Excerpta ex Operibus Augustini (139-143)

CXXIII. ITEM EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XX. QVIBVS SENTENTIIS DOMINI DIVINVM IVDICIVM IN FINE FVTVRVM SAECVLI DECLARETVR.

Saluator cum obiurgaret ciuitates, in quibus uirtutes magnas
fecerat neque crediderant, et eis alienigenas anteponeret : [*] [*]

aerum tamen, inquit, dico uobis, Tyro et Sidoni
remissius erit in die iudicii quam uobis. et paulo
post alteri ciuitati: amen, inquit, dico uobis, quia terrae
Sodomorum remissius erit in die iudicii quam
tibi, hic euidentissime praedicat diem iudicii esse uenturum.
et alio loco: uiri Nineuitae, inquit, surgent in iudicio
cum generatione ista et condemnabunt eam, quia
paenitentiam egerunt in praedicatione Ionae, et
ecce plus quam Iona hic. regina austri surget in
iudicio cum generatione ista et condemnabit eam,
quia uenit a finibus terrae audire sapientiam
Salomonis, et ecce plus quam Salomon hic. duas res
hoc loco discimus, et uenturum esse iudicium et cum mor- ,
tuorum resurrectione uenturum. de Nineuitis enim et regina
austri quando ista dicebat, de mortuis sine dubio loquebatur,
quos tamen in die iudicii resurrecturos esse praedixit. nec
ideo dixit: "condemnabunt", quia ipsi iudicabunt, sed quia ex
ipsorum comparatione isti merito damnabuntur. rursus alio
loco, cum de hominum bonorum et malorum nunc permixtione,
postea separatione- quae utique dies iudicii futura est - loqueretur,
adhibuit similitudinem de tritico seminato et superseminatis
zizaniis eamque suis exponens discipulis: qui seminat,
inquit, bonum semen, est filius hominis;
ager autem est mundus et cetera.

INTER CETERA.

Hic iudicium quidem uel diem iudicii non nominauit, sed
eum multo clarius ipsis rebus expressit et in fine saeculi [*] [*]

futurum esse praedixit. item discipulis suis: amen en, inquit,
dico uobis, quod uos qui secuti me estis in regeneratione,
cum sederit filius hominis in sede maiestatis
suae, sedebitis et uos super sedes duodecim
iudicantes duodecim tribus Israhel. hic discimus
cum suis discipulis iudicaturum Iesum. unde et alibi Iudaeis
dixit: si ego in Beelzebub eicio daemonia filii
uestri in quo eiciunt? ideo ipsi indices erunt
uestri. nec quoniam super duodecim sedes sessuros esse ait,
duodecim solos homines cum illo iudicaturos putare debemus.
duodenario quippe numero uniuersa quaedam significata est
iudicantium multitudo propter duas partes numeri septenarii,
quo significatur plerumque uniuersitas: quae duae partes, id
est tria et quattuor, altera per alteram multiplicatae duodecim
faciunt. nam et quattuor ter et tria quater duodecim
sunt, et Si qua alia huius duodenarii numeri quae ad hoc
ualeat ratio reperitur. alioquin quoniam in locum Iudae traditoris
apostolum Matthian legimus ordinatum, apostolus Paulus,
qui plus illis omnibus laborauit, ubi ad iudicandum sedeat
non habebit. qui profecto cum aliis sanctis ad numerum
iudicum se pertinere demonstrat, cum dicit: nescitis quia
angelos iudicabimus? de ipsis quoque iudicantes in hoc
numero duodenario similis causa est. non enim quia dictum
est: iudicantes duodecim tribus Israhel, tribus Leui,
quae tertia decima est, ab eis iudicanda non erit aut solum
illum populum, non etiam gentes ceteras iudicabunt. quod
autem ait: in regeneratione, procul dubio mortuorum
resurrectionem nomine noluit regenerationis intellegi. sio enim
caro nostra regenerabitur per incorruptionem, quemadmodum [*] [*]
est anima nostra regenerata per fidem. multa praetereo, quae
de ultimo iudicio ita dici uidentur, ut diligenter considerata
reperiantur ambigua uel magis ad aliud pertinentia, siue
scilicet ad eum saluatoris aduentum, quo per totum hoc tempus
in ecclesia sua uenit, hoc est in membris suis particulatim
atque paulatim, quoniam tota corpus est eius, siue ad excidium
terrenae Hierusalem, quia et de illo cum loquitur, plerumque
sic loquitur, tamquam de fine saeculi atque illo die iudicii
nouissimo et magno loquatur, ita ut dinosci non possit omnia,
nisi ea quae apud tres euangelistas Matthaeum, Marcum
et Lucam de hac re similiter dicta sunt inter se omnia conferantur.
quaedam quippe alter obscurius, alter explicat
planius, ut ea quae ad unam rem pertinentia dicuntur appareat
unde dicantur. quod facere utcumque curaui in quadam
epistula, quam rescripsi ad beatae memoriae uirum Esychium,
Salonitanae urbis episcopum, cuius epistulae titulus est: De
fine saeculi.

CXXIIII.
EX EPISTVLA AD ESVCHIVM EPISCOPVM SALONITANVM. DE
DIVERSA OPINATIONE TRIVM FIDELIVM SERVORVM TEMPVS \'
. ADVENTVS DOMINI ARBITRANTIVM.

Diligendus ergo est et exspectandus domini, sicut sancte
hortaris, aduentus, magnam dicens esse beatitudinem diligentibus
eius aduentum et adhibens apostoli testimonium, cuius [*] [*]

uerba sic ponis: de cetero reposita est mihi corona
iustitiae, quam reddet mihi dominus iustus iudex
in illa die, non solum autem mihi, sed et his qui
diligunt aduentum domini. tunc enim, sicut ex euangelio
commemoras, iusti fulgebunt sicut sol in regno
patris sui. et quod propheta dicit: ecce enim caligo et
tenebrae operient terram super gentes, in te uero
apparebit dominus et maiestas eius in te uide-
bitur. item quod scriptum est: qui uero exspectant
dominum, exsultabunt cum uirtute, producent pinnas
sicut aquilae, current et non laborabunt, ambulabunt
et non esurient. hoc plane piissime et uerissime
dicis, commendans eorum beatitudinem qui diligunt aduentum
domini. sed et illi quibus dicebat apostolus non
cito moueamini mente, quasi instet dies domini
diligebant utique aduentum domini nec eos dicens doctor
gentium ab illa dilectione frangebat, qua ut inflammarentur
uolebat; et ideo nolebat, ut crederent eis a quibus audiebant
instare diem domini, ne forte, cum transisset tempus, quo
eum crediderant esse uenturum et uenisse non cernerent,
etiam cetera fallaciter sibi promitti arbitrantes et de ipsa
mercede fidei desperarent. non ergo ille diligit aduentum
domini qui eum asserit propinquare, nec ille qui eum asserit \'
non propinquare, sed ille potius qui eum, siue prope sine
longe sit, sinceritate fidei, firmitate spei, ardore caritatis exspectat.
nam si tanto magis diligitur dominus, quanto magis
creditur et praedicatur citius esse uenturus, magis eum diligebant
qui eius aduentum iam instare dicebant, quam hi [*] [*]
quos apostolus eis credere prohibebat, uel ipse apostolus, qui
hoc utique non credebat.

Si ergo latet, quando ecclesia fructificante atque crescente
uniuersus omnino a mari usque ad mare orbis implebitur,
procul dubio latet, quando finis erit; ante quippe non erit.

\'Vt autem tibi tamquam sancto homini dei et sincerissimo
fratri aperiam, de hac quaestione quid sentiam: error quidem
in utroque uitandus est, quantum ab homine uitari potest,
siue citius siue tardius quam futurum est dominus uenturus
esse credatur. sed mihi quisquam non uidetur errare, cum
aliquid nescire se scit, sed cum se putat scire quod nescit.
remoueamus itaque de medio seruum illum malum, qui dicens
in corde suo: moram facit dominus meus uenire, dominatur
conseruis suis et ebriosis conuiuando miscetur; iste
quippe procul dubio domini sui odit aduentum. quo seruo
malo semoto constituamus ante oculos tres seruos bonos
familiam dominicam diligenter sobrieque tractantes, aduentum
domini sui sitienter desiderantes, uigilanter exspectantes,
fideliter amantes: si unus eorum citius, alter tardius dominum
putat esse uenturum, tertius uero suam de hac re ignorantiam
confitetur, quamquam omnes consonent euangelio, quo omnes
diligunt manifestationem domini et eam desideranter et uigilanter
exspectant. uideamus tamen quis amplius consonet.
unus dicit: nuigilemus et oremus, quia citius uenturus est
dominus". alter dicit: "uigilemus et oremus, quia breuis et incerta
est ista uita, quamuis tardius uenturus sit dominus."
tertius dicit: ;;uigilemus et oremus, quia et breuis atque incerta
est ista uita et nescimus tempus, quando uenturus sit
dominus". euangelium dicit: uidete, ui uigil ate et orate; [*] [*]

nescitis enim quando tempus sit. obsecro te, quid
aliud dicere audimus hunc tertium, quam quod dicere audimus
et euangelium? omnes quidem prae desiderio regni dei hoc
uolunt esse uerum quod putat primus; sed hoc secundus
negat, tertius uero non negat aliquid horum, sed ignorare se
fatetur quis uerum dicat illorum. proinde si hoc factam
fuerit quod praedixerat primus, gaudebunt cum illo secundus
et tertius; omnes enim manifestationem domini diligunt.
exsultabunt itaque citius uenisse quod diligunt. si autem
factum non fuerit et apparere coeperit hoc potius esse uerum
quod dicebat secundus, metuendum est, ne inter ipsas moras
perturbentur qui crediderant quod dixerat primus, et incipiant
domini aduentum non tardum putare, sed nullum : qui uides
quantus sit interitus animarum. quod si tantae fidei fuerint,
ut se ad secundi praedicta conuertant et dominum etiam tardantem
fideliter et patienter exspectent, abundabunt tamen
opprobria et insultationes atque irrisiones inimicorum, multos
infirmos a christiana fide auertentium dicendo tam fallaciter
eis regnum esse promissum, quam fallaciter dicebatur cito
esse uenturus. qui autem credunt quod dicit secundus, tardius
dominum esse uenturum, si falsum fuerit inuentum citius
domino ueniente, nullo modo qui ei crediderant turbabuntur
in fide, sed inopinato gaudio perfruentur. quapropter qui dicit
dominum citius esse uenturum, optabilius loquitur, sed periculose
fallitur. utinam ergo sit uerum, quia erit molestum,
si non erit uerum. qui autem dicit dominum tardius esse
uenturum et tamen credit, sperat, amat eius aduentum, profecto
de tarditate eius, etiam si fallitur, feliciter fallitur.
habebit enim maiorem patientiam, si hoc ita erit, maiorem [*]
laetitiam, si non erit. ac per hoc ab eis qui diligunt manifestationem
domini ille auditur suauius, iste creditur tutius.
qui autem quid horum sit uerum ignorare se confitetur, illud
optat, hoc tolerat, in nullo eorum errat, quia nihil eorum aut
affirmat aut negat. obsecro te, ut me talem non spernas, quia
et ego te diligo id affirmantem quod uerum esse desidero, et
tanto magis nolo fallaris, quanto magis amo quod polliceris,
et quanto magis uideo periculosum esse, si fallaris.

CXXV.\'
EX LIBRO DE CIVITATE DEI XX. QVAB SIT PRIMA RESVR-
RECTIO, QVAE SECVNDA.

Amen, amen dico nobis, quia uenit hora et nunc
est, quando mortui audient uocem filii dei, et qui.
audierint uiuent. sicut enim pater habet uitam in
semet ipso, sic dedit et filio habere uitam in
semet ipso. nondum de secunda resurrectione, id est corporum,
loquitur, quae in fine futura est, sed de prima, quae
nunc est. hanc quippe ut distingueret, ait: uenit hora et
nunc est; non autem ista corporum, sed animarum est.
habent enim et animae mortem suam in impietate atque
peccatis, secundum quam mortem mortui sunt de quibus idem
ait: sine mortuos sepelire mortuos suos, ut scilicet
in anima mortui in corpore mortuos sepelirent. propter istos
ergo impietate et iniquitate in anima mortuos: uenit, inquit, [*] [*]

hora et nunc est, quando mortui audient uocem
filii dei, et qui audierint uiuent. qui audierint
dixit qui oboedierint, qui crediderint et usque in finem perseuerauerint".
nec fecit hic ullam differentiam bonorum et malorum;
omnibus enim bonum est audire uocem eius et uiuere
ad uitam pietatis ex impietatis morte transeundo. de qua
morte ait apostolus Paulus: ergo omnes mortui sunt; et
pro omnibus mortuus est, ut et qui uiuunt iam
non sibi uiuant, sed ei qui pro ipsis mortuus est
et resurrexit. omnes itaque mortui sunt in peccatis nemine
prorsus excepto eine originalibus siue etiam uoluntate additis
uel ignorando uel sciendo nec faciendo quod iustum est; et
pro omnibus mortuis uiuus mortuus est unus, id est nullum
habens omnino peccatum, ut qui per remissionem peccatorum
uiuunt, iam non sibi uiuant, sed ei qui pro omnibus mortuus
est propter peccata nostra et resurrexit propter iustificationem
nostram, ut credentes in eum qui iustificat impium ex impietate
iustificati tamquam ex morte uiuificati ad primam
resurrectionem, quae nunc est, pertinere possemus. ad hanc
enim primam non pertinent nisi qui beati erunt in aeternum;
ad secundam uero, de qua mox locuturus est, et beatos pertinere
docebit et miseros. ista est misericordiae, ilia iudicii.
propter quod in psalmo scriptum est: misericordiam et
iudicium cantabo tibi, domine. de quo iudicio consequenter
adiunxit atque ait: et potestatem dedit ei et
iudicium facere, quia filius hominis est. hic ostendit
quod in ea carne ueniet iudicaturus, in qua uenerat iudicandus.
ad hoc enim ait: quoniam filius hominis est;
ac deinde subiungens Unde agimus: nolite, inquit, mirari [*] [*]
hoc, quia ueniet hora, in qua omnes, qui in monumentis
sunt, audient uocem eius et procedent qui
bona fecerunt, in resurrectionem uitae. qui mala
egerunt, in resurrectionem iudicii. hoc est illud iudicium,
quod paulo ante sicut nunc pro damnatione posuerat
dicens: qui uerbum meum audit et credit ei qui
misit me, habet uitam aeternam et in iudicium
non ueniet, sed transiet a morte in. uitam, id est
pertinendo ad primam resurrectionem, qua nunc transitur a
morte ad uitam, in damnationem non ueniet, quam significauit
appellatione indicii, sicut etiam hoc loco, ubi ait: qui
male egerunt, in resurrectionem iudicii, id est damnationis.
resurgat ergo in prima qui non uult in secunda
resurrectione damnari. uenit enim hora et nunc est,
quando mortui audient uocem filii dei, et qui audierint
uiuent, id est in damnationem non uenient, quae
secunda mors dicitur; in quam mortem post secundam quae
corporum futura est resurrectionem praecipitabuntur qui in
prima, quae animarum est, non resurgunt. ueniet enim
hora - ubi non ait: "et nunc est", quia in fine erit saeculi,
hoc est in ultimo et maximo iudicio dei — quando omnes,
qui in monumentis sunt, audient uocem eius et
procedent. non dixit, quemadmodum in prima: "et qui audierint
uiuent"; non enim omnes uiuent, ea uita scilicet, quae
quoniam beata est, sola uita dicenda est. nam utique non
sine qualicumque uita possent audire et de monumentis
resurgente carne procedere.. quare autem non omnes uiuent,
in eo quod sequitur docet: qui bona, inquit, fecerunt,
in resurrectionem uitae, hi sunt qui uiuunt, qui uero
mala egerunt, in resurrectionem iudicii, hi sunt
qui non uiuent, quia secunda morte morientur. mala quippe [*] [*]
egerunt, quoniam male uixerunt; male autem uixerunt, quia
in prima quae nunc est animarum resurrectione non reuixerunt
aut in eo quod reuixerunt non in finem usque manserunt.
sicut ergo duae sunt regenerationes, de quibus iam
supra locutus sum, una secundum fidem, quae nunc fit per
baptismum, alia secundum carnem, quae fiet in eius incorruptione
atque immortalitate per iudicium magnum atque
nouissimum: ita sunt et resurrectiones duae: una prima et
nunc est et animarum est, quae uenire non permittit in
mortem secundam; alia secunda, quae non nunc, sed in
saeculi fine futura est, nec animarum, sed corporum est, quae
per ultimum iudicium alios mittit in secundam mortem, alios
in eam uitam, quae non habet mortem.

CXXVL EX LIBRO DE CIVITATE DEI XX. DE DVABVS BESVBRECTIONI- BVS ET MILLE ANNIS.

De his duabus resurrectionibus idem Iohannes euangelista
in libro, qui dicitur Apocalypsis, eo modo locutus est, ut
earum prima a quibusdam nostris non intellecta insuper etiam
in quasdam ridiculas fabulas uerteretur. ait quippe in libro.
memorato Iohannes apostolus: et uidi angelum descendentem
de caelo, habentem clauem abyssi et catenam
in manu sua. et tenuit draconem illum serpentem
antiquum, qui cognominatus est diabolus .
et satanas. alligauit illum mille annis et misit
illum in abyssum et clausit et signauit super eum, [*] [*]

at non seduceret iam gentes, donec finiantur mille
anni; post haec oportet eum solui breui tempore..
et uidi sedes et sedentes super eas, et iudicium
datum est. et animae occisorum propter testimonium
Iesu et propter uerbum dei, et si qui non
adorauerunt bestiam nec imaginem eius neque
acceperunt inscriptionem in fronte aut in manu
sua, et regnauerunt cum Iesu mille annis. reliqui
eorum non uixerunt, donec finiantur mille anni.
haec resurrectio prima est. beatus et sanctus est
qui habet in hac prima resurrectione partem. in
istis secanda mors non habet potestatem, sed
erunt sacerdotes dei et Christi et regnabunt cum
eo mille annis. qui propter haec huius modi libri uerba
primam resurrectionem futuram suspicati sunt corporalem,
inter cetera maxime numero annorum mille permoti sunt,
tamquam oporteret in sanctis in eo modo uelut tanti temporis
fieri sabbatismum, uacatione scilicet sancta post labores
annorum sex milium., ex quo creatus est homo et magni illius
peccati merito in huius mortalitatis haerumnas de paradisi
felicitate dimissus est, ut, quoniam scriptum est: unus dies
apud dominum sicut mille anni et mille anni sicut
dies unus, sex annorum milibus tamquam sex diebus impletis
sequatur uelut septimus sabbati in annis mille postremis,
ad hoc scilicet sabbatum celebrandum resurgentibus sanctis.
quae opinio esset utcumque tolerabilis, si aliquae deliciae
spiritales illo in sabbato affuturae sanctis per domini praesentiam
crederentur. nam etiam nos hoc opinati fuimus aliquando.
sed cum eos qui tunc resurrexerint dicant [*] [*]
immoderatissimis carnalibus epulis uacaturos, in quibus cibus sit
tantus ac potus, ut non solum nullam modestiam teneant,
sed modum quoque ipsius incredulitatis excedant, nullo modo
ista possunt nisi a carnalibus credi. hi autem qui spiritales
sunt istos ista credentes chiliastas appellant graeco uocabulo,
quos uerbum e uerbo exprimentes nos possumus miliarios
nuncupare. eos autem longum est refellere ad singula, sed
potius quemadmodum scriptura haec accipienda sit iam debemus
ostendere.

Ait ipse dominus Iesus Christus: nemo potest introire
in domum fortis et uasa eius eripere, nisi primo
all iga uerit fortem, diabolum uolens intellegi fortem, quia
ipse genus humanum potuit tenere captiuum; uasa uero eius,
quae fuerat erepturus, fideles suos futuros, quos ille in diuersis
peccatis atque impietatibus possidebat. ut ergo alligaretur
hic fortis, propterea uidit iste apostolus in Apocalypsi angelum
descendentem de caelo, habentem clauem
abyssi et catenam in manu sua. et tenuit, inquit,
draconem illum serpentem antiquum, qui cognominatus
est diabolus et satanas; et alligauit illum
mille annis, hoc est eius potestatem ab eis seducendis ac
possidendis qui fuerant liberandi cohibuit atque frenauit.
mille autem anni duobus modis possunt, quantum mihi
occurrit, intellegi: aut quia in ultimis annis mille ista res
agitur, id est sexto annorum miliario tamquam sexto die,
cuius nunc spatia posteriora uoluuntur, secuturo deinde sabbato,
quod non habet uesperam, requie scilicet sanctorum, [*] [*]

quae non habet finem, ut huius miliarii tamquam diei nouissimam
partem, quae remanebat usque ad terminum saeculi,
mille annos appellauerit eo loquendi modo, quo pars significatur
a toto; aut certe mille annos pro annis omnibus huius
saeculi posuit, ut perfecto numero notaretur ipsa temporis
plenitudo. millenarius quippe numerus denarii numeri quadratum
solidum reddit. decem quippe decies ducta fiunt centum,
quae iam figura quadrata, sed plana est. ut autem in altitudine
surgat et solida fiat, rursus centum decies multiplicantur
et mille sunt. porro si centum ipsa pro uniuersitate
aliquando ponuntur — quale illud est, quod dominus omnia
sua dimittenti et eum sequenti promittit dicens: accipiet
in hoc saeculo centuplum; quod exponens quodam modo
apostolus ait: quasi nihil habentes et omnia possidentes,
quia et ante iam dictum erat: fidelis hominis
totus mundus diuitiarum est - quanto magis mille pro
uniuersitate ponuntur, ubi est soliditas ipsius denariae quadraturae?
unde nec illud melius intellegitur quod in psalmo
legitur: memor fuit in saeculum testamenti sui
uerbi, quod mandauit in mille generationes, id est
in omnes.

Et misit illum, inquit, in abyssum. utique diabolum
misit in abyssum, quo nomine significata est multitudo innumerabilis
impiorum, quorum in malignitate aduersus ecclesiam
dei multum profunda sunt corda, non quia ibi diabolus
ante non erat, sed ideo illuc dicitur missus, quia exclusus
a credentibus plus coepit impios possidere. plus namque
possidetur a diabolo qui non solum est alienatus a ideo uerum [*] [*] [*] [*]

etiam gratis odit seruientes deo. et clausit, inquit, et
signauit super eum, ut non seduceret iam gentes,
donec finiantur mille anni. clausit super eum
dictum est "interdixit ei, ne posset exire", id est uetitum
transgredi. signauit autem quod ait, significasse mihi
uidetur, quia occultum esse uoluit qui pertineant ad partem
diaboli et qui non pertineant. hoc quippe in saeculo isto
prorsus latet, quia et qui uidetur stare utrum sit casurus, et
qui uidetur iacere utrum sit resurrecturus incertum est. ab
eis autem gentibus seducendis huius interdicti uinculo et
claustro diabolus prohibetur atque cohibetur, quas pertinentes
ad Christum seducebat antea uel tenebat. has enim deus
elegit ante mundi constitutionem eruere de potestate tenebrarum
et transferre in regnum filii caritatis suae, sicut
apostolus dicit. nam seducere illum gentes etiam nunc et
secum trahere in aeternam poenam, sed non praedestinatas
in aeternam uitam quis fidelis ignorat? nec moueat quod
saepe diabolus seducit etiam illos qui regenerati iam in
Christo uias ingrediuntur dei. nouit enim dominus qui
sunt eius; ex his in aeternam damnationem neminem ille
seducit. sic enim eos nouit dominus ut deus, quem nihil
latet etiam futurorum, non ut homo, qui hominem ad praesens
uidet — si tamen uidet cuius cor non uidet — qualis
autem postea sit futurus nec se ipsum uidet. [*] [*]

CXXVII. SEQVITVR SETEXTVS LIBRI VICESIMI. DE ALLIGATIONE ET SOLVTIONE DIABOLI.

Ad hoc ergo ligatus est diabolus et inclusus in abysso, ut
iam non seducat gentes, ex quibus constat ecclesia, quas ante
seductas tenebat, antequam essent ecclesia. neque enim dictum
est: "ut non seduceret aliquem" sed: ut non seduceret, inquit,
iam gentes; in quibus ecclesiam procul dubio uoluit
intellegi. donec finiantur, inquit, mille anni, id est
aut quod remanet de sexto die, qui constat ex mille annis,
aut omnes anni, quibus deinceps hoc saeculum peragendum
est. nec sic accipiendum est quod ait: ut non seduceret
gentes, donec finiantur mille anni, quasi postea sit
seducturus eas dumtaxat gentes, ex quibus praedestinata constat
ecclesia, a quibus seducendis illo est uinculo claustroque
prohibitus. sed aut illa locutione dictum est, quae in scripturis
aliquotiens inuenitur, qualis est in psalmo: sic oculi
nostri ad dominum deum nostrum, donec misereatur
nostri; neque enim cum misertus fuerit non erunt
oculi seruorum eius ad dominum deum suum; aut certe iste
est ordo uerborum: et clausit et signauit super eum,
donec finiantur mille anni; quod uero interposuit: ut
non seduceret iam gentes, ita se habet, ut ab huius
ordinis conexione sit liberum et seorsum intellegendum, uelut
* [*] [*] [*]

si post adderetur, ut sic se haberet tota sententia: et clausit
et signauit super eum, donec finiantur mille
anni, ut non seduceret iam gentes, id est ideo clausit,
donec finiantur mille anni, ut non seduceret iam gentes.

Post haec, inquit, oportet eum solui breui tempore.
si hoc est diabolo ligari et includi, ecclesiam non
posse seducere, haec ergo erit solutio eius, ut possit? absit.
numquam enim ab illo ecclesia seducetur praedestinata et
electa ante mundi constitutionem, de qua dictum est: nouit
dominus qui sunt eius. et tamen hic erit etiam illo tempore,
quo soluendus est diabolus, sicut ex quo est instituta
hic fuit, et erit omni tempore, in suis utique qui succedunt
nascendo morientibus.