Excerpta ex Operibus Augustini (144-148)

CXXVIII. EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XX. QVID RESPONDENDVM SIT EIS QVI PVTANT RESVRRECTIONEM AD SOLA CORPORA, NON ETIAM AD ANIMAS PERTINERE.

.
Haec resurrectio prima est. beatus et sanctus
qui habet in hac prima resurrectione partem, id
est particeps eius est. ipse est autem particeps eius, qui non
solum a morte, quae in peccatis est, reuiuescit uerum etiam
in eo quod reuixerit permanebit. in istis, inquit, secunda
mors non habet potestatem. habet ergo in reliquis, de
quibus superius ait: reliqui eorum non uixerunt, donec
finiantur mille anni, quoniam toto isto temporis interuallo,
quod mille annos uocat, quantumcumque in eo quisque
eorum uixit in corpore, non reuixit a morte, in qua eum [*] [*]

tenebat impietas, ut sic reuiuescendo primae resurrectionis
particeps fieret atque in eo potestatem secunda mors non
haberet.

Sunt qui putant resurrectionem dici non posse nisi corporum
ideoque istam quoque primam in corporibus futuram
esse contendunt. quorum enim est, inquiunt, cadere, eorum
est resurgere. cadunt autem corpora moriendo; nam et a
cadendo cadauera nuncupantur. non ergo animarum, inquiunt,
resurrectio potest esse, sed corporum. sed quid contra apostolum
dicunt, qui eam resurrectionem appellat? nam secundum
interiorem, non secundum exteriorem hominem utique
resurrexerunt quibus ait: si resurrexistis cum Christo,
quae sursum sunt sapite. quem sensum uerbis aliis
alibi posuit dicens: ut quemadmodum Christus resurrexit
a mortuis per gloriam patris, sic et nos in
nouitate uitae ambulemus. hinc est et illud: surge
qui dormis et exsurge a mortuis, et inluminabit te
Christus. quod autem dicunt non posse resurgere nisi qui
cadunt et ideo putant resurrectionem ad corpora, non ad
animas pertinere, quia corporum est cadere, cur non audiunt:
non recedatis ab illo, ne cadatis, et: suo domino
stat aut cadit, et: qui se putat stare caueat, ne
cadat? puto enim quod in anima, non in corpore casus iste
cauendus est. si igitur cadentium est resurrectio, cadunt
autem et animae, profecto et animas resurgere confitendum
est. quod autem, cum dixisset: in istis secunda mors
non habet potestatem, adiunxit atque ait: sed erunt
sacerdotes dei et Christi et regnabunt cum eo
mille annis, non utique de solis episcopis et presbyteris
dictum est, qui proprie iam uocantur in ecclesia sacerdotes; [*] [*]

sed sicut omnes christos dicimus propter mysticum chrisma,
sic omnes sacerdotes, quoniam membra sunt unius sacerdotis;
de quibus apostolus Petrus: plebs, inquit, sancta, regale
sacerdotium. sane, licet breuiter atque transeunter, insinuauit
esse deum Christum dicendo: sacerdotes dei et
Christi, hoc est patris et filii, quamuis propter formam
serui sicut hominis filius, etiam sacerdos ita Christus effectus
sit in aeternum secundum ordinem Melchisedech. de qua re
in hoc opere non semel diximus.

CXXVIIII. EX EODEM LIBRO XX. DE GOG ET MAGOG, QVOS AD PERSE- QVENDAM ECCLESIAM DEI SOLVTVS PROPE FINEM SAECVLI DIABOLVS INCITABIT.

Et cum finiti fuerint mille anni, soluetur satanas
de custodia sua ad seducendas nationes, quae
sunt in quattuor angulis terrae, Gog et Magog,
et trahet eas in bellum, quorum numerus est ut
harena maris. ad hoc ergo tunc seducet, ut in hoc bellum
trahat. nam et antea modis quibus poterat per mala multa \'
et uaria seducebat. exibit autem dictum est: "in apertam
persecutionem de latebris erumpet odiorum". haec enim erit
nouissima persecutio nouissimo imminente iudicio, quam sancta
ecclesia toto terrarum orbe patietur, uniuersa scilicet ciuitas
Christi ab uniuersa diaboli ciuitate, quantacumque erit utraque
super terram. gentes quippe istae, quas appellat Gog et
Magog, non sic sunt accipiendae, tamquam sint aliqui in [*] [*]

aliqua parte terrarum barbari constituti, siue quos quidam
suspicantur Getas et Massagetas propter litteras horum nominum
primas, siue aliquos alios alienigenas et a Romano iure
seiunctos. toto namque orbe terrarum significati sunt isti
esse, cum dictum est: nationes, quae sunt in quattuor
angulis terrae, easque subiecit esse Gog et Magog. quorum
interpretationem nominum esse comperimus Gog "tectum",
Magog "de tecto", tamquam domus et ipse qui procedit
de domo. gentes ergo sunt, in quibus diabolum uelut in
abysso superius intellegebamus inclusum, et ipse de illis.
quodam modo sese efferens et procedens, ut illae sint tectum,
ipse de tecto. si autem utrumque referamus ad gentes, non
unum horum ad illas, alterum ad diabolum: et tectum ipsae
sunt, quia in eis nunc includitur et quodam modo tegitur
inimicus antiquus, et de tecto ipsae erunt, quando in apertum
odium de operto erupturae sunt.

cxxx. EX EODEM LIBRO XX. AN AD VLTIMVM IVDICIVM PERTINEAT IMPIORVM, QVOD DESCENDISSE IGNIS DE CAELO ET EOSDEM COMEDISSE MEMORATVR.

Quod uero ait: et ascenderunt supra terrae latitudinem et cinxerunt castra sanctorum et dilectam
ciuitatem, non utique ad unum locum uenisse uel uenturi
esse significati sunt, quasi uno aliquo loco futura sint castra
sanctorum et dilecta ciuitas, cum haec non sit nisi Christi [*] [*]

ecclesia toto terrarum orbe diffusa; ac per hoc ubicumque.
tunc erit, quae in omnibus gentibus erit, quod significatum
est nomine latitudinis terrae, ibi erunt castra sanctorum, ibi
erit dilecta deo ciuitas eius, ibi ab omnibus inimicis suis,
quia et ipsi in omnibus cum illa gentibus erunt, persecutionis
illius immanitate cingetur, hoc est in angustias tribulationis
artabitur, urguebitur, concludetur nec militiam suam deseret,
quae uocabulo est appellata castrorum.

Quod uero ait: et descendit ignis de caelo et comedit
eos, non extremum putandum est id esse supplicium,
quod erit, cum dicetur: discedite a me, maledicti, in
ignem aeternum. tunc quippe in ignem mittentur ipsi,
non ignis de caelo ueniet in ipsos. hic autem bene intellegitur
ignis\'de caelo de ipsa firmitate sanctorum, qua non
cessuri sunt saeuientibus, ut eorum faciant uoluntatem. firmamentum
est enim caelum, cuius firmitate illi cruciabuntur
ardentissimo zelo, quoniam non poterunt attrahere in partes
antichristi sanctos Christi. et ipse erit ignis, qui comedet eos,
et hoc a deo, quia dei munere insuperabiles erunt sancti:
inde excruciantur inimici. sicut enim in bono positum est :
zelus domus tuae comedit me, ita e contrario: zelus
occupauit plebem ineruditam et nunc ignis contrarios comedet.
et nunc utique, excepto scilicet ultimi
illius igne iudicii. aut si eam plagam, qua percutiendi sunt
ecclesiae persecutores ueniente iam Christo, quos uiuentes [*] [*]

inueniet super terram, quando interficiet antichristum spiritu
oris sui, ignem appellauit descendentem de caelo eosque comedentem:
neque hoc ultimum supplicium erit impiorum,
sed illud quod facta corporum resurrectione passuri sunt.

CXXXI. ITEM EX EODEM LIBRO XX DE CIVITATE DEI. QVID APOSTOLVS THESSALONICENSIBVS SCRIPSERIT DE MANIFESTATIONE ANTI- CHRISTI.

Roga.mus, inquit, uos, fratres, per aduentum domini
nostri Iesu Christi et nostrae congregationis
in ipsum, ut non cito moueamini mente neque terreamini
neque per spiritum neque per uerbum neque
per epistulam tamquam per nos, quasi instet dies
domini, ne quis uos seducat ullo modo; quoniam
nisi uenerit refuga primum et reuelatus fuerit
homo peccati, filius interitus, qui aduersatur et
superextollitur supra omne, quod dicitur deus aut
quod colitur, ita ut in templo dei sedeat ostentans
se, tamquam sit deus. non retinetis in memoria,
quod adhuc, cum essem apud uos, haec dicebantur
uobis? et nunc quid detineat scitis, ut reueletur
in suo tempore. iam enim mysterium iniquitatis
operatur. tantum qui modo tenet teneat, donec de
medio fiat; et tunc reuelabitur iniquus, quem
dominus Iesus, interficiet spiritu oris sui, et [*] [*]

euacuabit inluminatione praesentiae suae eum, cuius
est praesentia secundum operationem satanae in
omni uirtute et signis et prodigiis mendacii et in
omni seductione iniquitatis his qui pereunt pro
eo, quod dilectionem ueritatis non receperunt, ut
salui fierent. et ideo mittet illis deus operationem
erroris, ut credant mendacio et iudicentur omnes,
qui non crediderunt ueritati, sed consenserunt
iniquitati. nulli dubium est eum de antichristo ista dixisse
diemque iudicii — hunc enim appellat diem domini —
non esse uenturum, nisi ille prior uenerit, quem refugam
uocat, utique a domino deo. quod si de omnibus impiis
merito dici potest, quanto magis de isto! sed in quo templo
dei sit sessurus incertum est; utrum in illa ruina templi,
quod a Salomone rege constructum est, an uero in ecclesia.
non enim templum alicuius idoli aut daemonis templum dei
apostolus diceret. unde nonnulli non ipsum principem, sed
uniuersum quodam modo corpus eius, id est ad eum pertinentem
hominum multitudinem simul cum ipso suo principe
hoc loco intellegi antichristum uolunt rectiusque putant etiam
latine dici, sicut in graeco est, non: in templo dei, sed: in
templum dei sedeat, tamquam ipse sit templum dei, quod
est ecclesia; sicut dicimus: "sedet in amicum", id est uelut
amicus, uel si quid aliud isto locutionis genere dici solet.
quod autem ait: et nunc quid detineat scitis, id est
quid sit in mora, quae causa sit dilationis eius, ut reueletur
in suo tempore, scitis. quoniam scire illos dixit, aperte [*]
hoc dicere noluit. et ideo nos qui nescimus quod illi sciebant
peruenire cum labore ad id quod sensit apostolus cupimus
nec ualemus, praesertim quia et illa quae addidit hunc sensum
faciunt obscuriorem. nam quid est: iam enim mysterium
iniquitatis operatur. tantum qui modo
tenet teneat, donec de medio fiat; et tunc reuelabitur
iniquus? ego prorsus quid dixerit me fateor ignorare,
suspiciones tamen hominum, quas uel audire uel legere potui,
non tacebo. quidam putant hoc de imperio dictum fuisse
Romano et propterea Paulum apostolum non id aperte scribere
uoluisse, ne calumniam uidelicet incurreret, quod Romano
imperio male optauerit, cum speraretur aeternum; ut hoc
quod dixit: iam enim mysterium iniquitatis operatur,
Neronem uoluerit intellegi, cuius iam facta uelut antichristi
uidebantur. unde nonnulli ipsum resurrecturum et
futurum antichristum suspicantur. alii uero nec occisum putant,
sed subtractum potius, ut putaretur occisus, et uiuum
occultari in uigore ipsius aetatis, in qua fuit, cum crederetur
extinctus, donec suo tempore reueletur et restituatur in regnum.
sed multum mihi mira est haec opinantium tanta praesumtio.
illud tamen quod ait apostolus: tantum qui modo tenet
teneat, donec de medio fiat, non absurde de ipso Romano
imperio creditur dictum, tamquam dictum sit: "tantum
qui modo imperat imperet, donec de medio fiat" id est de
Romano tollatur. et tunc reuelabitur iniquus: quem
significari antichristum nullus ambigit. alii uero et quod ait:
quid detineat scitis et: mysterium operari iniquitatis
non putant dictum nisi de malis et fictis, qui sunt in
ecclesia, donec perueniat ad tantum numerum, qui antichristo
magnum populum faciat, et hoc esse mysterium iniquitatis, [*]
quia uidetur occultum; hortari autem apostolum fideles, ut
in fide, quam tenent, tenaciter perseuerent dicendo: tantum
qui modo tenet teneat, donec de medio fiat, hoc est
donec exeat de medio ecclesiae mysterium iniquitatis, quod
nunc occultum est. ad ipsum enim mysterium pertinere arbitrantur
quod ait in epistula sua Iohannes euangelista:
pueri, nouissima hora est; et sicut audistis, quod
antichristus sit uenturus, nunc autem antichristi
multi facti sunt; unde cognoscimus, quod nonissima
sit hora. ex nobis exierunt, sed non erant ex
nobis; quod si fuissent ex nobis, permansissent
utique nobiscum. sicut ergo ante finem in hac hora,
inquiunt, quam Iohannes nouissimam dicit, exierunt multi
haeretici de medio ecclesiae, quos multos dicit antichristos,
ita omnes tunc inde exibunt, qui non ad Christum, sed ad
illum nouissimum antichristum pertinebunt, et tunc renelabitur.
alius ergo sic, alius autem sic apostoli obscura uerba coniectat;
quod tamen eum dixisse non dubium est: non ueniet
ad uiuos et mortuos iudicandos Christus, nisi prius uenerit
ad seducendos in anima mortuos aduersarius eius antichristus,
quamuis ad occultum iam iudicium dei pertineat quod ab
illo seducentur. praesentia quippe eius erit, sicut dictum
est, secundum operationem satanae in omni uirtute
et signis et prodigiis mendacii et in omni seductione
iniquitatis his qui pereunt. tunc enim soluetur
satanas et per illum antichristus in omni sua uirtute mirabiliter
quidem, sed mendaciter operabitur. quae solet ambigi [*] [*]
utrum propterea dicta sint signa et prodigia mendacii, quoniam
mortales sensus per phantasmata decepturus est, ut
quod non facit facere uideatur, an quia illa ipsa, etiam si
erunt uera prodigia, ad mendacium pertrahent credituros non
ea potuisse nisi diuinitus fieri, uirtutem diaboli nescientes,
maxime quando tantam quantam numquam habuit acceperit
potestatem. non enim quando de caelo ignis cecidit, phantasmata
fuerunt, et tantam familiam cum tantis gregibus pecorum
sancti Iob uno impetu absumsit et turbo irruens et
domum deiciens filios eius occidit; quae tamen fuerunt opera
satanae, cui deus dederat hanc potestatem. propter quod horum
ergo dicta sint prodigia et signa mendacii, tunc potius apparebit.
sed propter quodlibet horum dictum sit, seducentur
eis signis atque prodigiis qui seduci merebuntur, pro eo
quod dilectionem, inquit, ueritatis non receperunt,
ut salui fierent nec dubitauit apostolus addere ac dicere:
ideo mittet illis deus operationem erroris, ut credant
mendacio. deus enim mittet, quia deus diabolum
facere ista permittit iusto ipse iudicio, quamuis faciat ille
iniquo malignoque consilio. ut iudicentur, inquit, omnes,
qui non crediderunt ueritati, sed consenserunt
iniquitati. proinde iudicati seducentur et seducti iudicabuntur.
sed iudicati seducuntur illis iudiciis dei occulte iustis,
iuste occultis, quibus ab initio peccati rationalis creaturae
numquam indicare cessauit; seducti autem iudicabuntur [*]
nouissimo manifestissimoque iudicio per Christum Iesum iustissime
iudicaturum, iniustissime iudicatum.

CXXXII. EX EODEM LIBRO XX. QVID IDEM APOSTOLVS IN PRIMA AD EOSDEM EPISTVLA DE RESVRRECTIONE MORTVORVM DOCVERIT.

Sed hic apostolus tacuit de resurrectione mortuorum; ad
eosdem autem scribens in epistula prima: nolumus, inquit,
ignorare uos, fratres, de dormientibus, ut non contristemini,
sicut et ceteri, qui spem non habent.
nam si credimus, quod Iesus mortuus est et resur-rexit, ita et deus eos qui dormierunt per Christum
adducet cum eo. hoc enim uobis dicimus in uerbo
domini, quia nos uiuentes, qui reliqui sumus in
aduentum domini, non praeueniemus eos qui ante
dormierunt; quoniam ipse dominus in iussu, in
uoce archangeli et in tuba dei descendit de caelo,
et mortui in Christo resurgent primo; deinde nos
uiuentes, qui reliqui sumus, simul cum illis rapimur
in nubibus obuiam Christo in aera et ita semper
cum domino erimus. haec uerba apostolica resurrectionem
mortuorum futuram, quando ueniet Christus utique
ad uiuos et mortuos iudicandos, praeclarissime ostendunt.

Sed quaeri solet, utrum illi quos hic uiuentes inuenturus est [*] [*]

Christus, quorum personas in se atque in illos qui tunc secum
uiuebant transfigurabat apostolus, numquam omnino morituri
sint an ipso temporis puncto, quo cum resurgentibus rapientur
in nubibus in obuiam Christo in aera, ad immortalitatem
per mortem mira celeritate transibunt. neque enim
dicendum est fieri non posse, ut, dum per aera in sublime
portantur, in illo spatio et moriantur et reuiuescant. quod
enim ait: et ita semper cum domino erimus, non sic
accipiendum est, tamquam in aere nos dixerit semper cum
domino esse mansuros, quia nec ipse utique ibi manebit, quia
ueniens transiturus est; uenienti quippe ibitur obuiam, non
manenti. sed ita cum domino erimus, id est sic erimus
habentes corpora sempiterna, ubicumque cum illo fuerimus.
ad hunc autem sensum, quo existimemus etiam illos quos hic
uiuos inuenturus est dominus in ipso paruo spatio et passuros
mortem et accepturos immortalitatem, ipse apostolus nos
uidetur urguere ubi dicit: in Christo omnes uiuificabuntur,
cum alio loco de ipsa loquens resurrectione corporum
dicat: tu quod seminas, non uiuificatur, nisi
moriatur. quomodo igitur quos uiuentes hic Christus inueniet
per immortalitatem in illo uiuificabuntur, etsi non
moriantur, cum uideamus propter hoc esse dictum: tu quod
seminas, non uiuificatur, nisi moriatur? aut si recte
non dicimus seminari nisi ea corpora hominum, quae moriendo
quoquo modo reuertuntur in terram — sicut sese habet etiam
illa in transgressorem patrem generis humani diuinitus prolata
sententia: terra es et in terram ibis: — fatendum [*] [*]
est istos, quos nondum de corporibus egressos cum ueniet
Christus inueniet, et istis uerbis apostoli et illis de Genesi
non teneri, quoniam sursum in nubibus rapti non utique seminantur,
quia nec eunt in terram nec redeunt, sine nullam
prorsus experiantur mortem siue paululum in aere moriantur.

Sed aliud rursus occurrit, quod idem dixit apostolus, cum de
resurrectione corporum ad Corinthios loqueretur: omnes
resurgimus, uel, sicut alii codices habent: omnes dormiemus.
cum ergo nec resurrectio fieri, nisi mors praecesserit,
possit nec dormitionem possimus illo loco intellegere nisi
mortem, quomodo omnes uel dormient uel resurgent, si tam
multi, quos in corpore inuenturus est Christus, nec dormient
nec resurgent? si ergo sanctos, qui reperientur Christo ueniente
uiuentes eique in obuiam rapientur, crediderimus in eodem
raptu de corporibus mortalibus exituros et ad eadem mox
immortalia redituros, nullas in uerbis apostoli patiemur angustias,
siue ubi dicit: tu quod seminas non uiuificatur,
nisi moriatur, siue ubi dicit: omnes resurgimus aut:
omnes dormiemus; quia nec illi per immortalitatem uiuificabuntur,
nisi quamlibet paululum tamen ante moriantur, ac
per hoc et a resurrectione non erunt alieni, quam dormitione
praecedunt quamuis breuissima, non tamen nulla. cur autem
nobis incredibile uideatur illam multitudinem corporum in
aere quodam modo seminari atque ibi protinus immortaliter
atque incorruptibiliter reuiuescere, cum credamus quod idem
ipse apostolus apertissime dicit, in ictu oculi futuram resurrectionem
et in membra sine fine uictura tanta facilitate
tamque inaestimabili uelocitate rediturum antiquissimorum [*] [*]

cadauerum puluerem ? nec ab illa sententia, qua homini dictum
est: terra es et in terram ibis, futuros illos sanctos
arbitremur immunes, si eorum morientium in terra non reccident
corpora, sed sicut in ipso raptu morientur, ita et resurgent,
dum feruntur in aera. in terram quippe ibis est: "in
hoc ibis amissa uita quod eras, antequam sumeres uitam", id
est hoc eris exanimatus quod eras, ante quam esses animatus
— terrae quippe insufflauit deus in faciem flatum uitae, cum
factus est homo in animam uiuam — tamquam diceretur:
,,terra es animata, quod non eras; terra eris exanimis, sicut
eras;" quod sunt et antequam putrescant omnia corpora mortuorum;
quod erunt et illa, si morientur, ubicumque moriantur,
cum uita carebunt, quam continuo receptura sunt. sic ergo
ibunt in terram, quia ex uiuis hominibus terra erunt, quemadmodum
it in cinerem quod fit cinis, it in uetustatem quod
fit uetus, it in testam quod ex luto fit testa; et alia sescenta
sic loquimur. quomodo autem sit futurum quod nunc pro
nostrae ratiunculae uiribus utcumque conicimus, tunc erit
potius, ut nosse possimus. resurrectionem quippe mortuorum
futuram et in carne, quando Christus uenturus est uiuos
iudicaturus et mortuos, oportet, si christiani esse uolumus,
ut credamus. sed non ideo de hac re inanis est fides nostra,
si quemadmodum futura sit perfecte comprehendere non
ualemus. [*] [*] [*] [*]