Excerpta ex Operibus Augustini (134-138)

CXVIIII. ITEM EX EODEM LIBRO SECVNDO AD IANVAHIVM. DE HIS QVI DE PAGINIS EVANQVLICIS SOBTES LEGVNT.

Qui de paginis euangelicis sortes legunt, etsi optandum est,
ut hoc potius faciant quam ad daemonia consulenda concurrant,
tamen et ista mihi displicet consuetudo, ad negotia
saecularia et ad uitae huius uanitatem propter aliam uitam
loquentia oracula diuina uelle conuertere. [*]

CXX. EX SERMONE AD POPVLVM IN VIGILIIS PASCHAE. QVOD IN GENESI DIES A LVCE COEPERINT ET NVNC A NOCTIBVS* COMPVTENTVR.

Dicendum est cur tanta celebritate hodierna potissimum
nocte uigilemus. quod die tertio resurrexerit a mortuis dominus
Christus, nullus ambigit christianus. hac autem nocte hoc
factum esse sanctum euangelium contestatur. totum enim diem
a praecedente nocte computari non dubium est, non secundum
dierum ordinem, qui commemorantur in Genesi — quamquam
et illic tenebrae praecesserunt; nam tenebrae erant
super abyssum, cum dixit deus: fiat lux, et facta est
lux — sed quia illae tenebrae nondum erant nox; nondum enim
praecesserat dies. diuisit quippe dies inter lucem et tenebras,
et prius lucem uocauit diem, deinde tenebras noctem; et facta
luce usque alterum mane commemoratus est dies unus. manifestum
est illos dies a luce coepisse et transacta luce usque
ad mane singulos terminatos. sed posteaquam creatus homo
a luce iustitiae ad peccati tenebras declinauit, a quibus eum
Christi gratia liberat, factum est, ut nunc dies a noctibus
computemus, quia non a luce ad tenebras, sed a tenebris ad
lucem uenire conamur et domino adiuuante fieri speramus.
sic et apostolus dixit: nox praecessit, dies autem
appropinquauit; abiciamus itaque opera tenebrarum
et induamus nos arma lucis. dies igitur dominicae [*] [*]

passionis, quo crucifixus est, iam transactam noctem propriam
sequebatur: ideoque clausus et terminatus est usque ad parasceuen,
quam Iudaei etiam cenam puram uocant, ab eius noctis
exordio incipiente sabbati obseruatione. deinde sabbati dies
a sua nocte incipiens finitus est uespere incipientis noctis,
quae pertinet ad initium dominici diei, quoniam eum dominus
suae resurrectionis gloria consecrauit. illius itaque noctis ad
initium diei dominici pertinentis nunc ista sollemnitate memoriam
celebramus. illam noctem agimus uigilando, qua
dominus resurrexit, et illam uitam, de qua paulo ante dicebamus,
meditamur, ubi nec mors ulla nec somnus est, quam
in sua carne nobis inchoauit, quam sic excitauit a mortuis,
ut iam non moriatur nec mors ei ultra dominetur. nam quoniam
uenientes ad sepulchrum eius, a quibus diligentibus
quaerebatur, diluculo corpus non inuenerunt responsumque
acceperunt ab angelis, quod iam resurrexerat, manifestum est
quod ea nocte resurrexerit, cuius extremitas illud diluculum
fuit. deinde cui resurgenti paulo diutius uigilando concinimus,
praestabit, ut cum illo sine fine uiuendo regnemus. sed etsi
forte his horis, quibus nos ducimus istam uigiliam, illius adhuc
corpus in sepulchro erat nondumque resurrexerat, nec sic
uigilando sumus incongrui, quia ille dermiuit, ut uigilemus,
qui est mortuus, ut uiueremus. [*]

CXXI. EX LIBRO QVAESTIONVM EVANGELH PRIIIO. QVOMODO SECVN- DVM FTGVBAM IONAE TRES DIES ET TRES NOCTES IN PAS- SIONE DOMINI COMPVTENTVB.

Sicut enim fuit Iona in uentre ceti tribus diebus
et tribus noctibus, sic erit et filius hominis in
corda terrae tribus diebus et tribus noctibus. sextae.
feriae diei partem, qua sepultus est, cum praeterita nocte pro
nocte et die accipies, hoc est pro toto die, sabbati noctem et
diem et noctem dominicam cum eodem die inlucescente: ac per
hoc accipiendo partem pro toto habes triduum et tres noctes.
quod enim dicuntur decem menses praegnantis, nouem sunt
pleni; sed initium decimi pro toto accipitur. et quod se
dominus ostendit in monte, post sex dies factum dicit unus
euangelista, alter uero post octo dies dicit, partem posteriorem
primi diei, in quo futurum hoc dominus promisit, et partem
priorem nouissimi diei, in quo completum est quod promisit,
pro totis atque integris diebus annumerans: ut intellegas eum
qui dixit: post sex dies solos medios commemorasse, qui toti
atque integri completi sunt. in Genesi enim a lumine incipit
dies et finit ad tenebras ad significandum lap sum hominis;
mune autem a tenebris ad lucem, sicut dictum est de tenebris
lucem clarescere, quia a peccatis homo liberatus peruenit ad
lucem iustitiae. [*] [*]

[CVR HIC MALO HOMINI BENE SIT VEL BONO MALE. EX LIBRO DE PROVTDENTIA DEI.

\'Hinc maxime credendum est quod pietas praedicat, manifestum
futurum esse iudicium, quia nunc uidemus humanas
felicitates et clades indiscrete bonis et malis uelut sine ullo
iudicio esse communes, cum dei iustitia, cuius sic eminet in
rebus exiguis prouidentia, nullo modo relinquat sine ullo
iudicio passim fluitare maiora. quid autem maius est non
solum in ista humana uerum etiam in angelica creatura, quam
ut mali iusta miseria puniantur, boni uero beatitudine perfruantur?
quod ergo nunc malo homini quasi bene est, occulta
poena est felicitas falsa. quod autem homini bono male est , non
praemium pietati negatur, sed ad maiora praemia patientia
pietatis augetur. item quod aliquando et in hac uita malo
homini male est, aut emendatio est ant afflictio peccatorum.
quando autem bono homini bene est, non est illius supernae
patriae certissimum gaudium, sed huius periculosae peregrinationis
qualecumque solacium. haec atque huius modi si
cogitaret infidelis impietas, in gubernandis et ordinandis rebus
humanis diuinam prouidentiam non negaret nec in suis tenebrosis
et mortiferis uiribus contra lumen et uitam sapientiae
perduraret. illud ergo attendat homo infidelis, quod dicere
non potest ab hominibus institutum, ne deum neget rebus
humanis ordinem dare, qui docuit apiculas cellas fauorum tam
mirabiliter ordinare: ipsi quippe homini quis dedit inordinatis [*]

rebus offendi et rerum ordine delectari? nonne hoc in suae
animae natura inuenit, quam sibi ipse non fecit? nam quare
ordine non inuento in rebus humanis deum res humanas
gubernare non credit, nisi quia rebus inordinatis ordinatas
praeponere naturaliter nouit? ergone homo iudicat ordinationem
potius quam perturbationem operibus conuenire diuinis et
deus ordinatum iudicium non habet de hominibus uniuersis,
qui ordini sensum creauit in singulis? habet plane, habet;
non dubitet pietas, etsi non comprehendit infirmitas. opera
fabrorum ea nempe laudamus, quae inspicere possumus,
mechanicorum autem stupemus et, nisi aperta atque monstrata
fuerint, eos impossibilia potuisse miramur. cur ergo de indiciis
dei tam temere iudicamus et diuini operis ordinem, ubi
non potuerimus uidere, festinamus negare, laudantes prouidentiam
creatoris in arborum foliis et eam non putantes
esse in rebus humanis, nec potius inuestigabiliter et latenter
ordinem rerum humanarum currere credimus, quem uel immensum
comprehendere uel occultum inspicere non ualemus?
sed rerum diuinitus institutarum ordines manifesti, ex quibus
coniciantur occulti, feriunt etiam oculos impiorum.] [*] [*]
29

CXXII. EX LIBRO DE CIVITATE DEI VICESIMO. QVID IN LIBRO EOCLK- SIASTE SALOMON DE HIS QVAE IN HAC VITA BONIS MALISQVE COMMVNIA SINT DIBPVTARIT.

Nunc quando. non solum in malo sunt boni et in bono
mali, quod uidetur iniustum, uerum etiam plerumque et
malis mala eueniunt et bonis bona proueniunt, magis inscrutabilia
fiunt iudicia dei et inuestigabiles uiae eius. quamuis
ergo nesciamus, quo iudicio deus ista uel faciat uel fieri
sinat, apud quem summa uirtus est et summa sapientia,
summa iustitia, nulla infirmitas, nulla temeritas, nulla iniquitas,
salubriter tamen discimus non magni pendere seu bona
seu mala, quae uidemus bonis malisque esse communia, et
illa bona quaerere, quae bonorum, atque illa mala maxime
fugere, quae propria sunt malorum. cum uero ad illud dei
iudicium uenerimus, cuius tempus iam proprie dies iudicii et
aliquando dies domini nuncupatur, non solum quaecumque
tunc iudicabuntur uerum etiam quaecumque ab initio indicata
et quaecumque usque ad illud tempus adhuc iudicanda
sunt, apparebunt esse iustissima. ubi hoc quoque manifestabitur,
quam iusto iudicio dei fiat, ut nunc tam multa ac paene
omnia iusta iudicia dei lateant sensus mentesque mortalium,
cum tamen in hac re piorum fidem non lateat iustum esse
quod latet.

Nempe Salomon, sapientissimus rex Israhel, qui regnauit
in Hierusalem, librum, qui uocatur Ecclesiastes et a ludaeis [*]

quoque habetur in sacrarum canone litterarum, sic exoraus
est: uanitas uanitantium, dixit ecclesiastes, uanitas
uanitantium, omnia. uanitas. quae abundantia
homini in omni labore suo, quo laborat sub sole?
et cum hac sententia conecteret cetera, commemorans haerumnas
erroresque uitae huius et uanescentes interea temporum
lapsus, ubi nihil solidum, nihil stabile retinetur, in ea rerum
uanitate snb sole illud etiam deplorat quodam modo, quod.
cum sit abundantia sapientiae super insipientiam sicut abundantia
lucis super tenebras, sapientisque oculi sint in
capite ipsius et stultus in tenebris ambulet, unus tamen incursus
incurrat omnibus, utique in hac uita, quae sub sole
agitur, significans uidelicet ea mala, quae bonis et malis uidemus
esse communia. dicit etiam illud quod et boni patiantur
mala, tamquam mali sint, et mali, tamquam boni sint, adipiscantur
bona, ita loquens: est, inquit, uanitas, quae
facta est super terram, quia sunt iusti, super quos
uenit sicut factum impiorum, et sunt impii, super
quos uenit sicut factum iustorum. dixi quoniam
hoc quoque uanitas. in hac uanitate, cui quantum satis
uisum est intimandae totum istum librum uir sapientissimus
deputauit, — non utique ob aliud, nisi ut eam uitam desideremus,
quae uanitatem non habet sub hoc sole, sed ueritatem
sub illo qui fecit hunc solem — in hac ergo uanitate
numquid nisi iusto dei rectoque iudicio similis eidem uanitati
factus uanesceret homo? in diebus tamen uanitatis suae [*] [*] [*]
interest plurimum, utrum resistat an obtemperet ueritati et
utrum sit expers uerae pietatis an particeps, non propter
uitae huius uel bona adquirenda uel mala uitanda uanescendo
transeuntia, sed propter futurum iudicium, per quod erant et
bonis bona et malis mala sine fine mansura. denique iste
sapiens hunc librum sic conclusit, ut diceret: deum time et
mandata eius custodi, quia hoc est omnis homo.
quia hoc omne opus deus adducet in iudicium in
omni despectu siue bonum siue malum. quid breuius,
uerius, salubrius dici potuit? deum, inquit, time et mandata
eius custodi, quia hoc est omnis homo. quicumque
enim est, hoc est, custos utique mandatorum dei,
quoniam qui hoc non est, nihil est; non enim ad ueritatis
imaginem reformatur remanens in similitudine uanitatis. quia
omne hoc opus — id est quod ab homine fit in hac uita —
sine bonum siue malum deus adducet in iudicium
in omni despecto, id est in omni etiam, qui contemtibilis
hic uidetur et ideo nec uidetur; quoniam deus et ipsum uidet
nec eum despicit nec cum iudicat praeterit.