod superaedificauerunt ardeat damnumque
inde patiantur, salui fiant autem, quoniam Christum in fundamento
stabiliter positum praecellenti caritate . tenuerunt. si
autem salui fient, profecto et ad dexteram stabunt et cum
ceteris audient: uenite, benedicti patris mei, possidete
paratum uobis regnum, non ad sinistram, ubi illi
erunt qui salui non erunt et ideo audient: discedite a me,
maledicti, in ignem aeternum. nemo quippe ab illo
igne saluabitur, quia in supplicium aeternum ibunt illi omnes,
ubi uermis eorum non moritur et ignis non extinguitur, quo
cruciabuntur die ac nocte in saecula saeculorum. post istius
sane corporis mortem, donec ad illum ueniatur qui post resurrectionem
corporis futurus est damnationis et remunerationis
ultimus dies, si hoc temporis interuallo spiritus defunctorum
eius modi ignem dicuntur perpeti, quem non sentiant illi
qui non habuerunt tales mores in huius corporis uita, ut
eorum ligna et faenum et stipula consumatur, alii uero [*] [*]
sentiant, qui eius modi secum aedificia portauerunt sine ibi tantum
sine et hic et ibi sine ideo hic, ut non ibi saecularia,
quamuis a damnatione uenialia, concremantem ignem transitoriae
tribulationis inueniant: non redarguo, quia forsitan
uerum est. potest quippe ad istam tribulationem pertinere
etiam mors ipsa carnis, quae de primi peccati perpetratione
concepta est, ut secundum cuiusque aedificium tempus, quod
eam sequitur, ab unoquoque sentiatur. persecutiones quoque,
quibus martyres coronati sunt et quas patiuntur quicumque
christiani, probant utraque aedificia uelut ignis et alia con
sumunt cum ipsis aedificatoribus, si Christum in eis non inueniunt
fundamentum; alia sine ipsis, si inueniunt, quia licet
cum damno salui erunt ipsi; alia uero non consumunt, quia
talia reperiunt, quae maneant in aeternum. erit etiam in fine
saeculi tribulatio tempore antichristi, qualis numquam antea
fuit. quam multa erunt tunc aedificia siue aurea siue faenea
super optimum fundamentum, quod est Christus Iesus, ut
ignis ille probet utraque et de aliis gaudium, de aliis inferat
damnum, neutros tamen perdat, in quibus haec inueniet propter
stabile fundamentum. quicumque autem non dico uxorem,
cuius etiam commixtione carnis ad carnalem utitur uoluptatem,
sed ipsa quae ab eius modi delectationibus aliena sunt nomina
pietatis humano more carnaliter diligendo Christo anteponit,
non eum habet in fundamento et ideo non per ignem saluus
erit, sed saluus non erit, quia esse cum saluatore non poterit,
qui de hac re apertissime loquens ait: qui amat patrem
aut matrem plus quam me, non est me dignus;, [*] [*] [*]
et qui amat filium aut filiam super me, non est
me dignus. uerum qui has necessitudines sic amat carnaliter,
ut tamen eas Christo domino non praeponat malitque
ipsis carere quam Christo, si ad hunc fuerit articulum temtationis
adductus, per ignem erit saluus, quia ex earum amissione
tantum necesse est urat dolor, quantum haeserat amor.
porro qui patrem, matrem, filios, filias secundum Christum
dilexerit, ut ad eius regnum obtinendum eique cohaerendum
illis consulat uel hoc in eis diligat, quod membra sunt Christi:
absit, ut ista dilectio reperiatur in lignis, faeno et stipula
consumenda, sed prorsus aedificio aureo, argenteo, gemmeo
deputabitur. quomodo autem potest eos plus amare quam
Christum, quos amat utique propter Christum?

[DE EXPOSITIONE PSALMI LXXX.

Expone ergo, inquit, nobis ligna, faenum, stipulam qui
aedificant supra fundamentum quomodo non pereant, sed salui
fiant, sic tamen tamquam per ignem. obscura quidem illa
quaestio, sed ut possum breuiter dicam, fratres. sunt homines
omnino contemtores saeculi huius, quibus non est natum quidquid
temporaliter fluit; non haerent dilectione aliqua terrenis
operibus, casti, sancti, continentes, iusti, fortassis et omnia
sua uendentes et pauperibus distribuentes aut possidentes
tamquam non possidentes et utentes hoc mundo tamquam
non utentes. sunt autem alii qui rebus infirmitati concessis [*] [*]

inhaerent aliquantum dilectione: non rapit uillam alienam,
sed sic amat suam, ut si perdiderit conturbetur; non appetit
uxorem alienam, sed sic haeret, sic miscetur suae, ut modum
non ibi teneat praescriptum tabulis liberorum procreandorum
causa; non tollit aliena, sed repetit sua et habet indicium
cum fratre suo. talibus enim dicitur : iam quidem omnino
delictum est, quia iudicia habetis uobiscum. uerum
ipsa iudicia in ecclesia iubet agi, non ad forum trahi; tamen
delicta esse dicit. contendit enim christianus pro rebus terrenis
amplius quam decet eum cui promissum est regnum caelorum;
non totum cor sursum leuat, sed aliquam eius partem trahit
in terram. denique si ueniat temtatio ducendi martyrii, illi
qui habent in fundamento Christum et aedificant aurum,
argentum, lapides pretiosos, qui dicunt ex hac opportunitate:
bonum est mihi dissolui et esse cum Christo, alacres
currunt, aut nihil aut modice de terrena fragilitate contristantur;
illi autem amantes res proprias, domos proprias,
grauiter conturbantur: faenum, stipula et lignum ardet.
habent ergo ligna et faenum et stipulam super fundamentum,
sed rerum concessarum, non inlicitarum. dico enim, fratres:
possides fundamentum: haere caelo, calca terram. si talis es, [*] [*]
non aedificas nisi aurum, argentum, lapides pretiosos; cum
autem dixeris: "amo possessionem istam, timeo ne pereat" et
imminet damnum et tu contristaris, non quidem praeponis
eam Christo. nam sic amas possessionem istam, ut, si dicatur
tibi: "ipsam uis an Christum?" et si tristis eam perdis, plus
tamen amplecteris Christum, quem posuisti in fundamento:
saluus eris tamquam per ignem. audi aliud: non potes tenere
possessionem istam, nisi dixeris falsum testimonium; et hoc
non facere Christum in fundamento ponere est. ueritas enim
dixit: os, quod mentitur, occidit animam. ergo si possessionem
tuam diligis, non tamen propter illam facis rapinam,
non propter illam dicis falsum testimonium, non propter illam
homicidium, non propter illam falsum iuras, non propter illam
Christum negas, eo, quod non propter illam facis haec, Christum
habes in fundamento; tamen quia diligis illam et contristaris,
si perdis illam, super fundamentum posuisti non
aurum, argentum, lapides pretiosos, sed ligna, faenum, stipulam:
saluus ergo eris, si ardere coeperit quod aedificasti, sic
tamen tamquam per ignem. nemo ergo super fundamentum
hoc aedificet adulteria, blasphemias, sacrilegia, idolatrias, periuria
et putet se saluum futurum per ignem, quasi ista sint
ligna, faenum, stipula; sed si aedificat amorem terrenorum
super fundamentum regni caelorum, id est super Christum, [*] [*]
ardebit amor rerum temporalium et ipse saluus erit per idoneum
fundamentum.

Inimici domini mentiti sunt ei dicendo: eo ad
uineam et non eundo; et erit tempus non ad tempus, sed
in aeternum. et qui sunt isti? et cibauit illos ei
adipe frumenti. nostis adipem frumenti, unde cibantur
multi inimici, qui mentiti sunt ei. et cibauit illos ex
adipe frumenti: miscuit eos sacramentis suis. et Iudam,
quando dedit buccellam, ex adipe frumenti cibauit; et inimicus
domini mentitus est ei et erit tempus eius in aeternum.
cibauit illos ex adipe frumenti. o ingratos! cibauit
ex adipe frumenti et de petra melle saturauit eos:
in heremo de petra aquam produxit, non mel. mel sapientia
est, primatum dulcoris tenens in escis cordis. quam ergo
multi inimici domini mentientes domino cibantur non solum
ex adipe frumenti sed etiam de petra melle, de sapientia
Christi! quam multi delectantur uerbo eius et cognitione
sacramentorum eius, solutione parabularum eius! quam multi
delectantur! quam multi clamant! et non est hoc mel de
quolibet homine, sed de petra: petra autem erat Christus.
quam multi ergo satiantur de melle isto! clamant,
dicunt: "suaue est." dicunt: "nihil melius, nihil dulcius intellegi
uel dici potuit." et tamen inimici domini mentiti sunt ei.
nolo amplius immorari in rebus dolendis: quamquam terribiliter
psalmus ad hoc finitus sit, tamen a fine eius, obsecro
uos, recurramus ad caput: exultate deo adiutori nostro.] [*] [*]