Excerpta ex Operibus Augustini (124-128)

CVIIII. EXPLETIO PRAEDICTAE EXPOSITIONIS AD POPVLVM. ITEM EX EODEM DE DECEM CHORDIS SERMONE.

Haec ergo, fratres mei, facite, ut possitis concordare cum
aduersario. nec amara sunt quae dico aut, si amara sunt,
curent. potio ista si amara est, accipiatur. quia in periculo
sunt uiscera, amara est; bibatur. melius est modica [*]

amaritudo in faucibus quam aeternum tormentum in uisceribus.
mutate ergo uos; quicumque non faciebatis hoc bonum castitatis,
iam facite. nolite dicere: ,,non potest fieri". foedum est,
fratres mei, turpe est, ut uir dicat non posse fieri quod facit
femina. scelus est, ut uir dicat: "non possum". quod potest
femina uir non potest? quid enim? illa carnem non portat?
prior a serpente decepta est. castae uxores uestrae ostendunt
uobis fieri posse quod non uultis facere; et dicitis fieri non
posse! sed forte dices ideo illam facilius facere posse, quia
multa illi custodia est, legis praeceptum, diligentia maritalis,
terror etiam legum publicarum; est etiam uerecundiae et
pudoris illius magnum munimentum. multae custodiae faciunt
feminam castiorem; uirum faciat ipsa uirilitas. nam ideo
mulieri maior custodia, quia maior infirmitas. illa erubescit
uiro; tu non erubescis Christo? tu liberior, quia fortior; quia
facile uinces, ideo tibi commissus es. super illam et diligentia
uiri et terror legum et consuetudo morum et uerecundia
maior: et deus super te, tantum deus. inuenis enim facile
pares uiros, quibus non timeas erubescere, quia faciunt illud
multi. et tanta est peruersitas generis humani, ut aliquando
metuendum sit, ne castus erubescat inter impudicos. ideo non
cesso tangere quintam istam chordam propter ipsam peruersam
consuetudinem et labem totius, ut dixi, generis humani. si
quis inter uos faciat homicidium — quod auertat deus! —
pellere illum uultis de patria et continuo, si fieri potest, excludere.
si quis faciat furtum, oditis illum nec uidere uultis.
si quis dicat falsum testimonium, abominamini nec uobis
homo uidebitur. si quis concupiscat res alienas, raptor et [*]
iniustus reputatur. si quia uolutatus fuerit cum ancillis suis,
amator blande accipitur; conuertuntur uulnera in ioca. si quis
autem exsistat qui dicat se castum non facere adulterium,
notum autem sit quod non faciat, erubescit accedere ad illos
non sui similes, ne insultent, ne irrideant, ne dicant non esse
uirum. ad hoc delapsa est humana peruersitas, ut uir habeatur
uictus a libidine et uir non habeatur uictor libidinis. triumphantes
exsultant et non sunt uiri; iacent prostrati et uiri
sunt! si spectares, ille tibi uideretur fortior qui iaceret sub
bestia, quam qui perimeret bestiam?

Sed quia dissimulatis a pugna interiore et delectant uos
pugnae exteriores, ideo non uultis pertinere ad canticum nonum.
ubi dicitur: qui docet manus meas in proelio, digitos
meos ad bellum. est enim bellum, quod secum agit homo,
dimicans contra concupiscentias malas, frenans auaritiam,
elidens superbiam, suffocans ambitionem, trucidans libidinem.
has pugnas facis in occulto, et non uinceris in aperto. ad hoc
docentur manus uestrae ad proelium et digiti uestri ad bellum.
non eat hoc in spectaculis uestris. in illis spectaculis non id
est uenator quod citharista. aliud agit uenator, aliud facit
citharista: in spectaculo dei unum est. tange easdem decem
chordas et feras occides; utrumque simul facis. tangis primam
chordam, qua unus colitur deus: cecidit bestia superstitionis.
tangis secundam, qua non accipis nomen domini dei
tui in uanum: cecidit bestia erroris nefandarum haeresum,
quae id putauerunt. tangis tertiam chordam, ubi pro spe .
futurae quietis facis quidquid facis: interficitur crudelior [*] [*] [*] [*]

ceteris beatus amor saeculi huius. propter amorem enim
saeculi huius laborant homines in omnibus negotiis: tu autem
in omnibus bonis operibus tuis labora, non propter amorem
saeculi huius, sed propter sempiternam requiem, quam promittit
deus. uide quomodo utrumque simul facis: et chordas
tangis et bestias occidis, id est et citharista es et uenator.
non uos delectant talia spectacula, ubi non promeremur oculos
editoris, sed oculos redemtoris? honora patrem tuum et
matrem tuam; tangis quartam chordam, ut honorem parentibus
deferas: cecidit bestia impietatis. non moechaberis;
tangis quintam chordam: cecidit bestia libidinis. non occides;
tangis sextam chordam: cecidit bestia crudelitatis. non
furtum facies; tangis septimam chordam: cecidit bestia
rapacitatis. non falsum testimonium dices; tangis
octauam chordam: cecidit bestia falsitatis. non concupisces
uxorem proximi tui; tangis nonam chordam: cecidit
bestia adulterinae cogitationis. aliud est enim non facere aliquid
tale praeter uxorem, aliud non appetere alienam uxorem;
ideo duo praecepta sunt: non moechaberis et: non concupisces
uxorem proximi tui. non concupisces rem.
proximi tui; tangis decimam chordam: cecidit bestia cupiditatis.
ita cadentibus omnibus bestiis securus et innocens in
dei dilectione et humana societate uersaris. tangens chordas
decem quot bestias occides? nam multa capita sunt sub istis
capitibus; in singulis chordis non singulas bestias, sed greges.
interficis bestiarum. sic enim canticum nouum cum amore,
non cum timore cantabis.

Noli dicere tibi, quando forte luxurianter uis aliquid agere:
adhuc uxorem non habeo; facio quod uolo; non enim post [*]

uxorem meam pecco". iam nosti pretium. tuum; iam nosti quo
accedis, quid manduces, quid bibas, immo quem manduces,
quem bibas. abstine te a fornicationibus ne furta dicas mihi:
"ad fornicem uado, ad meretricem pergo, ad prostitutam eo,
nec illud praeceptum uiolo, quod dictum est: non moechaberis,
quia uxorem nondum habeo nec post illam aliquid
facio; nec illud praeceptum uiolo, quod dictum eat: non concupisces
uxorem proximi tui. qui ad publicum uado,
in quod praeceptum incurro ? " non inuenimus chordam? quo
neruo ligemus fugitiuum istum? non fugiat — habet unde ligetur
— sed amet te: non enim ligamentum, sed ornamentum in
ipsis decem chordis inuenimus. decem enim praecepta ad duo
illa referuntur, sicut audiuimus, ut diligamus deum et proximum;
et duo illa ad unum illud. unum est autem: quod
tibi fieri non uis, alii ne feceris. ibi continentur decem,
ibi continentur duo.

Sed dicis: "furtum si faciam, id facio quod pati nolo; si
occidam, id facio quod ab altero pati nolo; si parentibus meis
honorem non deferam, quando uolo deferatur mihi a filiis
meis, id facio quod pati nolo; si sim moechus et aliquid tale
moliar, id facio quod pati nolo. nam si quis interrogetur,
dicit: nolo uxor mea tale aliquid faciat; si concupisco uxorem
proximi mei, nolo quisquam concupiscat meam: id facio quod
pati nolo. si concupiscam rem proximi mei, nolo ut auferatur
mea: id facio quod pati nolo. cum uero ad meretricem eo,
cui facio quod pati nolo?" quod grauius est, ipsi deo. intellegat
sanctitas uestra. etenim quod tibi fieri non uis, alii [*] [*] [*]

ne feceris, ad duo praecepta pertinet. quomodo pertinet ad
duo praecepta? si homini non feceris quod pati non uis ab
homine usque, ad proximi praeceptum pertinet, ad dilectionem
proximi, ad septem chordas; si autem quod non uis pati ab
homine ipsi deo uis facere, quid est hoc? non facis alteri
quod pati non uis? carior tibi factus est homo quam deus?
"ergo quomodo facio" inquit ,,deo ?" corrumpis te ipsum. "et
unde iniuriam deo facio, quia corrumpo me ipsum?" unde tibi
facit iniuriam qui uoluerit forte lapidare tabulam tuam pictam,
in qua tabula imago tua est, in domo tua inaniter posita ad
uanum honorem tuum nec sentiens nec loquens nec uidens?
si quis illam lapidet, non in te it contumelia? cum uero imaginem
dei, quod es tu, corrumpis in te per fornicationes et
per diffluentias libidinis, attendis quia ad nullius uxorem accessisti,
attendis quia post uxorem tuam nihil fecisti, quia
uxorem non habes, et non attendis per libidines illicitas fornicationis
cuius imaginem uiolasti P postremo deus, qui scit quid
tibi utile sit, qui uere sic gubernat seruos suos ad utilitatem
illorum, non ad suam — non enim indiget semis quasi
adiutorio, sed tu indiges domini auxilio — ipse ergo dominus,
qui scit quid tibi utile sit, uxorem concessit, nihil amplius.
hoc iussit, hoc praecepit, ne per inlicitas uoluptates
corruat templum eius, quod esse coepisti. numquid ego hoc
dico? apostolus hoc dixit; ipsum audite: nescitis quia
templum dei estis et spiritus dei habitat in uobis?
hoc dicit christianis, hoc dicit fidelibus: nescitis quia
templum dei estis et spiritus dei habitat in uobis?
si quis templum dei corruperit, corrumpit illum
deus. uidetis quomodo minatur P non uis corrumpi domum [*] [*]
tuam: quare corrumpis domum dei? certe non facis alicui
quod pati non uis. non est ergo qua euadatur; tenetur ille
qui se teneri non putabat. omnia enim peccata hominum
ant ad corruptelam pertinent flagitiorum aut ad facinora nocendi
quia deo nocere non potes in facinoribus, in flagitiis
eum offendis, in corruptelis eum offendis, in te illi facis iniuriam.
facis enim iniuriam gratiae eius, dono ipsius. seruum
si haberes, nelles ut seruiret tibi seruus tuus: serui tu meliori
domino, deo tuo. seruum tuum non tu fecisti: et te et seruum
tuum ille fecit. uis ut seruiat tibi cum quo factus es: et non
uis seruire ei a quo factus es? ergo cum uis ut seruiat tibi
seruus tuus homo et tu non uis seruire domino tuo, facis
deo quod tu pati non uis. ergo illud unum praeceptum continet
duo, illa duo continent decem, illa decem continent
omnia.

CX. QVID SIT: ET OMNIS POPVLVS VIDEBAT VOCES. ITEM EX LIBRO QVAESTIONVM EXODI.

Et omnis populus uidebat uocem et lampadas et
uocem tubae et montem fumantem. solet quaeri, quomodo
populus uidebat uocem, cum uox non ad uisum, sed
potius ad auditum pertinere uideatur. sed sicut modo dixi
"uideatur" de omnibus, quae a me dicta sunt, sic "uidere"
solet pro generali sensu poni non solum corporis uerum etiam
animi. unde et illud est: cum uidisset Iacob, quia sunt
escae in Aegypto, unde utique absens erat. quam quam
nonnulli uidere uocem nihil aliud esse arbitrati sunt quam
intellegere, qui uisus mentis est. cum uero hic breuiter [*] [*]

dicendum esset, quod p-opulus uidebat uocem et lampadas
et uocem tubae et montem fumantem, quaestio
maior oreretur, quomodo audiebat lampadas et montem
fumantem, quod pertinet ad sensum uidendi. nisi quis dicat
nec tam breuiter dicendum fuisse, ut totum diceretur: audiebat
uocem et uidebat lampadas et audiebat uocem tubae et
uidebat montem fumantem. duo quippe genera uocis erant,
* et de nubibus, sicut tonitrua, et de tuba, si tamen ipsam
dixit uocem, quae de nubibus edebatur. ac per hoc melius in
his quae ad sensum audiendi pertinebant generalis sensus est
positus, hoc est uidendi, cum breuiter totum uellet scriptura
complecti, quam ut in his quae pertinent ad uidendi sensum
subintellegeretur auditus: quo more loqui non solemus. nam
"uide quid sonet" solemus dicere; "audi quid luceat" non
solemus.

CXI. DE DIS ABGENTEIS ET AVBEIS FIERI PBAECEPTO PROHIBITIS. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EXODI.

Non facietis uobis deos argenteos et deos aureos
non facietis uobis. repetitur quod in primo praecepto
inculcatum est; et ex dis argenteis et aureis omnia utique
simulacra intelleguntur,, sicut in illo etiam psalmo: idola
gentium argentum et aurum. [*] [*]

CXII. QVOMODO INTELLEGATVR: NON COQVES AGNVH IN LACTE MATRIS SVAE. EX EODEM UBBO QVAESTIONVM EXODL

Non coques agnum in lacte matris suae quomodo
intellegatur ad uerborum proprietatem, nescio utrum possit
reperiri. si enim alicuius significationis causa prohibitum
acceperimus agnum in lacte coqui, nullus usus est ita coquendi;
si autem in diebus, quibus lactatur, quis hoc habuit
umquam Iudaeorum in obseruatione, ut agnum non coqueret,
nisi cum desisteret sugere P quid est autem: in lacte matris ,
suae? quasi posset, etiam si hoc intellegeretur, sine huius
praecepti transgressione coqui, si eo nato mortua matre eius
ab oue alia lactaretur, cum alicuius profecto rei significandae
causa esse praeceptum nemo ambigit. sed etiam illa quae
possunt obseruantia factitari, non sine causa ita praecepta
sunt; significant enim aliquid. hoc uero quomodo obseruetur
ad proprietatem uerborum, ant non est aut non elucet. intellectum
tamen de Christo approbo, quod hac prophetia praedictus
est non occidendus a Iudaeis infans, quando Herodes
quaerens eum, ut occideret, non inuenit; ut coques quod
dictum est pertineat ad ignem passionis, hoc est tribulationem.
unde dicitur: uasa figuli probat fornax, et homines
iustos temtatio tribulationis. quia ergo non est tunc
infans passus, cum quaerente Herode huius modi periculum
imminere uideretur, praedictum est his uerbis: non coques
agnum in lacte matris suae. [*] [*]

[*] Non occides Christum; prophetia enim uidetur praemonens, ne
se boni Israhelitae sociarent malis Iudaeis, a quibus Christus passus
est. tribnlatio quippe passionis tamquam ignis est; unde scriptum
est: tamquam aurum in fornace probauit illos,
et sicut holocaustum hostiam suscepit illos. cui »
sententiae dominus quoque attestatur dicens: baptismo habeo
baptizari, quem uos nescitis. hoc enim ait, cum
dixisset: ignem ueni mittere in mundum. dicit enim
Iohannes: ipse uos baptizabit in spiritu sanoto et
igni, quod intellegitur et purgatione sanctificationis et pro-10
batione tribulationis. eundem ignem significauit etiam ipse,
cum ad passionem duceretur; ubi dixit illis qui eum plangebant,
quod super se potius plangere deberent. ita enim terminauit,
ut diceret: si in uiridi ligno hoc faciunt, in
arido quid facient? monentur enim boni, ne ad Christum
crucifigendum malis consentiant. dictus est enim a gnus dei,
qui tollet peccata mundi. non ergo coques agnum
in lacte matris suae: non ingeres Christo ignem passionis
in illo die, quo conceptus est; tunc enim et passus traditur,
id est VIII kaL apriles, ex quo die usque ad kal. ianuarias,
quo natus commendatur, vnn menses computantur decimo
inchoato. perhibentur autem ubera feminarum ex die conceptionis
lac colligere. est autem alius sensus facilior. non
coques agnum in lacte matris suae: paruulum adhuc
et lactantem — qualibus dicit apostolus: lac uobis potum.
dedi, non escam — non mittes in praeproperam passionem: [*]

tamquam Christo sit dictam, qui talibus adhuc discipulis
pepercit, pro quibus se offerens ait: si ergo me quaeritis,
sinite hos abire. atque ut intellegeretur adhuc eos inualidos
et minus idoneos fuisse passioni tamquam agnos in
lacte matris, secutus ait euangelista: ut impleretur sermo,
quem dixit: quia quos dedisti mihi, non perdidi
ex eis quemquam. unde apparet eos, si tunc paterentur,
fuisse perituros; hoc enim tunc non passi sunt quod postea
passi sunt, non adhuc agni in lacte, sed iam arietes in grege.

CXIII. CVB PROPITIATORIVM ARCAE SVPERPONENDVM DIXERIT. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EXODI.

Propitiatorium quid dicat superimponendum super aream
quaeri solet; sed cum aureum fieri iubeat eiusque longitudinem
et latitudinem tantam exprimat, quanta et ipsius arcae dicta.
est, procul dubio uelut tabulam auream tantae formae fieri
praecepit, qua tegeretur arca: ita ut in ipso propitiatorio
essent duo cherubin, hinc atque inde alterutrum attendentes,
ita ut uultus eorum in propitiatorium essent et pinnis suis
obumbrarent propitiatorium: quod magnum est sacramentum.
aurum quippe significat sapientiam, arca significat secretum
dei. in arca. iussa sunt poni lex et manna et uirga Aaron:
in lege praecepta sunt, uirga potestas significatur, manna
gratia, quia nisi cum gratia non est potestas praecepta faciendi.
uerum tamen quia lex a quouis proficiente non ex omni
parte completur, propitiatorium est desuper. ad hoc enim
opus est, ut propitius sit deus, et ideo superponitur, quia [*] [*]

superexsultat misericordia iudicio. duo enim cherubin
pinnis suis obumbrant propitiatorium, id est honorant uelando,
quoniam ministeria ista sunt; et inuicem se attendunt, quia
consonant — duo quippe testamenta figurantur ibi — et uultus
eorum sunt in propitiatorium, quia misericordiam dei, in qua
una spes est, ualde commendant. denique hinc se promisit
. locuturum deus ad Mosen de medio cherubin desursum propitiatorii.
porro si creatura rationalis in multitudine scientiae
— quoniam hanc interpretationem habent cherubin — duobus
ipsis animalibus significatur, ideo duo sunt, ut societatem
caritatis commendent, ideo pinnis suis propitiatorium obumbrant,
quia deo, non sibi tribuunt pinnas suas, id est deum
honorant uirtutibus, quibus praestant; et uultus eorum non
sunt nisi in propitiatorium, quia cuicumque prouectui ad
multitudinem\' scientiae spes non est nisi in dei misericordia.