Qui de paginis euangelicis sortes legunt, etsi optandum est, ut hoc potius faciant quam ad daemonia consulenda concurrant, tamen et ista mihi displicet consuetudo, ad negotia saecularia et ad uitae huius uanitatem propter aliam uitam loquentia oracula diuina uelle conuertere. 1 et illa TV: illa v 8 et ipse TV: ipse v 4 summam Vv: sammae T 5 septem V: et septem PTv medios a: medias TV monas v 11 pentecoste a: pentecoeten IT" dies illi T 12 neophitorum TV" 13 primo T: primus V primam v 16 ubique Vv: utique T 17 ut] ont. v 20 eap. CXXVII T CXXXIHI P CXXXV c; num. om. 0 21 item MV :om. OT" qui de MVv: qui T 22 paginis] pagania V1; corr. tn. 2 24 hoe] haec 0 consullenda T 27 diuina TV: diuina illi v

Dicendum est cur tanta celebritate hodierna potissimum nocte uigilemus. quod die tertio resurrexerit a mortuis dominus Christus, nullus ambigit christianus. hac autem nocte hoc factum esse sanctum euangelium contestatur. totum enim diem a praecedente nocte computari non dubium est, non secundum dierum ordinem, qui commemorantur in Genesi — quamquam et illic tenebrae praecesserunt; nam tenebrae erant super abyssum, cum dixit deus: fiat lux, et facta est lux — sed quia illae tenebrae nondum erant nox; nondum enim praecesserat dies. diuisit quippe dies inter lucem et tenebras, et prius lucem uocauit diem, deinde tenebras noctem; et facta luce usque alterum mane commemoratus est dies unus. manifestum est illos dies a luce coepisse et transacta luce usque ad mane singulos terminatos. sed posteaquam creatus homo a luce iustitiae ad peccati tenebras declinauit, a quibus eum Christi gratia liberat, factum est, ut nunc dies a noctibus computemus, quia non a luce ad tenebras, sed a tenebris ad lucem uenire conamur et domino adiuuante fieri speramus. sic et apostolus dixit: nox praecessit, dies autem appropinquauit; abiciamus itaque opera tenebrarum et induamus nos arma lucis. dies igitur dominicae 11 Gen. 1, 2eq. 23 Bom. 13, 12. 1 cap. CXXVIII T CXXXV P CXXXVI v, num. om. G 3 coeperit MV a MTV: in v 4 compatentor (a ix n carr. m. 2) V 5 car (qnnr P) tanta PTv: curante V qaorante M 6 resnrrezit Tv 8 sanctam MV, secundum Tv diem TV: om. v 9 computari P2Tv: compntare P1 comparari V 10 commerantnr (mo a m. 2) T 11 illic Tv: illi V 18 illae TV: illa et v nondum erant nox] om. v 16 usque V: usque ad Tv 19 eum (e ac c eorr. m. S) T 28 sic TV: sicut v dicit Tv II appropinquabit v

Sicut enim fuit Iona in uentre ceti tribus diebus et tribus noctibus, sic erit et filius hominis in corda terrae tribus diebus et tribus noctibus. sextae. feriae diei partem, qua sepultus est, cum praeterita nocte pro nocte et die accipies, hoc est pro toto die, sabbati noctem et diem et noctem dominicam cum eodem die inlucescente: ac per hoc accipiendo partem pro toto habes triduum et tres noctes. quod enim dicuntur decem menses praegnantis, nouem sunt pleni; sed initium decimi pro toto accipitur. et quod se dominus ostendit in monte, post sex dies factum dicit unus euangelista, alter uero post octo dies dicit, partem posteriorem primi diei, in quo futurum hoc dominus promisit, et partem priorem nouissimi diei, in quo completum est quod promisit, pro totis atque integris diebus annumerans: ut intellegas eum qui dixit: post sex dies solos medios commemorasse, qui toti atque integri completi sunt. in Genesi enim a lumine incipit dies et finit ad tenebras ad significandum lap sum hominis; mune autem a tenebris ad lucem, sicut dictum est de tenebris lucem clarescere, quia a peccatis homo liberatus peruenit ad lucem iustitiae. 5 Matth. 12,40 14 cf. Matth. 17, 1 sq. 15 cf. Luc. 9, 28 30 ef. Gen. 1, 5sqq. 22 cf. II Cor. 4, 6 1 cap. CXXVIIII T CXXXVI P CXXXYII v; fttm. om. O 2 primo] primo titulo VII T 5 ionas (s det. T) PT coeti MTVv 6 filius (om. et) Tv 8 pro nocte] om. T 9 sabbato nocte et die TV 18 tota V 14 montem V 19 commerasse v qai V: qui uere Tv 21 ad tenebras TV: in t. v labrom V 23 clarescere F: splendescere PTv appeccatis v 24 ita T seqmtur csp. CXXX de pronidentia dei (cf. cap. 358), cum quo cohaerd cap. 137

\'Hinc maxime credendum est quod pietas praedicat, manifestum futurum esse iudicium, quia nunc uidemus humanas felicitates et clades indiscrete bonis et malis uelut sine ullo iudicio esse communes, cum dei iustitia, cuius sic eminet in rebus exiguis prouidentia, nullo modo relinquat sine ullo iudicio passim fluitare maiora. quid autem maius est non solum in ista humana uerum etiam in angelica creatura, quam ut mali iusta miseria puniantur, boni uero beatitudine perfruantur? quod ergo nunc malo homini quasi bene est, occulta poena est felicitas falsa. quod autem homini bono male est , non praemium pietati negatur, sed ad maiora praemia patientia pietatis augetur. item quod aliquando et in hac uita malo homini male est, aut emendatio est ant afflictio peccatorum. quando autem bono homini bene est, non est illius supernae patriae certissimum gaudium, sed huius periculosae peregrinationis qualecumque solacium. haec atque huius modi si cogitaret infidelis impietas, in gubernandis et ordinandis rebus humanis diuinam prouidentiam non negaret nec in suis tenebrosis et mortiferis uiribus contra lumen et uitam sapientiae perduraret. illud ergo attendat homo infidelis, quod dicere non potest ab hominibus institutum, ne deum neget rebus humanis ordinem dare, qui docuit apiculas cellas fauorum tam mirabiliter ordinare: ipsi quippe homini quis dedit inordinatis 1 cap. CXXXYIl P CXXXVni (hJ: deest in MY libro GPv: I sermon. T 5 cltedes T 6 commones P 10 misera (i a m. 2) P bona 01 nero] uera P 12 filicitM P falsa P2: falsa est 0\' (in ras.) v homine P* 13 pietati T: pietatis GPo ad T: om. GPv patientia. (e ras.) P 14 augetur T: augeatur G1P angeantnr G2v 15 homine P1 aut afflictio eet P 16 homini (J\'P: homine (JIT 17 peregrinationes P1 18 si] om. T* 20 dinina v 22 dicere. (t ras.) P 23 ne PT: et ne Gv deum GPv: dum T 24 qui PT: quod Gv docnit PT: docuerit Gv 25 ipse P* ipso G1v homine G1 rebus offendi et rerum ordine delectari? nonne hoc in suae animae natura inuenit, quam sibi ipse non fecit? nam quare ordine non inuento in rebus humanis deum res humanas gubernare non credit, nisi quia rebus inordinatis ordinatas praeponere naturaliter nouit? ergone homo iudicat ordinationem potius quam perturbationem operibus conuenire diuinis et deus ordinatum iudicium non habet de hominibus uniuersis, qui ordini sensum creauit in singulis? habet plane, habet; non dubitet pietas, etsi non comprehendit infirmitas. opera fabrorum ea nempe laudamus, quae inspicere possumus, mechanicorum autem stupemus et, nisi aperta atque monstrata fuerint, eos impossibilia potuisse miramur. cur ergo de indiciis dei tam temere iudicamus et diuini operis ordinem, ubi non potuerimus uidere, festinamus negare, laudantes prouidentiam creatoris in arborum foliis et eam non putantes esse in rebus humanis, nec potius inuestigabiliter et latenter ordinem rerum humanarum currere credimus, quem uel immensum comprehendere uel occultum inspicere non ualemus? sed rerum diuinitus institutarum ordines manifesti, ex quibus coniciantur occulti, feriunt etiam oculos impiorum.] 1 delectare 01 dilectare P* 2 quam Gx: quae PT 5 nonit GlPT: non nouit Gtx iudicet G2v 8 ordini PT: ordine Gv in PT: om. GP1v 9 opera] om. P1 10 faborum (r add. IR. 3) P laademus Gl 11 moechanicorum GPv moe«chaniorum (n ras.) T nisi G\'PТ: au* G* si v 13 temere] timere P1 15 putantes esse PT: putant esse G1P1v 19 rerum GlPT: rebus Gia institutarum PT: instituit ut harum G\'v instititutarum G3 20 imporum P. VIIII. 29

Nunc quando. non solum in malo sunt boni et in bono mali, quod uidetur iniustum, uerum etiam plerumque et malis mala eueniunt et bonis bona proueniunt, magis inscrutabilia fiunt iudicia dei et inuestigabiles uiae eius. quamuis ergo nesciamus, quo iudicio deus ista uel faciat uel fieri sinat, apud quem summa uirtus est et summa sapientia, summa iustitia, nulla infirmitas, nulla temeritas, nulla iniquitas, salubriter tamen discimus non magni pendere seu bona seu mala, quae uidemus bonis malisque esse communia, et illa bona quaerere, quae bonorum, atque illa mala maxime fugere, quae propria sunt malorum. cum uero ad illud dei iudicium uenerimus, cuius tempus iam proprie dies iudicii et aliquando dies domini nuncupatur, non solum quaecumque tunc iudicabuntur uerum etiam quaecumque ab initio indicata et quaecumque usque ad illud tempus adhuc iudicanda sunt, apparebunt esse iustissima. ubi hoc quoque manifestabitur, quam iusto iudicio dei fiat, ut nunc tam multa ac paene omnia iusta iudicia dei lateant sensus mentesque mortalium, cum tamen in hac re piorum fidem non lateat iustum esse quod latet.

Nempe Salomon, sapientissimus rex Israhel, qui regnauit in Hierusalem, librum, qui uocatur Ecclesiastes et a ludaeis 1 cap. CXXXVIII P CXXXVIIII v; num. om. GT 2 libro PT: libris QMVv uiceeimo] XX titulo III Tv ecclesiaete* (s ras.) P ecclesiastes QMTVv 3 salamon v his quae] hilq. T 4 sint communia T sunt communia Pv dispntaret Tv post disputarit add. V: hic capitulx CCCXII et post illud istud 5 sunt) om. v 6 nidetnr] uidi v 7 eueniunt) neniunt v bonis] bonas v 9 quo Vv- quod T 10 nirtus est-sap. lumma] add. T* * mg. 13 esse bonis malisque Tv 15 dei Vv: om. T 18 ab initio-quaecumque] om.v 23 fidem Tv : fide V 25 salamon I quoque habetur in sacrarum canone litterarum, sic exoraus est: uanitas uanitantium, dixit ecclesiastes, uanitas uanitantium, omnia. uanitas. quae abundantia homini in omni labore suo, quo laborat sub sole? et cum hac sententia conecteret cetera, commemorans haerumnas erroresque uitae huius et uanescentes interea temporum lapsus, ubi nihil solidum, nihil stabile retinetur, in ea rerum uanitate snb sole illud etiam deplorat quodam modo, quod. cum sit abundantia sapientiae super insipientiam sicut abundantia lucis super tenebras, sapientisque oculi sint in capite ipsius et stultus in tenebris ambulet, unus tamen incursus incurrat omnibus, utique in hac uita, quae sub sole agitur, significans uidelicet ea mala, quae bonis et malis uidemus esse communia. dicit etiam illud quod et boni patiantur mala, tamquam mali sint, et mali, tamquam boni sint, adipiscantur bona, ita loquens: est, inquit, uanitas, quae facta est super terram, quia sunt iusti, super quos uenit sicut factum impiorum, et sunt impii, super quos uenit sicut factum iustorum. dixi quoniam hoc quoque uanitas. in hac uanitate, cui quantum satis uisum est intimandae totum istum librum uir sapientissimus deputauit, — non utique ob aliud, nisi ut eam uitam desideremus, quae uanitatem non habet sub hoc sole, sed ueritatem sub illo qui fecit hunc solem — in hac ergo uanitate numquid nisi iusto dei rectoque iudicio similis eidem uanitati factus uanesceret homo? in diebus tamen uanitatis suae 2 Eccle. 1, 2 sq. 9 cf. Eccle. 2, 13 sq. 16 Eccle. 8, 14 1 canhone V literarum v 2 uaiHtantiam GlV: aanitatam G2PTv; cf. Aug. Retractt. 17,3 8 aanitantiam GITV: uanitatum GlPv habmndantia v 5 ei TV: om. v conecteret TV: subnecteret v cetera TV: certe v eramnas v 9 habandantia v 10 sint TV: sunt v 12 incamt GVv: occurrat T omnibus TV: in omaibus Qv 13 significat T 19 fao tam TV: facta v dixi GTv: dixit V 21 intimendae T 24 solem TV: om. v ergo TV: om. v 26 aanesoeret TV: euanescere v 29* interest plurimum, utrum resistat an obtemperet ueritati et utrum sit expers uerae pietatis an particeps, non propter uitae huius uel bona adquirenda uel mala uitanda uanescendo transeuntia, sed propter futurum iudicium, per quod erant et bonis bona et malis mala sine fine mansura. denique iste sapiens hunc librum sic conclusit, ut diceret: deum time et mandata eius custodi, quia hoc est omnis homo. quia hoc omne opus deus adducet in iudicium in omni despectu siue bonum siue malum. quid breuius, uerius, salubrius dici potuit? deum, inquit, time et mandata eius custodi, quia hoc est omnis homo. quicumque enim est, hoc est, custos utique mandatorum dei, quoniam qui hoc non est, nihil est; non enim ad ueritatis imaginem reformatur remanens in similitudine uanitatis. quia omne hoc opus — id est quod ab homine fit in hac uita — sine bonum siue malum deus adducet in iudicium in omni despecto, id est in omni etiam, qui contemtibilis hic uidetur et ideo nec uidetur; quoniam deus et ipsum uidet nec eum despicit nec cum iudicat praeterit.