Excerpta ex Operibus Augustini (149-153)

"CXXXIII. EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XX. DE ADVENTV HELIAB ANTE IVDICIVK, CVIVS PRAEDICATIONE SCRIPTVRARVM SECRETA ,- : RESERANTE IVDAEI CONVERTENTVR AD CHMSTVM.

Cum admonuisset, ut meminissent legis Mosi — quoniam
praeuidebat eos multo adhuc tempore non eam spiritaliter,
sicut oportuerat, accepturos — continuo subiecit: et ecce ego
mittam uobis Helian Tesbiten, antequam ueniat
dies domini magnus et inlustris, qui conuertet
cor patris ad filium et cor hominis ad proximum
suum, ne forte ueniens percutiam terram penitus.
per hunc Heliam magnum mirabilemque prophetam exposita
sibi lege ultimo temporum ante iudicium Iudaeos in Christum
uerum, id est in Christum nostrum, esse credituros celeberrimum
est in sermonibus cordibusque fidelium. ipse quippe
ante aduentum iudicis saluatoris non immerito speratur esse
uenturus, quia etiam nunc uiuere non immerito creditur.
curru namque igneo raptus est de rebus humanis, quod euidentissime
sancta scriptura testatur. cum uenerit ergo expo-
nendo legem spiritaliter, quam nunc Iudaei carnaliter sapiunt,
conuertet cor patris ad filium, id est cor patrum ad filios.
singularem quippe pro numero plurali interpretes septuaginta
posuerunt; et est sensus, ut etiam filii sic intellegant legem,
id est Iudaei, quemadmodum eam patres intellexerunt, id
est prophetae, in quibus erat et ipse Moses. sic enim cor [*] [*]

patrum conuertetur ad filios, cum intellegentia patrum perducetur
ad intellegentiam filiorum et cor filiorum ad patres
eorum, dum in id quod senserunt illi, consentiunt et isti; ubi
Septuaginta dixerunt: et cor hominis ad proximum
suum. sunt enim inter se ualde proximi patres et filii.
quamquam in uerbis septuaginta interpretum, qui prophetice
interpretati sunt, potest alius sensus idemque electior \'inueniri,
ut intellegatur Helias cor dei patris conuersurus ad filium;
non utique agendo, ut pater diligat filium, sed docendo, quod
pater diligat filium; ut et Iudaei quem prius oderant diligant
eundem, qui noster est, Christum. Iudaeis enim nunc auersum
cor habet deus a Christo nostro, quia hoc putant. eis ergo
tunc cor eius conuertetur ad filium, cum ipsi conuerso corde
didicerint dilectionem patris in filium. quod uero sequitur:
et cor hominis ad proximum suum, id est conuertit
Helias et cor hominis ad proximum suum, quid melius intellegitur
quam cor hominis ad hominem Christum? cum enim
sit in forma dei deus noster, formam serui accipiens esse
dignatus est etiam proximus noster. hoc ergo faciet Helias.
ne forte, inquit, ueniam et percutiam terram penitus.
terra sunt enim qui terrena sapiunt, sicut Iudaei carnales
usque nunc; ex quo uitio contra deum murmura illa
uenerunt: quia mali ei placent, et: uanus est qui serui
t deo. [*] [*] [*]

CXXXIIII. EX LIBRO DE CIVITATE DEI XXI. AN POSSINT CORPORA IN VSTIONE IGNIS ESSE PERPETVA.

Quid igitur ostendam, unde conuincantur increduli, posse
humana corpora animata atque uiuentia non solum numquam
morte dissolui, sed in aeternorum quoque ignium durare tormentis?
nolunt enim hoc ad omnipotentis nos referre potentiam,
sed aliquo exemplo persuaderi sibi flagitant. quibus si
respondebimus esse animalia profecto corruptibilia, quia mortalia,
quae tamen in mediis ignibus uiuant, nonnullum etiam
genus uermium in aquarum calidarum scaturrigine reperiri,
quarum feruorem nemo impune contrectat, illos autem non
solum sine ulla sui laesione ibi esse, sed extra esse non posse:
aut nolunt credere, si ostendere non ualemus, aut, si ualuerimus
sine oculis demonstrare res ipsas siue per testes idoneos
edocere, non satis adhuc ad exemplum esse rei, de qua quaestio
est, eadem infidelitate contendent, quia haec animalia
nec semper uiuunt et in illis feruoribus sine doloribus uiuunt.
suae quippe naturae conuenientibus uegetantur illis, non
cruciantur elementis; quasi non incredibilius sit uegetari quam
cruciari talibus rebus. mirabile est enim dolere in ignibus
et tamen uiuere, sed mirabilius uiuere in ignibus nec dolere.
si hoc autem creditur, cur non et illud? [*]

CXXXV. AN CONSEQVENS SIT, VT CORPOREVM DOLOREM SEQVATVB CARNIS INTERITVS.

Sed nullum esse inquiunt corpus, quod dolere possit nec
possit mori. et hoc unde scimus? nam de corporalibus quis
certus est daemonum, utrum in eis doleant, quando se affligi
magnis cruciatibus confitentur? quod si respondetur terrenum
corpus solidum scilicet atque conspicuum nullum esse atque,
ut uno potius nomine id explicem, nullam esse carnem, quae
dolere possit morique non possit: quid aliud dicitur, nisi quod
sensu corporis homines et experientia collegerunt? nullam
namque carnem nisi mortalem sciunt; et haec est eorum tota
ratio, ut quod experti non sunt nequaquam esse arbitrentur.
nam cuius rationis est dolorem facere mortis argumentum,
cum uitae potius sit indicium? etsi enim quaerimus, utrum
semper possit uiuere, certum tamen est uiuere omne, quod
dolet, doloremque omnem nisi in re uiuente esse non posse.
necesse est ergo, ut uiuat dolens, non est necesse, ut occidat
dolor, quia nec corpora ista mortalia et utique moritura omnis
dolor occidit et, ut dolor aliquis possit occidere, illa causa
est, quoniam sic est anima conexa huic corpori, ut summis
doloribus cedat atque discedat; quoniam et ipsa compago
membrorum atque uitalium sic infirma est, ut eam uim, quae
magnum uel summum dolorem facit, non ualeat sustinere.
tunc autem tali corpori anima et eo conectetur modo, ut illud
uinculum, sicut nulla temporis longitudine soluitur, ita nullo
dolore rumpatur. proinde etiam si caro nunc talis nulla est, [*]

quae sensum doloris perpeti possit mortemque non possit, erit
tamen tunc talis caro, qualis nunc non est, sicut talis erit et
mors, qualis nunc non est. non enim nulla, sed sempiterna
mors erit, quando nec uiuere anima poterit deum non habendo
nec doloribus corporis carere moriendo. prima mors animam
nolentem pellit e corpore, secunda mors animam nolentem
tenet in corpore: ab utraque morte communiter id habetur,
ut quod non uult anima de suo corpore patiatur.

Attendunt autem isti contradictores nullam esse nunc carnem,
quae dolorem pati possit mortemque non possit, et non attendunt
esse tamen aliquid tale, quod corpore maius sit. ipse quippe animus,
cuius praesentia corpus uiuit et regitur, et dolorem pati
potest et mori non potest. ecce inuenta res, quae, cum sensum
doloris habeat, immortalis est. hoc igitur erit tunc etiam
in corporibus damnatorum, quod nunc esse scimus in animis
omnium. si autem consideremus diligentius, dolor, qui dicitur
corporis, magis ad animam pertinet. animae est enim dolere,
non corporis, etiam quando ei dolendi causa exsistit a corpore,
cum in eo loco dolet, ubi laeditur corpus. sicut ergo dicimus
corpora sentientia et corpora uiuentia, cum ab anima sit
corporis sensus et uita, ita corpora dicimus et dolentia, cum
dolor corpori nisi ab anima esse non possit. dolet itaque
anima cum corpore eo in loco eius, ubi aliquid contingit, ut
doleat; dolet et sola, quamuis sit in corpore, cum aliqua
causa etiam inuisibili tristis est ipsa corpore incolumi. dolet
etiam non in corpore constituta; nam utique dolebat dines [*]

ille apud inferos, quando dicebat: crucior in hac flamma.
corpus autem nec exanime dolet nec animatum sine anima
dolet. si ergo a dolore argumentum recte sumeretur ad mortem,
ut ideo mors possit accidere, quia potuit accedere et
dolor, magis ad animam pertineret mori, ad quam magis
pertinet et dolere. cum uero illa quae magis dolere potest
non possit mori, quid momenti affert, cur illa corpora,
quoniam futura sunt in doloribus, ideo etiam moritura esse
credamus? dixerunt quidem Platonici ex terrenis corporibus
moribundisque membris esse animae et metuere et cupere. et .
dolere atque gaudere. unde Vergilius: "hinc" inquit — id est
ex moribundis terreni corporis membris — "metuunt cupiuntque,
dolent gaudentque." sed conuicimus eos in duodecimo
huius operis libro, habere animas. secundum ipsos ab omni
etiam corporis labe purgatas diram cupiditatem, qua "rursus
incipiunt in corpora uelle reuerti." ubi autem potest esse
cupiditas, profecto etiam dolor potest. frustrata quippe cupiditas
sine non perueniendo quo tendebat sine amittendo quo
peruenerat uertitur in dolorem. quapropter si anima, quae
uel sola uel maxime dolet, habet tamen quandam pro suo
modo immortalitatem suam, non ideo mori poterunt illa corpora,
quia dolebunt. postremo si corpora faciunt, ut animae
doleant, cur eis dolorem possunt, mortem uero inferre non
possunt, nisi quia non est consequens, ut mortem faciat quod
dolorem facit? cur ergo incredibile est ita ignes illis [*] [*]
corporibus dolorem posse inferre, non mortem, sicut ipsa corpora
dolere animas faciunt, quae tamen non ideo mori cogunt ?
non est igitur necessarium futurae mortis argumentum dolor.

CXXXVI. EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XXI. QVOD IN BEBVS MIRIS SVMMA CREDENDI BATIO SIT OMNIPOTENTIA CBEATOBIS.

Cur itaque facere non possit deus, ut et resurgant corpora
mortuorum et igne aeterno crucientur corpora damnatorum,
qui fecit mundum in caelo, in terra, in aere, in aquis innumerabilibus
miraculis plenum, cum sit omnibus, quibus plenus
est, procul dubio maius et excellentius etiam mundus ipse
miraculum P sed isti, cum quibus uel contra quos agimus, qui
et deum esse credunt, a quo factus est mundus, et deos ab illo
factos, per quos ab illo administratur mundus, et miraculorum
effectrices siue spontaneorum siue cultu et ritu quolibet impetratorum
siue etiam magicorum mundanas uel non negant
uel insuper et praedicant potestates, quando eis rerum uim
mirabilem proponimus aliarum, quae nec animalia sunt rationalia
nec ulla ratione praediti spiritus, sicut sunt ea quorum
pauca commemorauimus, respondere assolent: "uis est ista
naturae, natura eorum sic sese habet, propriarum istae sunt
efficaciae naturarum". tota itaque ratio est, cur Agrigentinum
salem flamma fluere faciat, aqua crepitare, quia haec est
natura eius., at hoc esse potius contra naturam uidetur, quae
non igni, sed aquae dedit salem soluere, torrere autem igni,
non aquae. sed ista, inquiunt, salis huius naturalis est uis, [*]

ut his contraria patiatur. haec igitur ratio redditur et de illo
fonte Garamantico, ubi una uena friget diebus noctibusque
feruet, ui utraque molesta tangentibus; haec et de illo alio,
qui cum sit contrectantibus frigidus et facem sicut alii fontes
extinguat accensam, dissimiliter tamen atque mirabiliter ipse
idem accendit extinctam; haec et de lapide asbesto, qui cum
ignem nullum habeat proprium, accepto tamen sic ardet alieno,
ut non possit extingui; haec de ceteris, quae piget retexere,
quibus licet uis insolita contra naturam inesse uideatur, alia
tamen de illis non redditur ratio, nisi ut dicatur hanc eorum
esse naturam. breuis sane ista est ratio, fateor, sufficiensque
responsio. sed cum deus auctor sit naturarum omnium, cur
nolunt fortiorem nos reddere rationem, quando aliquid uelut
impossibile nolunt credere eisque redditionem rationis poscentibus
respondemus hanc esse uoluntatem omnipotentis dei?
qui certe non ob aliud uocatur omnipotens, nisi quoniam
quidquid uult potest, qui potuit creare tam multa, quae nisi
ostenderentur aut credendis hodieque dicerentur testibus, profecto
impossibilia putarentur, non solum quae ignotissima
apud nos uerum etiam quae notissima posui: sicut de calce,
quod feruet in aqua, in oleo frigida est; de magnete lapide,
quod nescio qua sorbitione insensibili stipulam non moueat et
ferrum rapiat; de carne non putrescente pauonis, cum patuerit
et Platonis; de palea sic frigente, ut fluescere niuem non
sinat, sic calente, ut maturescere poma compellat; de igne
fulgido, quod secundum suum fulgorem lapides coquendo
candificet et contra eundem suum fulgorem urendo plurima
offuscet. tale est et quod nigrae maculae offunduntur ex oleo
splendido, similiter nigrae lineae de candido imprimuntur [*]
argento, de carbonibus etiam, quod accendente igne sic uertantur
in contrarium, ut de lignis pulcherrimis taetri, fragiles
de duris, imputribiles de putribilibus fiant...

INTER CETERA.

Etiam ipsa posui, quoniam apud eorum contra quos agimus
historicos legi, ut ostenderem qualia multa multique illorum
nulla reddita ratione in suorum litteratorum scripta litteris
credant, qui nobis credere, quando id quod eorum experientiam
sensumque transgreditur omnipotentem deum dicimus esse
facturum, nec reddita ratione dignantur. nam quae melior et
ualidior ratio de rebus talibus redditur, quam cum omnipotens
ea posse facere perhibetur et facturus dicitur, quae praenuntiasse
ibi legitur, ubi alia multa praenuntiauit, quae fecisse
monstratur? ipse quippe faciet, quia se facturum ipse praedixit
quae impossibilia putantur, qui promisit et fecit, ut ab incredulis gentibus incredibilia crederentur.

Si autem respondent propterea se non credere quae de humanis
semper arsuris nec umquam morituris corporibus dicimus, quia
humanorum corporum naturam nouimus longe aliter institutam,
unde nec illa ratio hic reddi potest, quae de illis naturis mirabilibus
reddebatur, ut dici possit: „uis ista naturalis est, rei
huius ista natura est," quoniam scimus humanae carnis istam
non esse naturam: habemus autem quid respondeamus de litteris
sacris, hanc ipsam scilicet humanam carnem aliter institutam
fuisse ante peccatum, id est ut posset numquam perpeti mortem,
aliter autem post peccatum, qualis in haerumna huius
mortalitatis innotuit, ut perpetem uitam tenere non possit.
sic ergo aliter, quam nobis nota est, instituetur in resurrectione
mortuorum." [*]

CXXXVII. EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DBI XXI. AN HOC IVSTITIAE RATIO HABEAT, VT NON SINT EXTENSIORA POBNABVM TBM- PORA, QVAM FVEBINT PECCATOBVM.

Sic autem quidam eorum, contra quos defendimus ciuitatem
dei, iniustum putant, ut pro peccatis quamlibet magnis paruo
scilicet tempore perpetratis, poena quisque damnetur aeterna,
quasi ullius id umquam iustitia legis attendat, ut tanta mora
temporis quisque puniatur, quanta mora temporis unde puniretur
admisit. octo genera poenarum in Legibus scribit esse
Tullius, damnum, uincla, uerbera, talionem, ignominiam,
exilium, mortem, seruitutem. quid horum est quod in breue
tempus pro cuiusque peccati celeritate coartetur, ut tanta
uindicetur morula, quanta deprehenditur perpetratum, nisi
forte talio ? id enim agit, ut hoc patiatur quisque quod fecit.
unde illud est legis: oculum pro oculo, dentem pro
dente. fieri enim potest, ut tam breui tempore quisque
amittat oculum seueritate uindictae, quam tulit ipse alteri
improbitate peccati. porro autem si alienae feminae osculum
infixum rationis sit uerbere uindicare, nonne qui illud puncto
temporis fecerit, incomparabili horarum spatio uerberatur et
suauitas delectationis exiguae diuturno dolore punitur? quid
in uinculis? numquid tamdiu quisque iudicandus est esse
debere, quamdiu fecit unde meruit alligari, cum iustissime [*] [*]

annosas poenas seruus in compedibus pendat, qui uerbo ant
ictu celerrime transeunte uel lacessiuit dominum uel plagauit?
iam uero damnum, ignominia, exilium, seruitus cum plerumque
sic infliguntur, ut nulla uenia relaxentur, nonne pro
huius uitae modo similia poenis uidentur aeternis? ideo quippe
aeterna esse non possunt, quia nec ipsa uita, quae his plectitur,
porrigitur in aeternum; et tamen peccata, quae uindicantur
longissimi temporis poenis, breuissimo tempore perpetrantur.
nec quisquam extitit qui censeret tam cito nocentium
finienda esse tormenta, quam cito factum est uel
homicidium uel adulterium uel sacrilegium uel quodlibet aliud
scelus non temporis longitudine, sed impietatis et iniquitatis
magnitudine metiendum. qui uero pro aliquo grandi crimine
morte multatur, numquid mora, qua occiditur, quae perbreuis
est, eius supplicium leges aestimant et non quod eum in
sempiternum auferunt de societate uiuentium ? quod est autem
de ista ciuitate mortali homines supplicio primae mortis, hoc
est de illa ciuitate immortali homines supplicio secundae
mortis auferre. sicut enim non efficiunt leges huius ciuitatis,
ut in eam quisque reuocetur occisus, sic nec illius, ut in uitam
reuocetur aeternam secunda morte damnatus. quomodo ergo
uerum est, inquiunt, quod ait Christus uester: in qua mensura
mensi fueritis, in ea remetietur nobis, si
temporale peccatum supplicio punitur aeterno? nec attendunt
non propter aequalitatem temporis, sed propter uicissitudinem
mali, id est ut qui mala fecerit mala patiatur, eandem dictam [*] [*]
fuisse mensuram, quamuis hoc in ea re proprie possit accipi,
de qua dominus cum hoc diceret loquebatur, id est de iudiciis
et condemnationibus. proinde qui indicat et condemnat iniuste
si indicatur et condemnatur iuste, in eadem mensura
recipit, quamuis non hoc quod dedit; iudicio enim fecit, iudicio
patietur; quamuis fecerit damnatione quod iniquum est,
patitur damnatione quod iustum est.