Excerpta ex Operibus Augustini (129-133)

CXIIII. QVOD DICENTI MOSI: OSTENDE MIHI GLORIAM TVAM, RESPONDIT DOMINVS: EGO TEANSIBO ANTE TE ET CETERA. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EXODI.

Cum dixisset Moses ad dominum: ostende mihi gloriam
tuam, respondit ei dominus: ego transibo ante te
gloria mea, et uocabo nomine domini in conspectu
tuo; et miserebor cui misertus ero, et misericordiam
praestabo cui misericordiam praestitero;
cum paulo ante dixisset: ipse antecedam te et requiem [*] [*]

tibi dabo. quod Moses sic uidetur accepisse: antecedam
te, tamquam non ei populoque praesens in itinere futurus
esset; et ideo ait: si non tu ipse simul ueneris nobis-cum,
ne me educas hinc et cetera. deus autem neque
hoc ei negauit dicens: et hoc tibi uerbum, quod dixisti,
faciam. quomodo ergo, cum dixisset Moses: ostende mihi
gloriam tuam, rursus tamquam praecessurus et non cum
eis simul futurus uidetur dicere: ego transibo ante te,
nisi quia hoc aliud est? ille quippe intellegitur loqui et dicere:
transibo ante te, de quo dicit euangelium: cum
uenisset hora, ut transiret de hoc mundo ad patrem:
qui transitus etiam pascha interpretari perhibetur.
haec itaque magna omnino prophetia est. ipse enim ante
omnes sanctos transiit ad patrem de hoc saeculo parare illis
mansiones regni caelorum, quas dabit eis in resurrectione
mortuorum; quoniam transiturus ante omnes primogenitus a
mortuis factus est

Gratiam uero suam in eo ipso ualde commendat, cum dicit:
et uocabo nomine domini in conspectu tuo, tamquam
in conspectu populi Israhel, cuius Moses, cum. haec audiret,
typum gerebat. in conspectu enim gentis ipsius ubique dispersae
uocatur dominus Christus in omnibus gentibus. uocabo
autem dixit, non" uocabor", actiuum uerbum pro passiuo ponens
genere locutionis inusitato: in quo nimirum magnus sensus
latet. sic enim fortasse significare uoluit se ipsum hoc facere,
id est gratia sua fieri, ut uocetur dominus in omnibus
gentibus.

Quod uero addidit: et miserebor cui misertus ero, [*] [*]

et misericordiam praestabo cui misericordiam
praestitero, plane expressius ostendit uocationem, qua nos
uocauit in suum regnum et gloriam, non pro meritis nostris,
sed pro misericordia sua. quoniam enim se gentes introducturum
pollicebatur dicens: uocabo nomine domini in
conspectu tuo, commendauit hoc se misericorditer facere;
sicut apostolus dicit: dico enim Christum ministrum
fuisse circumcisionis propter ueritatem dei ad confirmandas
promissiones patrum, gentes autem
super misericordiam glorificare deum. hoc ergo praedictum
est: miserebor cui misertus ero, et misericordiam
praestabo cui misericordiam praestitero.
quibus uerbis prohibuit hominem uelut de propriarum uirtutum
meritis gloriari, ut qui gloriatur in domino glorietur.
non enim ait: "miserebor talibus uel talibus", sed: cui misericors fuero:
ut neminem praecedentibus bonis operibus suis
misericordiam tantae uocationis meruisse demonstret. etenim
Christus pro impiis mortuus est.

Sed utrum hoc idem repetere uoluerit, cum addidit: misericordiam
praestabo cui misericordiam praesti-IO
tero - uel, sicut alii interpretati sunt: cui misericors fuero,
— an aliquid intersit nescio. quod enim in graeca lingua duobus
uerbis dictum est, ε̉λεήω et οι̉ϰτειϱήϭω — quod unum atque
idem uidetur significare — non potuit latinus diuersis uerbis
dicere et diuersis modis eandem misericordiam repetiuit. si
autem diceretur: "miserebor cui misereor et miserebor cui
misereor", aut "miserebor cui misertus ero", non satis commode [*] [*]

dici uideretur. et tamen fortius ille ipse ibi sensus est, quod
aut ipsius misericordiae suae firmitatem deus ista repetitione
monstranit-sicut: "amen, amen" sicut: "fiat. fiat" sicut repetitio
somnii Pharaonis pluraque similia — ant in utrisque populis,
gentibus et Hebraeis, hoc modo deus praenuntiauit misericordiam
se esse facturum. quod apostolus ita dicit: sicut
enim uos aliquando non credidistis deo, nunc
autem misericordiam consecuti estis illorum incredulitate:
sic et ipsi nunc non crediderunt in
uestra misericordia, ut et ipsi misericordiam consequantur.
conclusit enim deus omnes in incredulitatem,
ut omnium misereatur.

Deinde post hanc suae misericordiae commendationem respondit
ad illud quod ei dictum fuerat: ostende mihi
gloriam tuam, uel quod supra petiuerat Moses dicens :
ostende mihi temet ipsum, manifeste uideam te:
non poteris, inquit, uidere faciem meam; non enim
uidebit homo faciem meam et uiuet: ostendens huic
uitae, quae agitur in sensibus mortalibus corruptibilis carnis,
deum sicuti est apparere non posse; id est, sicut est uideri
in illa uita potest, ubi ut uiuatur huic uitae moriendum est.

Item interposito articulo dicente scriptura: et ait dominus,
sequitur et loquitur: ecce locus penes me. quis
enim locus non penes deum est, qui nusquam est absens? sed
ecclesiam significat dicendo: ecce locus penes me, tamquam
templum suum commendans. et stabis, inquit, super
petram — quia super hanc petram, ait dominus, aedificabo
ecclesiam meam — statim ut transiet gloria [*] [*]

mea, id est: statim ut transiet gloria mea, stabit super
petram, quia post transitum Christi, id est post passionem et
resurrectionem Christi, stetit populus fidelis super petram.
et ponam te, inquit, in cauerna petrae: munimen firmissimum
significat. alii autem interpretati sunt: in specula
petrae. sed graecus habet dnyv; hoc autem foramen uel
cauernam rectius interpretamur.

Et tegam manu mea super te, donec transeam;
et auferam manum meam, et tunc uidebis posteriora
mea; facies autem mea non uidebitur tibi. cum
iam dixisset: stabis super petram, statim ut transiet
gloria mea — ubi intellegitur post transitum suum promisisse
super petram stabilitatem — quomodo accipiendum est
quod ait: ponam te in cauerna petrae et tegam
manu mea super te, donec transeam; et auferam
manum, et tunc uidebis posteriora mea? quasi
iam illo in petra constituto tegat manu sua super eum
et deinde transeat, cum esse in petra non possit nisi post
eius transitum. sed recapitulatio intellegenda est rei praetermissae,
quali solet uti scriptura in multis locis; postea
quippe dixit quod ordine temporis prius est. qui ordo ita
se habet: tegam manu mea super te, donec transeam,
et tunc uidebis posteriora mea; nam facies
mea non uidebitur tibi; et stabis super petram,
statim ut transiet gloria mea, et ponam te in cauerna
petrae. hoc enim factum est in eis quos tunc significabat
persona Mosi, hoc est Israhelitis, qui in dominum
Iesum, sicut Actus apostolorum indicant, postea crediderunt,
id est statim ut transiit eius gloria. nam posteaquam [*]

resurrexit a mortuis et ascendit in caelum, misso desuper spiritu
sancto cum linguis omnium gentium apostoli loquerentur,
compuncti sunt corde multi ex eis qui crucifixerant Christum;
quem ut non cognouissent et dominum gloriae crucifixissent,.
caecitas ex parte Israhel facta est, sicut dictum fuerat:
tegam manu mea super te donec transeam. unde
psalmus dicit: quoniam die ac nocte grauata est
super me manus tua, diem appellans, quando Christus
diuina miracula faciebat, noctem, quando sicut homo moriebatur,
quando et illi titubauerunt qui in die crediderant. hoc
est ergo: cum transiero, tunc uidebis posteriora
mea: "transiero de hoc mundo ad patrem; posterius in me
credituri sunt quorum typum geris". tunc enim compuncti
corde dixerunt: quid faciemus? et iussi sunt ab apostolis.
agere paenitentiam et baptizari in nomine Iesu Christi, ut
dimitterentur illis peccata eorum. quod in psalmo illo sequitur,
cum dictum esset: die ac nocte grauata est super me
manus tua — id est: ut non cognoscerem; si enim cognouissent,
numquam dominum gloriae crucifixissent\'
— sequitur et iungit: conuersus sum in haerumnam,
dum confringeretur spina, id est: cum essem corde
compunctus. deinde addidit: peccatum meum cognoui
et facinus meum non operui: posteaquam uiderunt,
quanto scelere Christum crucifixerint. et quia receperunt consilium,
ut agerent paenitentiam et in baptismo remissionem
acciperent peccatorum: dixi, inquit, pronuntiabo aduersum
me delictum meum domino, et tu remisisti
impietatem cordis mei. [*] [*]

Hanc autem prophetiam, quam locutus est dominas ad
Mosen, satis res ipsa indicat, quando quidem de petra uel
cauerna eius et de manus eius superpositione, de uisione
posteriorum eius nihil postea uisibili opere subsecutum legitur.
mox enim adiungit interposito articulo scriptura: et dixit
dominus ad Mosen, cum\' ipse dominus utique etiam illa
quae supra sunt loqueretur; atque inde contexit quid deinceps
dominus dicat: excide tibi duas tabulas lapideas sicut
et primas et cetera.

CXV. QVOMODO TABVLAE, QVAS ERAT MOVSES DEO VTIQVE PRAE- SCIENTE FRACTVRVS, NON AB HOMINE DICANTVR ESSE, PO- STERIORES VERO IN TABERNACVLO DEI TAMDIV MANSVRAE AB HOMINE ABSCISAE SINT VEL CONSCRIPTAE. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EXODI..

Et scripsit in tabulas uerba testamenti, decem
uerba. de Mose dictum est, quod ipse scripserit, cui etiam
deus paulo ante dixerat: scribe tibi uerba haec. cum
uero primum legem accepit, cuius tabulas abiecit et fregit,
nec ipse excidisse dictus est tabulas lapideas et modo dictum
est: excide tibi duas tabulas lapideas; nec ei dictum
est, ut scriberet, sicut ei modo dicitur; nec eas ipse scripsisse
narratur, sicut modo narrat scriptura et dicit: scripsit in
tabulis uerba testamenti, decem uerba. sed tunc
dictum est: et dedit Mosi, statim ut cessauit loqui
ad eum in monte Sina, duas tabulas testimonii,
tabulas lapideas scriptas digito dei. deinde paulo [*] [*]

post: et conuersus, inquit, Moses descendit de monte,
et duae tabulae testimonii in manibus eius, tabulae
lapideae, scriptae ex utraque parte earum,
hinc atque hinc erant scriptae, et tabulae opus dei
erant, et scriptura scriptura dei et sculpta in
tabulis. proinde magna oritur quaestio, quomodo illae tabulae,
quae erat Moses utique deo praesciente fracturus, non
hominis opus dicantur esse nec ab homine scriptae, sed scriptura
dei, digito dei; posteriores uero tabulae tamdiu mansurae
et in tabernaculo ac templo dei futurae iubente quidem
deo, tamen ab homine excisae sint, ab homine scriptae. an
forte in illis prioribus gratia dei significabatur, non hominis
opus, qua gratia indigni facti sunt reuertentes corde in
Aegyptum et faciendo idolum; unde illo beneficio priuati sunt,
et propterea Moses tabulas fregit? istis uero tabulis posterioribus
significati sunt qui de suis operibus gloriantur — unde
dicit apostolus: ignorantes dei iustitiam et suam uolentes
constituere iustitiae dei non sunt subiecti
ideo tabulae humano opere sculptae et humano opere scriptae
datae sunt, quae cum ipsis manerent, ad eos significandos
de suis operibus gloriaturos, non de digito dei, hoc est de
spiritu dei?

Certe ergo repetitio legis nonum testamentum significat;
illud autem uetus significabat; unde confractum et abolitum
est. maxime cum secundo lex datur, nullo terrore datur, sicut
illa in tanto strepitu ignium, nubium et tubarum, unde tremefactus
populus dixit: non loquatur deus ad nos, ne
moriamur: unde significatur timor esse in uetere testamento,
in nouo dilectio. quomodo igitur soluitur haec quaestio, quare [*] [*] [*] [*]

illae opus dei, istae opus hominis, et illae conscriptae digito
dei, istae scriptae ab homine? an forte ideo magis in illis
prioribus uetus significatum est testamentum, quia deus ibi
praecepit, sed homo non fecit? lex enim posita est in uetere
testamento, quae conuinceret transgressores; quae subintrauit,
ut abundaret delictum. non implebatur timore,
quae non impletur nisi caritate. et ideo dicitur opus dei,
quia deus legem constituit, deus conscripsit; nullum opus
hominis, quia homo deo non obtemperauit et eum potius lex
reum fecit. in secundis autem tabulis homo per adiutorium
dei tabulas facit atque conscribit, quia noui testamenti caritas
legem facit. unde dicit dominus: non ueni legem soluere,
sed implere. dicit autem apostolus: plenitudo legis
caritas; (et: fides), quae per dilectionem operatur.
factum est itaque homini in nouo testamento quod in uetere
difficile fuit, habenti fidem, quae per dilectionem operatur,
atque illo digito dei, hoc est spiritu dei, intus ea in
corde scribente, non foris in lapide. unde dicit apostolus:
non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus;
quoniam caritas dei, qua ueraciter impletur
praeceptum, diffusa est in cordibus nostris per spiritum
sanctum, qui datus est nobis. hoc est ergo:
primo data est lex — ubi significatur uetus testamentum, quod
est opus tantummodo dei et conscriptio digiti dei — quod
apostolus dicit: itaque lex sancta et mandatum sanctum
et iustum et bonum. lex ergo sancta et bona dei [*] [*]
opus est: ubi homo nihil agit, quia non obtemperat, sed reatu
potius premitur lege minante atque damnante. peccatum
enim, inquit, ut appareat peccatum, per bonum mihi
operatum est mortem. beatus autem homo est, cum hoc
mandatum sanctum et iustum et bonum est etiam opus eius,
sed per gratiam dei.

CXVI. EX SERMONE AD POPVLVM. QVAE SIT INREMISSIBILIS BLAS- PHEMIA IN SPIRITVM SANCTVM.

Prius ergo ut aduertatis et intellegatis, admoneo non dixisse
dominum: "omnis blasphemia in spiritum non remittetur",
neque dixisse: "qui dixerit quodcumque uerbum contra spiritum
sanctum, non remittetur ei", sed: qui dixerit uerbum.
illud enim si dixisset, nihil nobis omnino remaneret, unde
disputare possemus. quoniam, si omnis blasphemia et omne
uerbum, quod dicitur contra spiritum sanctum, non remitteretur
hominibus, ex nullo genere impietatis eorum qui dono Christi
et sanctificationi ecclesiae contradicunt, uel paganorum uel
Iudaeorum aut quorumlibet haereticorum, nonnullorum etiam
in ipsa catholica imperitorum quemquam ecclesia lucraretur.
sed absit, ut hoc dominus diceret; absit, inquam, ut ueritas
diceret omnem blasphemiam uel omne uerbum, quod contra
spiritum sanctum diceretur, non habere remissionem neque in,
hoc saeculo neque in futuro. [*] [*] [*]

Exercere quippe nos uoluit difficultate quaestionis, non
decipere sententiae falsitate. quapropter non est necesse, ut
omnem blasphemiam et omne uerbum, quod dicitur contra
spiritum sanctum, remissionem quisquam existimet non habere;
sed necesse est plane, ut sit aliquid blasphemiae et aliquod
uerbum, quod si dicatur contra spiritum sanctum, nullam
umquam ueniam remissionemque mereatur. quia si omne
acceperimus, quisnam poterit saluari? si autem rursum nullum
putauerimus, contradicimus saluatori. est ergo sine dubio
aliqua blasphemia et aliquod uerbum, quod si dictum fuerit
contra spiritum sanctum, non remittetur. quod sit autem hoc
uerbum, quaeri a nobis dominus uoluit; ideo non expressit.
quaeri, inquam, uoluit, non negari. solent enim scripturae
ita loqui, ut, quando aliquid sic dicitur, ut neque ex toto
neque ex parte dictum definiatur, non sit necesse ex toto, sed
fieri possit, ex parte ut intellegatur. ista ergo sententia ex
toto, id est uniuersaliter pronuntiaretur, si diceretur: "omnis
blasphemia in spiritum non remittetur" aut: "qui dixerit ullum
uerbum contra spiritum sanctum, non remittetur ei neque in
hoc saeculo neque in futuro"; ex parte autem, id est particulariter
pronuntiaretur, si diceretur: "quaedam blasphemia in
spiritu non remittetur". quia nec uniuersaliter ergo nec particulariter
pronuntiata sententia est — non enim dictum est:
"omnis blasphemia spiritus" aut: "quaedam blasphemia", sed
tantummodo indefinite dictum est: spiritus blasphemia
non remittetur; nec dictum est: "qui dixerit quodcumque
uerbum" aut: "qui dixerit quoddam uerbum", sed indefinite:
qui dixerit uerbum — non est necesse, ut omnem [*]

blasphemiam uel omne uerbum intellegamus, sed necesse est plane,
ut quandam blasphemiam et quoddam uerbum uoluerit intellegi
dominus, quamuis id exprimere noluerit, ut quaerendo,
petendo, pulsando si quid recti intellectus acceperimus, non
uiliter habeamus.

Hoc ut manifestius uideatis, illud attendite quod ait idem
ipse de Iudaeis: si non uenissem et locutus eis fuissem,
peccatum non haberent. neque enim ita dictum
est, ut sine ullo omnino peccato uellet intellegi futuros fuisse
Iudaeos, si non uenisset et locutus eis fuisset; plenos quippe
inuenit oneratosque peccatis. propter quod dicit: uenite ad
me omnes, qui laboratis et onerati estis. unde, nisi
sarcinis peccatorum ex transgressionibus legis? quoniam lex
subintrauit, ut abundaret delictum. cum ergo ipse
etiam alibi dicat: non ueni uocare iustos, sed peccatores,
quomodo, si non uenisset, peccatum non haberent, nisi
quia ista sententia nec uniuersaliter nec particulariter, sed
indefinite pronuntiata non omne peccatum cogit intellegi? sed
plane nisi aliquod peccatum intellexerimus, quod non haberent,
nisi Christus uenisset et locutus eis fuisset, falsam — quod
absit- sententiam esse dicemus. non ergo ait: "si non uenissem
et locutus eis fuissem, nullum peccatum haberent", ne ueritas
mentiretur. nec rursus definite dixit: "si non uenissem et
locutus eis fuissem, quoddam peccatum non haberent", ne
pium studium parum exerceretur. in omni quippe copia
scripturarum sanctarum pascimur apertis et exercemur obscuris:
illinc famis expellitur, hinc fastidium. quia ergo [*] [*]

dictum non est: "peccatum nullum haberent", non perturbemur,
cum peccatores Iudaeos, etiam si dominus non uenisset, agnoscimus;
sed tamen quia dictum est: si non uenissem,
peccatum non haberent. unde necesse est, etiam si non
omne, aliquod tamen eos ex aduentu domini quod non habebant
contraxisse peccatum. illud ipsum profecto est, quod in
praesentem sibique loquentem non crediderunt eumque inimicum
deputantes, quoniam uera dicebat, insuper occiderunt.
hoc peccatum tam magnum et horrendum, si non uenisset et
locutus eis fuisset, utique non haberent. sicut ergo ibi cum
audiuimus: peccatum non haberent, non omne, sed ali-
. quod peccatum intellegimus, ita in hodierna lectione cum
audiuimus: spiritus blasphemia non remittetur, non
omnem blasphemiam, sed quandam; et cum audissemus: qui
dicit uerbum contra spiritum sanctum, non remittetur
ei, non omne uerbum, sed quoddam intellegere debemus.
nam et hoc ipsum quod ait: spiritus autem blasphemia
non remittetur, utique non omnis spiritus, sed
spiritus sancti blasphemiam necesse est intellegamus. quod
etsi planius alibi non diceret, quis tam uecors esset, ut aliud
intellegeret? secundum hanc regulam locutionis et illud accipitur:
nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu.
non enim ait: "et ab spiritu sancto", et tamen hoc intellegitur.
nec quoniam dixit: ex aqua et spiritu, omnem spiritum
quisquam intellegere cogitur. quocirca cum audis: spiritus
autem blasphemia non remittetur, sicut non omnem
spiritum, ita non omnem blasphemiam oportet accipias. [*] [*]

Audire iam uelle uos uideo, quoniam non est omnis, quaenam
sit illa blasphemia spiritus, quae non remittetur, et quod
sit uerbum — quoniam non est omne — quod si dictum fuerit
contra spiritum sanctum, non remittetur neque in hoc saeculo
neque in futuro. iam et ego uellem dicere quod intentissime
exspectatis audire; sed tolerate aliquantas maioris diligentiae
moras, donec adiuuante domino totum quod occurrerit expediam.
alii quippe duo euangelistae Marcus et Lucas, cum
de hac re loquerentur, non dixerunt blasphemiam seu uerbum,
ut intellegeremus non omnem blasphemiam, sed quandam,
nec uerbum omne, sed quoddam.

ITEM INTER CETERA.

Quia non potest omnis intellegi, ne paganis, Iudaeis, haereticis
omnique hominum generi, qui diuersis erroribus et
contradictionibus blasphemant in spiritum sanctum, spem remissionis,
si se correxerint, auferamus, restat utique, ut in eo
quod scriptum est: qui blasphemauerit in spiritum
sanctum, non habet remissionem in aeternum, ille
intellegatur qui non omni modo, sed eo modo blasphemauerit,
ut ei numquam possit ignosci.

Sicut enim in eo quod dictum est: deus neminem temtat,
non omni, sed quodam temtationis modo deus neminem
temtare intellegendus est, ne falsum sit illud quod scriptum
est: temtat uos dominus deus uester, et ne Christum
negemus deum uel dicamus falsum euangelium, ubi legimus,
quod interrogabat discipulum temtans eum; ipse autem [*] [*]

sciebat quid esset facturus — est enim temtatio adducens
peccatum, qua deus neminem temtat; et est temtatio
probans fidem, qua et deus temtare dignatur — ita cum
audimus: qui blasphemauerit in spiritum sanctum,
non omne blasphemandi genus debemus accipere, sicut nec ibi
omne temtandi. item cum audimus: qui crediderit et
baptizatus fuerit, saluus erit, non utique intellegimus
eo modo credentes, quo et daemones credunt et contremescunt,
nec in eo numero baptizatos, in quo magus Simon
baptizari potuit, sed saluus esse non potuit. sicut ergo cum
diceret: qui crediderit et baptizatus fuerit, saluus
erit, non omnes credentes et baptizatos, sed quosdam intuebatur,
in ea scilicet constitutos fide, quae apostolo distinguente
per dilectionem operatur: ita cum dixit: qui
blasphemauerit in spiritu sancto, non habet remissionem
in aeternum, non omnem, sed quendam blasphemantis
spiritum sanctum intendebat reatum, quo quisque
fuerit obligatus, nulla umquam remissione soluetur.

Illud etiam quod ait: is qui manducat meam carnem
et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in
illo, quomodo intellecturi sumus? numquid etiam illos hic
poterimus accipere, de quibus dicit apostolus quod iudicium
sibi manducent et bibant, cum ipsam carnem manducent et
ipsum sanguinem bibant ? numquid et ludas, magistri uenditor
et traditor impius, quamuis primum ipsum manibus eius
confectum sacramentum carnis et sanguinis eius cum ceteris
discipulis, sicut apertius Lucas euangelista declarat, manducarit [*] [*]

et biberit, mansit in Christo aut Christus in eo? tam multi
denique, qui uel corde ficto carnem illam manducant et sanguinem
bibunt uel, cum manducauerint et biberint, apostatae
fiunt, numquid manent in Christo aut Christus in eis? sed
profecto est quidam modus manducandi illam carnem et
bibendi illum sanguinem, quo modo qui manducauerit et
biberit, in Christo manet et Christus in eo. non ergo quocumque
modo quisque manducauerit carnem Christi et biberit
sanguinem Christi, manet in Christo et in illo Christus, sed
certo quodam modo: quem modum ipse utique uidebat, quando
ista dicebat. sic igitur et in eo quod ait: qui blasphemauerit
in spiritum sanctum, non habet remissionem
in aeternum, non quocumque modo blasphemauerit, reus est
huius inremissibilis delicti, sed modo quodam, quem nos quaerere
atque intellegere uoluit qui hanc sententiam ueram terribilemque
depromsit.

ITEM INTER CETERA.

Pro captu nostro, quantum ista per speculum et in aenigmate,
praesertim talibus quales adhuc sumus uidere conceditur,
insinuatur nobis in patre auctoritas, in filio natiuitas, in
spiritu sancto patris filiique communitas, in tribus aequalitas.
quod ergo commune est patri et filio, per hoc nos uoluerunt
habere communionem et inter nos et secum, per illud donum
nos colligere in unum, quod ambo habent unum, hoc est per
spiritum sanctum deum et donum dei. in hoc enim diuinitati
reconciliamur eaque delectamur. nam quid nobis prodesset
quidquid boni nossemus, nisi etiam diligeremus? sicut autem
ueritate discimus, ita caritate diligimus, ut et plenius cognoscamus
et beati cognito perfruamur. caritas porro diffusa est [*] [*]

in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis.
et quia peccatis alienabamur a possessione uerorum bonorum,
caritas cooperit multitudinem peccatorum. est ergo pater filio
ueritati origo uerax et filius de ueraci patre orta ueritas et
spiritus sanctus a patre bono et filio bono effusa bonitas.
omnium est autem non impar diuinitas nec separabilis unitas.
primo ergo in nos ad accipiendam uitam aeternam, quae in
nouissimo dabitur de bonitate dei munus, uenit ab initio fidei
remissio peccatorum.

ITEM INTER CETERA.

Per quod beneficium eruimur de potestate tenebrarum et
princeps huius mundi mittetur foras a fide nostra, qui operatur
in filiis infidelitatis nulla ui alia nisi societate et obligatione
peccati. in spiritu enim sancto, quo in unum dei
populus congregatur, eicitur spiritus immundus, qui in se
ipsum diuiditur. contra hoc donum gratuitum, contra istam
dei gratiam loquitur cor impaenitens. ipsa ergo impaenitentia
est spiritus blasphemia, quae non remittetur neque in hoc
saeculo neque in futuro. contra enim spiritum sanctum, quo
baptizantur quorum peccata omnia dimittuntur et quem accepit
ecclesia, ut cui dimiserit peccata dimittantur ei, uerbum ualde
malum et nimis impium siue cogitatione siue etiam lingua
sua dicit. quem patientia dei cum ad paenitentiam adducit,
ipse secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizat
sibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii dei,
qui reddet unicuique secundum opera eius. haec ergo impaenitentia
— sic enim uno aliquo nomine possumus [*] [*]

utcumque appellare blasphemiam et uerbum contra spiritum sanctum,
quod remissionem non habet in aeternum — haec, inquam,
impaenitentia, contra quam clamabat et praeco et iudex dicentes:
paenitentiam agite; appropinquauit enim
regnum caelorum; contra quam dominus os euangelicae
praedicationis aperuit et contra quam ipsum euangelium in
toto orbe praedicandum esse praedixit, ubi posteaquam resurrexit
a mortuis, ait discipulis suis: oportebat Christum
pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari
in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum
per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem:
haec omnino impaenitentia non habet remissionem
neque in hoc saeculo neque in futuro, quia paenitentia impetrat
remissionem in hoc saeculo, quae ualeat in futuro.

Sed ista impaenitentia uel cor impaenitens quamdiu quisque
in hac carne uiuit non potest iudicari. de nullo enim desperandum
est, quamdiu patientia dei ad paenitentiam adducit
nec de hac uita rapit impium; qui non uult mortem impii,
quantum reuertatur et uiuat. paganus est hodie; unde scis,
utrum sit futurus crastino christianus? Iudaeus infidelis est
hodie; quid, si cras credit in Christum? haereticus est hodie;
quid, si cras sequitur catholicam ueritatem ? schismaticus est
hodie; quid, si cras amplectitur catholicam pacem? quid, si
isti quos in quocumque genere erroris notas et tamquam
desperatissimos modo damnas, antequam finiant istam uitam,
agunt paenitentiam et inueniunt ueram uitam ? proinde, fratres,
etiam ad hoc uos admoneat quod ait apostolus: nolite
ante tempus quicquam indicare. haec enim blasphemia [*] [*]

spiritus, cui numquam est ulla remissio — quam non omnem,
sed quandam intellegimus eamque perseuerantem duritiam
cordis impaenitentis uel diximus uel inuenimus uel etiam,
quantum existimamus, ostendimus — non potest in quoquam,
sicut diximus, dum adhuc in hac uita est, deprehendi. quod
non ideo uideatur absurdum, quia cum homo usque in finem
huius uitae in dura impaenitentia perseuerans diu multumque
loquatur aduersus hanc gratiam spiritus sancti, euangelium
tamen tam longam contradictionem cordis impaenitentis quasi
breue aliquod uerbum appellauit dicens: quicumque dixerit
uerbum contra filium hominis, remittetur
ei; qui autem dixerit contra spiritum sanctum,
non remittetur ei neque in hoc saeculo neque in
futuro. haec enim quamuis prolixa sit et plurimis uerbis
contexta et producta blasphemia, solet tamen scriptura etiam
multa uerba uerbum appellare. neque enim unum uerbum
locutus est quicumque propheta; et tamen sic legitur: ,,uerbum,
quod factum est ad illum uel illum prophetam". et
apostolus: presbyteri, inquit, duplici honore honorentur,
maxime qui laborant in uerbo et doctrina;
non ait "in uerbis", sed: in uerbo. et sanctus Iacobus: estote,
inquit, factores uerbi, et non auditores tantum; non
ait et ipse: "uerborum" sed: uerbi, quamuis tam multa uerba
de scripturis sanctis in ecclesia celebriter et sollemniter
legantur, dicantur, audiantur. sicut ergo quantocumque tempore
quisque nostrum in praedicando euangelio laborauerit, non
uerborum, sed uerbi dicitur praedicator; et quantocumque
tempore quisque uestrum nostram praedicationem diligenter
atque instanter audierit, non uerborum, sed uerbi audiendi [*] [*]
studiosissimus nuncupatur: ita eo more, quo scriptura loquitur
et quem nouit ecclesiastica consuetudo, quisquis uniuersa sua
uita, quam in ista gerat carne, quantalibet longitudine protendatur,
quaecumque uerba uel ore uel sola cogitatione locutus
fuerit corde impaenitenti contra remissionem peccatorum, quae
fit in ecclesia, uerbum dicit contra spiritum sanctum. ideo
autem non solum uerbum, quod dictum fuerit contra filium
hominis, sed omne prorsus peccatum et blasphemia remittetur
hominibus; quia ubi hoc peccatum non fuerit cordis impaenitentis
contra spiritum sanctum, quo in ecclesia peccata soluuntur,
cuncta alia dimittuntur. quomodo autem hoc remittetur,
quod etiam remissionem impedit aliorum? omnia ergo dimittuntur
eis, in quibus hoc non est quod numquam dimittitur;
in quibus est autem, quoniam hoc numquam dimittitur, nec
alia dimittuntur, quia omnium remissio uinculo istius impeditur.
non ergo propterea quicumque dixerit uerbum contra
filium hominis, remittetur ei, qui autem dixerit contra spiritum
sanctum, non remittetur, quia in trinitate maior est filio
spiritus sanctus, quod nullus umquam uel haereticus dixit;
sed quoniam quisque restiterit ueritati et blasphemauerit ueritatem,
quod est Christus, etiam post tantam sui praedicationem,
at uerbum apud homines caro fieret et habitaret in nobis,
quod est filius hominis ipse idem Christus, si non dixerit uerbum
illud cordis impaenitentis contra spiritum sanctum —
de quo dictum est: qui non renatus fuerit ex aqua et
spiritu, et de quo item dictum est: accipite spiritum
sanctum; si cui dimiseritis peccata, dimittentur
illi — id est si paenituerit eum, accipiet per donum remis-
1 [*] [*]
sionem omnium peccatorum, simul et huius, quo uerbum dixit
contra filium hominis, quia peccato ignorantiae siue contumaciae
uel cuiusque blasphemiae non addidit peccatum impaenitentiae
contra donum dei et gratiam regenerationis uel reconciliationis,
quae fit in ecclesia spiritu sancto.

Proinde nec illud sentiendum est quod quidam putant, ideo
remitti uerbum, quod dicitur contra filium hominis, non remitti
autem quod dicitur contra spiritum sanctum, quia propter
susceptam carnem factus est filius hominis Christus: qua carne
utique maior est spiritus sanctus, qui substantia proprie aequalis
est patri et unigenito filio secundum eius diuinitatem, secundum
quam et ipse unigenitus filius aequalis est patri et spiritui
sancto. nam si hoc propterea dictum esset, profecto de omni
cetera blasphemia taceretur, ut haec sola remissibilis uideretur
quae contra filium hominis dicitur, quia sicut homo solum
putatur. cum uero praemissum sit: omne peccatum et
blasphemia remittetur hominibus - quod etiam apud
alium euangelistam ita positum est: omnia dimittentur
filiis hominum peccata et blasphemiae, quibus
blasphemauerint — procul dubio et illa blasphemia, quae
contra patrem dicitur, ista generalitate concluditur; et tamen
haec sola inremissibilis definitur, quae dicitur contra spiritum
sanctum. numquidnam et pater formam serui accepit, qua sit
maior spiritus sanctus ? non utique; sed ideo post uniuersalem
commemorationem omnium peccatorum omnisque blasphemiae
eminentius uoluit exprimere blasphemiam, quae dicitur contra
filium hominis, quia etiam si illo peccato fuerint homines
obligati — quod commemorauit ubi ait: si non uenissem
et locutus eis fuissem, peccatum non haberent; quod [*] [*]

etiam in euangelio secundum Iohannen ualde graue ostendit
esse peccatum, ubi ait de ipso spiritu sancto, cum eum se
missurum esse promitteret: ille arguet mundum de peccato,
de iustitia et de iudicio; de peccato quidem,
quod non crediderunt in me —: tamen si non dixerit
illa cordis impaenitentis duritia uerbum contra spiritum
sanctum, etiam hoc quod dictum est contra filium hominis
remittetur.

Hinc fortassis aliquis quaerat, utrum tantummodo spiritus
sanctus peccata dimittat an et pater et filius. respondemus,
quod et pater et filius. ipse enim filius de patre dicit: si
dimiseritis peccata hominibus, dimittet uobis pater
uester peccata uestra. cui nos quoque dicimus in
oratione dominica: pater noster, qui es in caelis; atque
inter cetera et hoc petimus dicentes: dimitte nobis debita.
nostra. de se ipso autem ait: ut sciatis, quod habet
filius hominis potestatem in terra dimittendi peccata.
si ergo, inquis, et pater et filius et spiritus sanctus
peccata dimittunt, cur illa impaenitentia, quae numquam dimittitur,
tantummodo ad spiritus blasphemiam dicitur pertinere,
tamquam ille qui hoc impaenitentiae peccato fuerit obligatus
dono sancti spiritus resistere uideatur, quod eo dono fiat
remissio peccatorum ?

Haec ita dicuntur, ut tamen inseparabilis intellegatur
operatio trinitatis, ita ut cum operatio patris dicitur, non
eam sine filio et spiritu sancto operari intellegatur; et cum
operatio filii, non sine operatione patris et spiritus sancti;
et cum operatio spiritus sancti, non sine patre et filio. [*] [*]

satis notum est recte credentibus uel etiam ut possunt intellegentibus,
et illud ideo dictum esse de patre: ipse facit
opera, quod ab illo sit origo etiam operum, a quo est exsistentia
cooperantium personarum, quia et filius de illo natus
est et spiritus sanctus principaliter de illo procedit, de quo
natus est filius et cum quo illi communis est idem spiritus.
hinc est quod dominus Iesus in spiritu sancto daemones eicit.
neque enim et solus hoc implere non poterat atque illum
adiutorium tamquam huic operi non sufficiens assumebat; sed
spiritum diuisum in semet ipsum eo spiritu congruebat expelli,
quem pater et filius non diuisum in semet ipso communiter
habent.

Sic et peccata, quia praeter ecclesiam non dimittuntur, in
eo spiritu dimitti oportebat, quo in unum ecclesia congregatur.
denique si quemquam extra ecclesiam suorum paeniteat peccatorum
et huius tanti peccati, quod alienus est ab ecclesia
dei, cor impaenitens habeat, quid ei prodest illa paenitentia,
cum isto solo uerbum dicat contra spiritum sanctum, quod
extraneus est ab ecclesia, quae accepit hoc donum, ut in
spiritu sancto fiat remissio peccatorum? quam remissionem
cum trinitas faciat, proprie tamen ad spiritum sanctum intellegitur
pertinere. ipse enim spiritus adoptionis filiorum, in
quo clamamus: abba pater, ut ei possimus dicere: dimitte
nobis debita nostra. et in hoc cognoscimus,
sicut Iohannes apostolus ait, quoniam Christus in nobis
manet et de spiritu, quem dedit nobis. ipse spiritus
testimonium reddet spiritui nostro, quia sumus [*] [*]

filii dei. ad ipsum enim pertinet societas, qua efficimur
unum corpus unici filii dei. unde scriptum est: si qua igitur
exhortatio in Christo, si quod solacium caritatis,
si qua societas spiritus. propter hanc societatem
illi in quos primitus uenit linguis omnium gentium sunt
locuti, quia per linguas consociatio constat generis humani;
et sic oportebat per linguas omnium gentium significari istam
societa.tem filiorum dei et membrorum Christi futuram in
omnibus gentibus, ut, quemadmodum tunc ille apparebat accepisse
spiritum sanctum, qui loquebatur linguis omnium gentium,
ita ille se nunc agnoscat accepisse spiritum sanctum, qui tenetur
uinculo pacis ecclesiae, quae diffunditur in omnibus gentibus.
unde dicit apostolus: studentes seruare unitatem
spiritus in uinculo pacis.

Quod autem ipse sit spiritus patris, ipse filius dicit: de
patre procedit; et alio loco: non enim uos estis, qui
loquimini, sed spiritus patris uestri, qui loquitur
in uobis. quod uero ipse sit spiritus filii, apostolus dicit:
misit deus spiritum filii sui in corda nostra clamantem:
abba pater, hoc est clamare facientem; nos
enim clamamus, sed in illo, id est ipso diffundente caritatem
in cordibus nostris, sine qua inaniter clamat quicumque clamat.
unde item dicit: quisquis autem spiritum Christi
non habet, hic non est eius. ad quem ergo in trinitate
proprie pertinet huius communio societatis nisi ad eum spiritum,
qui est patri filioque communis? neque enim habitat in
quoquam spiritus sanctus sine patre et filio, sicut nec filius
sine patre et spiritu sancto nec sine illis pater. inseparabilis [*] [*] [*] [*]

est quippe operatio, quia inseparabilis habitatio; sed singillatim
plerumque per creaturae significationes, non per suam substantiam
demonstrantur, sicut sua temporum spatia syllabis
occupantibus separatim uoce pronuntiantur, nec tamen a se
ipsis ullis interuallis momentisque temporum separantur: non
enim umquam dici possunt simul, cum esse non possint nisi
semper simul. sed, ut iam non semel diximus, ideo remissio
peccatorum, qua in se diuisi spiritus euertitur et expellitur
regnum, ideo societas unitatis ecclesiae, extra quam non fit
ipsa remissio peccatorum, tamquam proprium opus est spiritus
sancti patre sane et filio cooperantibus, quia societas est quodam
modo patris et filii et spiritus sanctus. nam pater non
communiter habetur pater a filio et spiritu sancto, quia non
est pater amborum; et filius non communiter habetur filius a
patre et spiritu sancto, quia non est filius amborum. spiritus
autem sanctus communiter habetur a patre et filio, quia
spiritus est unus amborum.

Quisquis igitur reus fuerit impaenitentiae contra spiritum,
in quo unitas et societas communionis congregatur ecclesiae,
numquam illi remittetur, quia hoc sibi clausit ubi remittitur;
et merito damnabitur cum spiritu, qui in se ipso diuisus est,
diuisus et ipse contra spiritum, qui in se ipso diuisus non est.

ITEM INTER CETERA.

Vt de blasphemia spiritus haec sententia diceretur, causa
extitit ex commemoratione spiritus immundi, qui in se ipsum
diuisus est. dictum enim erat de domino, quod in principe
daemonum eiceret daemones. ibi se dominus ait in spiritu [*]

sancto eicere daemones, ut spiritus, qui non est in se diuisus,
eum qui in se diuisus est uincat atque eiciat, ille autem
homo in eius perditione remaneat, qui in huius qui in se
diuisus non est pacem per impaenitentiam transire detrectat.
hoc enim Marcus ita narrat: amen dico uobis, quoniam
omnia dimittuntur filiis hominum peccata et
blasphemiae, quae blasphemauerint; qui autem
blasphemauerit in spiritum sanctum, non habebit
remissionem in aeternum, sed reus erit aeterni
delicti. haec uerba domini cum. dixisset, sua deinde coniunxit
dicens: quoniam dicebant: spiritum immundum
habet: ut ostenderet hinc fuisse exortam causam, ut hoc
diceret, quod dixerunt eum in Beelzebub principe daemoniorum
daemones repellere: non quia ipsa esset blasphemia, quae non
remittetur, cum et haec remittatur, si recta paenitentia consequatur;
sed quod hinc, ut dixi, causa extitit, ut a domino
illa sententia proferretur facta mentione spiritus immundi,
quem aduersum se ipsum dominus diuisum ostendit propter
spiritum sanctum, qui non solum aduersum se diuisus non
est, sed etiam quos collegit efficit indiuisos, peccata, quae aduersum
se diuisa sunt, dimittendo eosque mundatos inhabitando.

ITEM INTER CETERA.

Nam etsi quisquam ita sit contrarius ueritati, ut deo
loquenti non in prophetis, sed in unico filio, cum propter nos
eum, ut nobis in eo loqueretur, filium hominis esse uoluit,
reluctetur: remittetur ei, cum paenitendo conuersus fuerit ad [*] [*] [*]

dei benignitatem; qui cum mortem impii nollet, quantum ut
reuertatur et uiuat, dedit ecclesiae suae spiritum sanctum,
ut cuicumque in eo peccata dimitteret, dimitterentur ei. qui
uero huic dono extiterit inimicus, ut non illud per paenitentiam
petat, sed ei per impaenitentiam contradicat, fit
inremissibile non quodcumque peccatum, sed contemta uel
etiam oppugnata ipsa remissio peccatorum. atque ita dicitur
uerbum contra spiritum sanctum, cum ex dispersione
ad congregationem numquam uenitur, quae ad remittenda
peccata accepit spiritum sanctum. ad quam congregationem
etiam si per ministrum reprobum et fictum aliquis accesserit
corde non ficto, in ipso spiritu sancto remissionem
accipit peccatorum. qui spiritus in sancta ecclesia etiam isto
tempore, quo uelut area cum palea trituratur, sic operatur,
ut nullius ueram confessionem \'aspernetur, nullius simulatione
fallatur atque ita reprobos fugiat, ut etiam per eorum ministerium
probos colligat. unum ergo suffugium est, ne sit
inremissibilis blasphemia: cor impaenitens caueatur nec aliter
paenitentia prodesse credatur, nisi ut teneatur ecclesia, ubi
remissio peccatorum datur et societas spiritus in pacis uinculo
custoditur. [*] [*]

CXVII.

DB HIS QVI COTIDIE ET HIS QVI PERRARO COMMVNICANT, VEL ETIAM DE HIS QVI IN CENA DOMINI POST COMMVNEM CIBVM EVCHABISTIAM SVMVNT. EX LIBRO PRIMO AD INQVI- SITIONES IANVARII.

Dixerit aliquis non cotidie accipiendam eucharistiam. quaesieris
quare? "quoniam" inquit ,, eligendi sunt dies, quibus purius
homo continentiusque uiuit, quo ad tantum sacramentum
dignus accedat. qui enim manducauerit indigne, iudicium
sibi manducat et bibit". alius contra: ,,immo"
inquit "si tanta est plaga peccati atque impetus morbi, ut
medicamenta differenda sint, auctoritate antistitis debet quisque
ab altario remoueri ad agendam paenitentiam et eadem
auctoritate reconciliari. hoc est enim indigne accipere, si eo
tempore accipiat, quo debet agere paenitentiam, non ut arbitrio
suo, cum libet, uel auferat se communioni uel reddat. ceterum
si tanta non sunt, ut excommunicandus quisque homo iudicetur,
non se debere a cotidiana medicina dominici corporis separare".
rectius inter eos fortasse quispiam dirimit litem, qui monet,
ut praecipue in Christi pace permaneant. faciat autem unusquisque
quod secundum fidem suam pie credit esse faciendum.
neuter autem eorum exhorreat corpus et sanguinem domini,
sed saluberrimum sacramentum certatim honorare contendant.
neque enim litigauerunt inter se aut quisquam eorum se alteri
praeposuit Zacchaeus et ille centurio, cum alter eorum gaudens [*] [*]
/

in domum suam susceperit dominum, alter dixerit: non sum
dignus, ut sub tectum meum intres: ambo saluatorem
honorificantes diuerso et quasi contrario modo, ambo peccatis
miseri, ambo misericordiam consecuti. ualet enim ad hanc
similitudinem quod in primo populo unicuique fidelium manna
secundum propriam uoluntatem in ore sapiebat: sic in uniuscuiusque
ore christiani sacramentum illud, quo subiugatus
est mundus. nam et ille honorando non audet cotidie sumere
et ille honorando non audet ullo die praetermittere. contemtum
solum non uult cibus iste sicut manna fastidium. inde
enim et apostolus indigne dicit acceptum ab eis qui hoc non
discernebant a ceteris cibis ueneratione singulariter debita.
continuo quippe cum dixisset: iudicium sibi manducat
et bibit, addidit, ut diceret: non diiudicans corpus,
quod satis toto ipso loco in epistula ad Corinthios prima, si
diligenter attendatur, apparet.

Sio aliquis peregrinus in eo forte loco, ubi perseueranter in
obseruatione quadragesimae nec quinta sabbati lauant relaxantue ieiunium:
„noriu inquit "hodie ieiunabo". quaeritur causa.
,,quia non fit" inquit "in patria mea". quid aliud iste nisi consuetudinem
suam consuetudini alterius praeponere conatur?
non enim mihi de libro dei hoc recitaturus est aut uniuersae
qua dilatatur ecclesiae plena uoce certabit aut ostendet illum
contra fidem facere, se autem secundum fidem, moresque hinc
optimos aut illum uiolare aut se custodire conuincet. uiolant
sane quietem et pacem suam de superflua quaestione rixando.
mallem tamen in rebus huius modi, ut et ille in huius et [*] [*]

hic in illius patria ab eo quod ceteri faciunt non abhorreret.
sine etiam, in aliena patria cum peregrinaretur, ubi maior et
frequentior et feruentior est populus dei, uidit uerbi gratia
bis offerri quinta sabbati ultimae quadragesimae, et mane et
ad uesperam, ueniensque in patria sua, ubi in fine diei mos
est offerri, male atque inlicite fieri contendat, quoniam aliter
ipse uiderit, puerilis est iste sensus, canendus in nobis, tolerandus
et corrigendus in nostris.

ITEM EX EODEM EIBBO PRIMO AD INQVISITIONES C. S.

His enim causis, id est aut propter fidem aut propter mores,
uel emendari oportet quod perperam fiebat uel institui quod
non fiebat. ipsa quippe mutatio consuetudinis, etiam quae
utilitate adiuuat, nouitate perturbat. quapropter quae utilis
non est, perturbatione infructuosa et consequenter noxia est.
Nec ideo putari debet institutum esse multis locis, ut illa
die post refectionem offeratur, quia scriptum est: identidem
et calicem post cenam dicens. ipsam enim potuit
appellare cenam, quod iam corpus acceperant, ut deinde calicem
acciperent. nam quia alibi dicit: conuenientibus
ergo uobis in unum non est dominicam cenam
manducare—hanc ipsam acceptionem eucharistiae dominicam
cenam uocans — illud magis mouere potuit homines, ut iam
refecti die illo uel offerrent uel sumerent eucharistiam, quod
in euangelio dicit: cum autem illi manducarent, accepit
Iesus panem et benedixit, cum etiam superius [*] [*]

dixisset: cum sero autem factum esset, recumbebat
cum duodecim. et manducantibus illis dixit: quoniam
unus ex uobis tradet me. post enim tradidit
sacramentum; et liquido apparet, quando primo acceperunt
discipuli corpus et sanguinem domini, non eos accepisse
ieiunos.

Numquid tamen propterea calumniandum est uniuersae ecclesiae,
quod a ieiunis semper accipitur? ex hoc enim placuit
spiritui sancto, ut in honore tanti sacramenti in os christiani
prius dominicum corpus intraret quam ceteri cibi; nam ideo
per uniuersum orbem mos iste seruatur. neque enim quia
post cibos dedit dominus, propterea pransi aut cenati fratres
ad illud sacramentum accipiendum conuenire debeant aut,
sicut faciebant quos apostolus arguit et emendat, mensis suis
ista miscere. namque saluator quo uehementius commendaret
mysterii illius altitudinem, ultimum hoc uoluit infigere cordibus
et memoriae discipulorum, a quibus ad passionem digressurus
erat; et ideo non praecepit, quo deinceps ordine sumeretur,
ut apostolis, per quos ecclesias dispositurus erat, sacraret
hunc locum. nam si hoc ille monuisset, ut post cibos alios
semper acciperetur, credo, quod eum morem nemo uariasset.
cum uero ait apostolus de hoc sacramento loquens: propter
quod, fratres, cum co.nuenitis ad manducandum,
inuicem exspectate; si quis esurit, domi manducet,
ut non ad iudicium conueniatis, statim subtexuit:
cetera autem, cum uenero, ordinabo. unde intellegi
datur — quia multum erat, ut in epistula totum illis agendi [*] [*]

ordinem insinuaret, quae uniuersa per orbem seruat ecclesia
— ab ipso ordinatum esse, quod nulla morum diuersitate.
uariatur.