Excerpta ex Operibus Augustini (119-123)

CIIII. DE QVADBINGENTIS ANNIS NON AD SERVITVTEM, SED AD PEREGRINATIONEM SEMINIS ABRAHAE REFERENDIS. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EXODI.

Quod ergo dixit deus ad Abraham: sciendo scies, quia
peregrinum erit semen tuum in terra non propria,
et in seruitutem redigent eos et nocebunt illis
quadringentis annis, non sic accipiendum est, tamquam
in illa durissima seruitute quadringentos annos dei populus
fuerit; sed quia scriptum est: in Isaac uocabitur tibi
semen, ex anno natiuitatis Isaac usque annum egressionis ex
Aegypto computantur anni ccccv. cum ergo de quadringentis
triginta detraxeris uiginti quinque, qui sunt a promissione
usque ad natum Isaac, non mirum est, si cccc et v annos
summa solida quadringentos uoluit appellare scriptura, quae
solet tempora ita nuncupare, ut quod de summa perfectioris
numeri paululum excrescit aut infra est, non computetur. non
itaque quod ait: in seruitutem redigent eos et nocebunt
illis, ad quadringentos annos referendum est, tamquam
per tot annos eos habuerint in seruitute; sed referendi sunt
cccc anni ad id quod dictum est: peregrinum erit semen [*] [*]

tuum in terra non propria; quia, siue in terra Chanaan
siue in Aegypto, peregrinum erat illud semen, antequam
hereditatem sumerent terram ex promissione dei; quod factum
est posteaquam ex Aegypto liberati sunt; ut hyperbaton hic
intellegatur et ordo uerborum sit: sciendo scies, quia
peregrinum erit semen tuum in terra non propria
quadringen tis annis; illud autem interpositum intellegatur:
et in seruitutem redigent eos et nocebunt
illis, ita ut ad quadringentos annos ista interpositio non pertineat
in extrema enim parte annorum summae huius, hoc
est post mortem Ioseph, factum est, ut in Aegypto populus
dei duram perageret seruitutem.

CV. QVA DIV1SIONE NVMERANDA SINT DECEM PRAECEPTA LEGIS. EX EODEM QVAESTIONVM LIBRO DE EXODO.

Quaeritur decem praecepta legis quemadmodum diuidenda
sint, utrum quattuor sint usque ad praeceptum de sabbato,
quae ad deum pertinent, sex autem reliqua, quorum primum
est: honora patrem et matrem, quae ad hominem pertinent;
an potius illa tria sint et ista septem. qui enim dicunt
illa quattuor esse, separant quod dictum est: non erunt
tibi di alii praeter me, ut aliud praeceptum sit: non
facies tibi idolum et cetera, ubi figmenta colenda prohibentur;
unum autem uolunt. esse: non concupisces uxorem
proximi tui, non concupisces domum proximi tui [*] [*]

et omnia usque in finem. qui uero illa tria esse dicunt et
ista septem, unum uolunt esse quid quid de uno colendo deo
praecipitur, ne aliquid aliud praeter illum pro deo colatur;
haec autem extrema in duo diuidunt, ut aliud sit: non concupisces
uxorem proximi tui, aliud: non concupisces
domum proximi tui. decem tamen esse praecepta neutri
ambigunt, quoniam hoc scriptura testatur. I :

Mihi tamen uidetur congruentius accipi tria illa et ista
septem, quia et trinitatem uidentur illa quae ad deum pertinent
insinuare diligentius intuentibus. et re uera quod dictum
est: non erunt tibi di alii praeter me, hoc ipsum perfectum
explicatur, cum prohibentur colenda figmenta. concupiscentia
porro uxoris alienae et concupiscentia domus alienae
tantum in peccando differunt, ut illi quod dictum est: non
concupisces domum proximi tui, adiuncta sint et alia
dicente scriptura: neque agrum eius, neque seruum
eius, neque ancillam eius, neque bouem eius neque
subiugalem eius, nec omne pecus eius, nec quaecumque
proximi sui sunt. discreuisse autem uidetur concupiscentiam
uxoris alienae a concupiscentia cuiuslibet rei
alienae, quando utrumque sic coepit: non concupisces
uxorem proximi tui; non concupisces domum proximi
tui, et huic coepit cetera adiungere. non autem cum
dixisset: non concupisces uxorem proximi tui, huic
conexuit alia dicens: "neque domum eius neque agrum eius
neque seruum eius" et cetera: sed omnino apparent haec esse
coniuncta quae uno praecepto uidentur contineri, et discreta
ab illo ubi uxor nominata est. illud autem ubi dictum est:
non erunt tibi di alii praeter me, apparet huius rei [*]

diligentiorem exsecutionem esse in his quae subiuncta sunt.
quo enim pertinet: non facies tibi idolum neque ullum
simulacrum, quaecumque in caelo sunt sursum et
quaecumque in terra deorsum et quaecumque sub
terra in aqua; non adorabis eis neque seruies illis,
nisi ad id quod dictum est: non erunt tibi di alii praeter
me?.

Sed rursus quaeritur quo differat: non furtum facies,
ab eo quod paulo post de non concupiscendis proximi rebus
praecipitur. non quidem omnis, qui rem proximi concupiscit,
furatur; sed si omnis, qui furatur, rem proximi concupiscit.
poterat in illa generalitate, ubi de non concupiscenda re proximi
praecipitur, etiam illud quod ad furtum pertinet contineri.
similiter etiam quaeritur quo differat quod dictum est:
non moechaberis, ab eo quod paulo post dicitur: non
concupisces uxorem proximi tui. in eo quippe quod
dictum est: non moechaberis, poterat et illud intellegi.
nisi forte in illis duobus peccatis moechandi et furandi ipsa
opera notata sunt, in his uero extremis ipsa concupiscentia;
quae tantum differunt, ut aliquando moechetur qui non concupiscit
uxorem proximi, aliqua alia causa cum illi miscetur,
aliquando autem concupiscat nec ei misceatur poenam timens.
et hoc fortasse lex ostendere uoluit, quod utrumque
peccata sint.

Item quaeri solet utrum moechiae nomine etiam fornicatio
teneatur. hoc enim graecum uerbum est, quo iam scriptura
utitur pro latino; moechos tamen graece non nisi adulteros . [*]

dicit. sed utique ista lex non solis uiris in populo, uerum
etiam feminis data est. neque enim quia dictum est: non
concupisces uxorem proximi tui, nihil hio sibi praeceptum
debet putare femina et tamquam licite concupiscere
uirum proximae suae. si ergo hic ex illo quod uiro dictum
est intellegitur, quamuis non dictum sit, quod etiam ad feminam
pertineat, quanto magis eo quod dictum est: non
moechaberis uterque sexus astringitur, cum et ipsum praeceptum
potest referri ad utrumque, sicut: non occides,
non furaberis, et quae alia similiter non expresso uno sexu
utrique uidentur sonare communiter. tamen ubi unus exprimitur,
honoratior utique exprimitur, id est masculinus, ut ex
hoc intellegat etiam femina quid sibi praeceptum sit. ac per
hoc si femina moecha est habens uirum, concumbendo cum
eo qui uir eius non est, etiam si ille non habeat uxorem,
profecto moechus est et uir habens uxorem concumbendo cum
ea quae uxor eius non est, etiam si illa non habeat uirum.
sed utrum, si faciat qui uxorem non habeat, uel femina, quae
uirum non habet, praecepti huius transgressione teneantur,
merito quaeritur; si enim non tenentur, non est prohibita in
decalogo fornicatio, sed sola moechia, id est adulterium, quamuis
omnis moechia fornicatio esse intellegatur, sicut locuntur
scripturae. dominus autem dicit in euangelio: quicumque
dimiserit uxorem suam excepta causa fornicationis,
facit eam moechari. hic autem utique fornicationem
appellauit, si cum alio peccet quae uirum habet, quod est [*] [*]
moechia, id est adulterium. omnis ergo moechia etiam fornicatio
in scripturis dicitur. sed utrum etiam omnis fornicatio
moechia dici possit, in eisdem scripturis non mihi interim
occurrit locutionis exemplum. sed si non omnis fornicatio
etiam moechia dici potest, ubi sit in decalogo prohibita illa
fornicatio, quam faciunt uiri, qui uxores non habent, cum
feminis, quae maritos non habent, utrum inueniri possit ignoro.
sed si furti nomine bene intellegitur omnis inlicita usurpatio
rei alienae — non enim rapinam permisit qui furtum prohibuit;
sed utique a parte totum intellegi uoluit, quidquid inlicite
rerum proximi aufertur: — profecto et nomine moechiae
omnis inlicitus concubitus atque illorum membrorum non
legitimus usus prohibitus debet intellegi.

Et quod dictum est: non occides, non putandum est fieri
contra hoc praeceptum, quando lex occidit uel occidi aliquem
deus iubet. ille enim facit qui iubet, quando ministerium
negare non licet.

In eo etiam quod dictum est: falsum testimonium
non dices aduersus proximum tuum, quaeri solet
utrum prohibitum sit omne mendacium; ne forte non sit hoc
praeceptum aduersus eos qui dicunt tunc esse mentiendum,
quando id mendacium prodest alicui et nihil obest ei cui
mentiris; tale quippe non est aduersus proximum tuum; ut
ideo uideatur hoc addidisse scriptura, quae posset breuiter
dicere: falsum testimonium non dices, sicut dixit:
non occides, non moechaberis, non furaberis. sed
hinc magna quaestio est nec a festinantibus commode explicari
potest, quomodo accipiendum sit: perdes omnes, qui [*] [*]

locuntur mendacium, et: noli uelle mentiri omne
mendacium, et cetera huius modi. ,..

CVI.. EXPOSITIO DECEM PRAECEPTORVM SALVA FIRMITATE SVI AD LITTERAM FVNDAMENTl. EX DECALOGI EXPOSITIONE AD POPVLVM.\'

Prius in fundamento posita rerum gestarum firmitate significantia
debemus inquirere, ne subtracto fundamento in aere
uelle aedificare uideamur. ad plagas decem non pertinet quod
primum factum est signi causa, ut uirga in serpentem conuerteretur.
aditus enim erat ipse ad Pharaonem, quo commendabatur
Moses educturus ex Aegypto populum dei: nondum
autem contumaces feriebantur, sed diuino signo iam terrebantur.
uirga significat regnum dei, idemque regnum dei esse
utique populum dei, serpentem autem tempus mortalitatis
huius; mors enim a serpente propinata est. tamquam ergo
cadentes de manu domini in terram mortales effecti sunt;
unde proiecta uirga ex manu serpens effecta est. fecerunt et
magi Pharaonis similiter; uirgis eorum proiectis serpentes
facti sunt. sed prius serpens Mosi, id est uirga Mosi, deuorauit
omnes serpentes magorum. tunc demum cauda comprehensa
identidem uirga facta est et regnum remeauit ad manum.
sunt ergo uirgae magorum populi impiorum uicti Christi
nomine; cum in eius corpus transferuntur, tamquam a serpente [*] [*]

Mosi deuorantur, donec redeat regnum dei ad manum dei,
sed in fine mortalis saeculi, quod significat cauda serpentis;
magnum signum! fiat, fiat ! audistis quid debeatis desiderare:
audite quid debeatis uitare.

Primum. praeceptum in lege de colendo uno deo: non
erunt, inquit, tibi di alii praeter me. Prima plaga
Aegyptiorum: aqua conuersa est in sanguine. compara primum
praeceptum primae plagae: deum unum, ex quo sunt omnia,
in similitudine intellege aquae, ex qua generantur omnia.
quo enim pertinet sanguis nisi ad carnem mortalem? quid
est ergo conuersio aquae in sanguinem, nisi quia obscuratum
insipiens cor eorum? dicentes enim se esse
sapientes stulti facti sunt et commutauerunt gloriam
incorruptibilis dei in similitudinem imaginis
corruptibilis hominis. gloria incorruptibilis dei sicut
aqua; similitudo imaginis corruptibilis hominis sicut sanguis.
et hoc quidem fit in corde impiorum. nam deus incommutabilis
manet; neque enim quia et apostolus dixit: commutauerunt,
ideo mutatus est deus.\',

Secundum praeceptum: non accipies nomen domini
dei tui in uanum. qui enim accipit nomen domini dei sui
in uanum, non mundabitur. nomen domini dei nostri Iesu
Christi ueritas est; ipse enim dixit: ego sum ueritas.
ueritas ergo mundat, uanitas inquinat. et quoniam qui loquitur
ueritatem, de dei loquitur — qui enim loquitur mendacium, de [*] [*]

suo loquitur - ueritatem loqui est rationabiliter loqui, uanitatem
autem loqui est strepere potius quam loqui; merito: quia secundum
praeceptum est dilectio ueritatis, cui contraria est
dilectio uanitatis. loquitur autem ueritas, perstrepit uanitas.
huic praecepto secundo contrariam uidete secundam plagam.
quae est illa secunda plaga ? ranarum abundantia. habes expressam
significatam uanitatem, si attendas ranarum loquacitatem.
uide amatores ueritatis, non accipientes in uanum
nomen domini dei sui, loqui sapientiam inter perfectos, etiam
in perfectos; non quidem loqui quod sapere non possunt, non
tamen recedere a ueritate et pergere in uanitatem. quamuis
enim imperfecti non capiant si quid paulo excelsius fuerit
disputatum de uerbo dei, deo apud deum, per quod facta sunt
omnia, possintque capere quod inter eos loquitur Paulus tamquam
inter paruulos Christi, Iesum, et hunc crucifixum, non
tamen illa est ueritas et ista est uanitas. uanitas autem
esset, si Christum mortem non impleuisse, sed finxisse diceremus,
si uulnera illa in phantasmate fuisse, si sanguinem non
uerum, sed simulatum de uulneribus emanasse, si falsas eum
cicatrices tamquam post falsa uulnera demonstrasse. cum uero
ista omnia uera dicimus, . facta dicimus, certa, expressa, impleta
credimus et praedicamus, quamuis de sublimi illius et
de incommutabili ueritate non loquamur, non tamen imus in
uanitatem. qui autem illa omnia in Christo falsa et simulata
dicunt, ranae sunt clamantes in palude; strepitum uocis [*] [*]
habere possunt, doctrinam sapientiae insinuare non possunt.
denique in ecclesia locuntur haerentes ueritati ueritatem, per
quam facta sunt omnia, ueritatem uerbum carnem factum et
habitare in nobis; ueritatem Christum natum de deo, unum
de uno, unigenitum et coaeternum; ueritatem accepta forma
serui natum ex uirgine Maria, passum, crucifixum, resurgentem,
ascendentem; ubique ueritatem, et quam paruulus aetate capere
non potest; ueritatem et in pane et in lacte, in pane magnorum,
in lacte paruulorum. idem quippe panis ut lac fiat
per carnem traicitur. qui autem huic ueritati contradicunt
et in sua uanitate decepti decipiunt, ranae sunt taedium
offerentes auribus, non cibum mentibus. audi denique homines
rationabiliter loquentes: non sunt loquellae neque sermones,
quorum non audiantur uoces eorum; sed
uoces non inanes, quia in omnem terram exiuit sonus
eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. si
autem et ranas contrario uis intellegere, illum uersum psalmi
recole: uana locuti sunt unusquisque ad proximum
suum.

Tertium praeceptum: memento diem sabbati sanctificare
eum. in tertio isto praecepto insinuatur quaedam
uacationis indictio, quae est cordis tranquillitas ac mentis,
quam facit bona conscientia; ibi sanctificatio, quia ibi spiritus
dei. denique uidete uacationem, hoc est quietem: super
quem, inquit, requiescet spiritus meus nisi super
humilem et quietum et trementem uerba mea? inquieti
ergo resiliunt ab spiritu sancto, rixarum amatores, [*] [*] [*] [*]

calumniarum seminatores, contentionis quam ueritatis cupidiores;
inquietudine sua non admittunt quietem sabbata spiritalem.
contra istorum inquietudinem dicitur, tamquam ut
sabbatum habeant in corde sanctificationem spiritus dei: esto
mansuetus ad audiendum uerbum, ut intellegas.
quid intellecturus sum? deum dicentem: cessa ab inquietudine
tua; non sit tumultus quidam in corde tuo per corruptionem
uolitantibus phantasmatibus et compungentibus; non sit". ita
deum enim intellecturus es dicentem tibi: uacate et uidete,
quoniam ego sum dominus. tu per inquietudinem uacare
non uis, contentionum tuarum corruptione caecatus exigis uidere
quod non potes. attende enim et contrariam tertiam plagam
huic praecepto tertio: scinifes natae sunt in terra Aegypti de
limo. muscae quaedam sunt minutissimae, inquietissimae, inordinate
uolitantes, in oculos irruentes, non permittentes
hominem quiescere, dum abiguntur, et irruunt, dum abactae
rursus adeunt, sicut omnino uana phantasmata cordis contentiosorum.
tenete praeceptum, cauete plagam.

Quartum praeceptum est: honora patrem tuum et
matrem tuam. huic contraria quarta Aegyptiorum plaga
cynomyia est. quid est cynomyia? canina musca; graecum
uocabulum est. caninum est parentes non agnoscere. nihil
tam caninum, quam cum illi qui genuerunt non agnoscuntur.
merito autem et catuli canum caeci nascuntur.

Quintum praeceptum est: non moechaberis. quinta plaga. [*] [*]

est mors in pecora Aegyptiorum. comparemus: da hominem
moechari meditantem, coniugio non contentum suo; appetitum
quendam carnis in se domare non uult, qui est nobis pecoribusque
communis. etenim concumbere et generare etiam
pecudum est; ratiocinari, intellegere humanum est. ideo ratio,
quae praesidet in mente, motus inferiores carnis tamquam
regnans et dominans frenare debet, non immoderate et illicite
passim uageque laxare. ideoque ipsis pecoribus natura datum
est instituente creatore, ut non moueantur ad feminas et ad
concubitum nisi certis temporibus; neque enim ratione se
cohibet alio tempore pecus, sed omnino ipso motu frigescente
torpescit. homo autem ideo semper moueri potest, quia et
refrenare motum potest. tibi dominationem rationis creator
dedit, tibi praecepta continentiae tamquam in bestias inferiores
lora concessit. tenes tu quod pecus non potest, et ideo speras
tu quod pecus non potest. aliquantum laboras in continendo:
non laborat pecus; sed gaudebis semper in aeternitate, ad
quam non peruenit pecus. si opus fatigat, merces consoletur;
et ipsa enim patientia est interiorem motum frenare et quod
habes commune cum pecore non tamquam pecus in omnia
relaxare. quod si contemseris te et imaginem dei, in qua
fecit te, neglexeris, uictus cupiditate insinuatarum rerum, tamquam
amisso homine eris pecus, non quasi conuersus in
naturam pecoris, sed in hominis forma habens similitudinem
pecoris, qui non audis dicentem: nolite esse sicut equus
et mulus non habentes intellectum. sed forte eligis [*] [*] [*]
tibi esse pecus et libera uagari libidine nulla lege appetitum
carnis ad continentiam refrenando. attende plagam: si pecus
es, non times; saltem mori times.

Sextum praeceptum: non occides. sexta plaga: pustulae
in corpore et uesicae bullientes et scatentes et incendia uulnerum
ex fauilla fornacis. tales sunt animae homicidales:
ardent ira, quia per iram homicidii fraternitas deperiit. ardent
homines ira, ardent et gratia; sed alius est feruor sanitatis,
alius feruor ulceris. ardentes papulae per totum concepta
homicidia scatent et sanum non est; feruet, sed non de spiritu
dei. nam et qui uult subuenire feruet (et qui uult occidere
feruet;) ille praecepto, ille morbo; ille bonis operibus, ille
saniosis ulceribus. si possemus uidere animas homicidarum,
plus plangeremus quam putrescentia corpora ulceratorum.

Sequitur: non furaberis, praeceptum septimum. et plaga
septima: grando in fructibus. quod contra praeceptum subducis,
de caelo perdes; nemo enim habet iniustum lucrum
sine iusto damno. uerbi gratia, qui furatur adquirit uestem,
sed caelesti iudicio amittit fidem. ubi lucrum, ibi damnum;
uisibiliter lucrum, inuisibiliter damnum; lucrum de sua caecitate,
damnum de domini nube. neque enim aliquid sine prouidentia,
carissimi. aut uere putatis ea quae patiuntur homines
dormiente deo pati? passim uidentur fieri haec, nubes
colligi, imbres infundi, grandinem iaci, tonitruis terram concuti,
coruscatione terreri; passim putantur fieri et quasi ad diuinam [*] [*]

prouidentiam non pertinere. contra tales cogitationes uigilat
ille psalmus: laudate dominum de terra — cum laudes
dictae essent de caelo — dracones et omnes abyssi,
ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis,
quae faciunt uerbum eius. ergo qui suo malo desiderio
forinsecus furantur, dei iudicio intrinsecus grandinantur. o si
possent inspicere agrum cordis sui, profecto lugerent, dum ibi
non inuenirent quod in os mentis mitterent; et si in furto
suo inuenirent quod in auiditatem uentris mitterent, maior
fames esset hominis interioris, maior fames et periculosior
plaga et grauior mors. multi mortui ambulant et multi
facinorosi de diuitiis exsultant. denique seruum dei scriptura
intus dicit locupletem: absconditus, inquit, cordis uestri
homo, qui est ante deumdiues. non ante homines diues,
sed ante deum diues; ubi deus uidet, ibi diues. quid ergo
tibi prodest? ubi homo non uidet furaris, et ubi deus uidet
grandinaris.

Octauum praeceptum: falsum testimonium non dices.
octaua plaga: lucusta, animal dente noxium. quid autem uult
falsus testis nisi nocere mordendo et consumere mentiendo?
denique admonens homines dei apostolus, ne se falsis criminationibus
appetant: si mordetis, inquit, et comeditis
inuicem, uidete, ne ab inuicem consumamini.

Nonum praeceptum: non concupisces uxorem proximi
tui, nona plaga: densae tenebrae. etenim est quaedam
moechia, contra quam supra praeceptum est, etiam in non
appetenda castitate uxoris alienae. moechus est enim et qui [*] [*]

non it ad uxorem alienam, tantum quia non contentus est
sua. iam uero non solum post suam peccare sed etiam
alienam adtemtare uere densae sunt tenebrae. nihil enim sic
dolet in corde patientis; et qui hoc facit alteri, nihil sic uolet
pati. ad alia paratior est omnis homo; hoc autem nescio
utrumne est qui tolerabiliter ferat. o densas tenebras ista
facientium, talia concupiscentium! uere excaecantur furore
horribili furor enim indomitus est conculcare uiri uxorem.

Decimum praeceptum est: non concupisces ullam rem
proximi tui, non pecus, non possessionem, non
subiugium; non aliquid omnino proximi tui concupisces.
huic malo plaga contraria est decima, mors primogenitorum.
in qua plaga cum comparationem quandam quaero,
nihil mihi interim occurrit — fortassis occurrat melius diligentiusque
inquirentibus — nisi quia qui omnes res, quas
habet, heredibus seruat reprehenditur. hic autem clamat: ****
qui rem proximi concupiscit et qui furto aufert et qui furatur
aliquid proximi non potest nisi rem proximi furari. sed de
furto superius iam praeceptum est; ubi intellegas et rapinam;
non enim de furto praeciperet et de rapina taceret scriptura,
nisi te intellegere uoluisset, quia si poenale est clanculo auferre,
multo maioris poenae est uiolenter eripere. auferre ergo
nolenti sine occulte siue palam habet praeceptum suum. concupiscere
autem rem proximi, quod notat deus, in corde,
etiam si iustam ibi successionem quaeras, non licet denique
qui nolunt res alienas tamquam iuste possidere, heredes se
quaerent fieri a morientibus. quid enim tam iustum uidetur [*] [*]

quam rem sibi derelictam possidere, habere iure communi ?
quid aput te facit, homo? dimissum est mihi; hereditatem
consecutus sum; testamentum lege.a nihil uidetur iustius ista
uoce auaritiae. tu laudas quasi iure possidentem: deus damnat
iniuste concupiscentem. uide qualis es, qui optas te ab
aliquo heredem fieri: non uis, ut habeat heredes. in heredibus
autem nihil carius primogenito. proinde in primogenitis tuis
puniris, qui concupiscendo res alienas id quod tibi iure non
debebatur quasi iuris umbram perquiris. et facile est quidem,
fratres, corporaliter amittere primogenitos: moriuntur enim
homines sine ante parentes suos sine post parentes suos; mortui
moriuntur. illud molestum est, ne per hanc occultam
et iniustam concupiscentiam primogenita cordis tui perdas.
primogenitus enim in nobis imaginem habet gratiae dei; nonus
natus, prius natus inter omnes tamquam natos cordis nostri
primogenita fides est. nemo enim bene operatur, nisi fides
praecesserit. omnia opera tua bona filii tui sunt spiritales;
sed inter hos tibi primo nata est fides. quisquis rem alienam
occulte concupisces, interius fidem perdes. eris enim primo
sine dubio simulator, obsequens non caritate, sed fraude, ueluti
amans eum a quo te cupis fieri heredem; amando eum mori
quaeris et, ut in re eius te uideas possessorem, illi inuides
successorem.

Heia, fratres, decursa decem praecepta et decem plagas,
comparatos contemtores praeceptorum contumaciae Aegyptiorum
! cantos uos fecimus, ut habeatis securi res uestras in
praeceptis dei: res uestras, inquam, res uestras interioris arcae
uestrae, interioris thesauri uestri; res uestras, quas nobis nec
fur nec latro nec uicinus potens possit auferre; ubi nec tinea [*]

nec robigo metuenda est; cum quibus diues exit et naufragus.
sic enim eritis populus dei inter iniquos Aegyptios, illis haec
in corde patientibus, uobis autem incolumibus in ipsis interioribus
hominibus uestris, donec ducatur populus de Aegypto
quodam exodo suo. quod et fit; nam illud semel factum est,
hoc non cessat fieri.

Sanctificatio nulla diuina et uera est nisi ab spiritu sancto.
non enim frustra dictus est proprie spiritus sanctus; cum sit
et pater sanctus et filius sanctus, nomen tamen proprium hoc
spiritus accepit, ut tertia in trinitate persona sanctus spiritus
diceretur. ipse requiescit super humilem et quietum tamquam
in sabbato suo. ad hoc septenarius numerus etiam sancto
spiritui deputatur; hoc scripturae nostrae satis indicant.
uiderint meliora meliores et maiora. maiores, et de isto septenario
numero subtilius aliquid et diuinius aliquid dicant et
explicent: ego tamen quod in praesenti sat est, illud uideo,
illud uos ad uidendum commemoro, septenariam istam rationem
inueniri proprie sancto spiritui deputatam, quia septimo die
sonat sanctificatio. et unde probamus sancto spiritui deputari
septenariam numeri rationem ? dicit Esaias spiritum dei uenire
super fidelem, super christianum, super Christi membrum,
sapientiae, intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et
pietatis, spiritum timoris dei. si secuti estis, septem res percurri,
tamquam descendentem ad nos spiritum dei a sapientia
usque ad timorem, ut nos ascendamus a timore ad sapientiam:
initium sapientiae timor domini. ita ergo septenarius
spiritus et unus spiritus, septenaria operatione unus. an [*] [*]

aliquid euidentius uultis? pentecosten diem festum scriptura
sancta de septimanis factum commemorat. habes in scriptura
Tobiae, ubi euidenter dicit istum diem festum factum de
septimanis. septies enim septeni XLVIUI in summa redeunt.
sed tamquam ut redeatur ad caput — spiritu enim sancto ad
unitatem colligimur, non ab unitate dispergimur — ideo ad
XLVIIII additur unum unitatis et fiunt quinquaginta. non ergo
iam sine causa quinquagesimo die post ascensionem domini
uenit spiritus sanctus. resurrexit dominus, ascendit ab inferis,
nondum in caelum; ab illa resurrectione, ab illa ab inferis
assumtione numerantur quinquaginta dies, et uenit spiritus
sanctus, in quinquagenario numero tamquam natalem sibi apud
nos faciens. XL enim diebus hic conuersatus est cum discipulis
suis, quadragensimo die ascendit in caelum et peractis ibi
decem diebus, tamquam decimo praeceptorum signo, uenit
spiritus sanctus, quia nemo implet legem nisi per gratiam
spiritus sancti. itaque, fratres, manifestum est septenarium
istum numerum ad spiritum sanctum pertinere. quisquis
autem non cohaeret unitati Christi et oblatrat aduersus unitatem
Christi, intellegendus est non habere spiritum sanctum.
contentiones enim et dissensiones non faciunt nisi animales,
de quibus apostolus dicit: animalis autem homo non
percipit quae sunt spiritus dei. deinde scriptum est
in epistula Iudae apostoli: hi sunt qui segregant semet [*] [*]
ipsos — reprehendens loquebatur — animales, spiritum
non habentes. quid manifestius ? quid euidentius ? merito ueniant,
etsi eadem credentes quae nos, tamen accepturi spiritum
sanctum, quem habere non possunt, quamdiu sunt hostes unitatis.
hos autem comparat apostolus magis Pharaonis: habentes,
inquit, formam pietatis, sed uirtutem eius
abnegantes: in signo tertio defecerunt.

Iam uidete quare in tertio signo defecerunt. mementote eos
qui aduersantur unitati non habere spiritum sanctum. tria
uero illa praecepta prima in decalogo ad dei dilectionem pertinere
intelleguntur, ut septem cetera intellegantur ad dilectionem
proximi pertinere; ut duabus tabulis legis, decem
praeceptis, duo illa tamquam summaria praecepta teneantur:
diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo et
ex tota anima tua et ex tota uirtute tua; et diliges
proximum tuum tamquam te ipsum: in his duobus
praeceptis tota lex pendet et prophetae. referamus
ergo tria prima praecepta ad dilectionem dei. quae tria prima?
primum: non erunt tibi di alii praeter me; cui contraria
plaga est aqua conuersa in sanguine: propter quod
summum principium creatoris ad similitudinem humanae carnis
adductum. secundum praeceptum: ne accipias nomen
domini dei tui in uanum pertinet, quantum arbitror, ad
regnum dei, quod est filius dei. unus enim deus et unus
dominus noster Iesus Christus, per quem omnia. contra uerbum
ranae; uide contra uerbum ranas, contra rationem strepitum,
contra ueritatem uanitatem. tertium praeceptum de sabbato [*] [*]

pertinens ad spiritum sanctum propter sanctificationem, quae
prima in sabbato sonuit; quod uobis paulo ante uehementer,
quantum potuimus, commendauimus. huic praecepto contraria
inquietudo in muscis de corruptione nascentibus, in oculos
irruentibus. ideo in hoc tertio signo defecerunt qui unitatis ,
inimici spiritum sanctum non habuerunt; facit enim hoc spiritus
sanctus poena. aliud enim facit gratia, aliud poena;
aliud enim facit implendo, aliud deserendo. denique ut iam
euidenter confitentibus ipsis Pharaonis magis agnoscere ualeamus,
quomodo appellatus est in euangelio spiritus dei, uideamus
quod nomen accepit. obicientes domino conuicium Iudaei
cum dixissent: hic non eicit daemonia nisi in Beelzebub,
principe daemoniorum, respondit ille: si ego in
spiritu dei eicio daemonia, certe superuenit in
uobis regnum dei. quod alius euangelista sic narrat: si
ego in digito dei eicio daemonia. quod alius euangelista
dixit "spiritus dei" alius dixit "digitus dei". ergo spiritus
dei digitus dei. ideo lex data scripta digito dei; quae lex
data est in monte Sina quinquagesimo die post occisionem
ouis celebrato pascha a populo Iudaeorum. implentur quinquaginta
dies post occisionem ouis et datur lex scripta digito
dei: implentur quinquaginta dies post occisionem Christi et
uenit spiritus sanctus. gratias domino occultanti prouidenter,
aperienti suauiter. iam uidete hoc etiam, fratres, Pharaonis
magos euidentissime confiteri; deficientes in tertio signo dixerunt:
digitus dei est hic. [*] [*]

CVII. ITEM EXPOSITIO DECALOGI AD POPVLVM. EX TRACTATV DE DECEM CHORDIS PSALTEBII.

Tota lex in duobus praeceptis est, dilectione dei et dilectione
proximi; ad duo itaque praecepta, id est ad dilectionem dei
et proximi, pertinet decalogus. ad primum praeceptum tres
chordae pertinent, quia deus trinitas. ad alterum praeceptum
uero, id est ad dilectionem proximi, septem chordae: quomodo
uiuatur inter homines. nam ipse numerus septenarius tamquam
septem chordarum incipit ab honore parentum: honora patrem
tuum et matrem tuam. ad parentes enim suos
homo aperit oculos et haec uita ab eorum amicitia sumit
exordium. quisquis autem suis parentibus non defert honorem,
quibus parcere poterit? honora patrem tuum et matrem
tuam; et dicit apostolus: honora patrem et matrem,
quod est mandatum primum. quomodo primum, quando
quartum mandatum est, nisi quia in septenario numero est
primum ? ad dilectionem proximi primum est in altera tabula.
nam ideo duae tabulae legis datae sunt. deus enim famulo
suo Mosi in monte duas tabulas dedit, in quibus duabus
tabulis lapideis conscripta erant decem praecepta legis —
quod et psalterium decem chordarum — tria in una tabula
ad deum pertinentia, septem in altera tabula ad proximum..
in altera ergo tabula primum est: honora patrem tuum
et matrem tuam; secundum: non moechaberis; [*] [*]

tertium: non occides; quartum: non furaberis; quintum:
non falsum testimonium dices; sextum: non concupisces
uxorem proximi tui; septimum: non concupisces
rem proximi tui. haec iungamus illis tribus ad
dilectionem dei pertinentibus, si in psalterio decem chordarum
uolumus cantare canticum nonam.

Modo non me intueamini, sed sermonem dei. nolite irasci
medicamento uestro; non inueni enim aliud qua transire.
ueni ad quintam chordam, homo, qui tango psalterium decem
chordarum; numquid praetermissurus eram quintam? immo
assidue percussurus. in illa enim uideo iacere totum paene
genus humanum, in illa uideo plus laborari. ipsam percutiendo
quid dico ? nolite moechari post uxores, quia non uultis,
ut moechentur post uos uxores uestrae. nolite ire uos quo
eas sequi non uultis. sine causa uos excusare conamini, quando
dicitis: "numquid eo ad uxorem alienam? ad ancillam meam
eo. uis ut dicat tibi: "numquid eo ad uirum alienum? ad seruum
meum eo". dices: "non est uxor aliena, ad quam uado". r
numquid uis dicatur tibi: "non est uir alienus, ad quem uado" ?
absit, ut dicat hoc illa. melius enim dolet te quam imitatur
te. illa enim casta et sancta femina et uere christiana, quae
dolet fornicantem uirum, et non dolet propter carnem, sed
dolet propter caritatem, non ideo non uult ut facias, quia et
ipsa non facit, sed quia tibi non expedit. nam si propterea
non facit, ut tu non facias, si feceris, faciet. si autem deo
illud debeat, si Christo illud debeat quod tu exigis et ideo
reddat quia iubet ille, et si fornicatur uir, castitatem illa
deo exhibet. Christus enim loquitur in cordibus bonarum feminarum,
loquitur intus ubi non audit uir, quia nec dignus est, [*]

si talis est; loquitur ergo ille interius et dicit et consolatur
filiam suam huius modi uerbis: "de iniuriis uiri tui torqueris;
quid tibi enim fecit, dole; sed ipsum noli imitari, ut male
facias, sed ipse te imitetur in bono. nam in eo quod male
facit noli eum putare caput tuum, sed me". nam si et in
eo quod male facit caput est, secuturum est corpus caput
suum; eunt ambo per praeceps. ut autem non sequatur caput
malum suum, teneat se ad caput ecclesiae Christum, huic debens
castitatem suam, huic deferens honorem suum. absens
sit uir, praesens sit uir: non peccat illa, quia numquam est
absens cui debet, ne peccet.

CVIII. TESTIMONIVM DE LEGE IMPERATORIS ANTONINI CONTRA EXCVSATIONEM MARITORVM ADVLTERANTIVM. EX LIBRO DE ADVLTERINIS CONIVGIBVS AD POLLENTIVM II,

Christiani audiunt: caput mulieris uir; ubi se agnoscunt
duces, illas autem comites esse debere. et ideo canendum
uiro illac ire uiuendo, qua timet, ne uxor sequatur imitando.
sed istis quibus displicet, ut inter uirum et uxorem par
pudicitiae forma seruetur, et potius eligunt, maximeque in hac
causa, mundi legibus subditi esse quam Christi, quoniam iura
forensia non eisdem quibus feminas pudicitiae nexibus uiros
uidentur obstringere: legant quid imperator Antoninus, non
utique christianus, de hac re constituerit; ubi maritus uxorem
de adulterii crimine accusare non sinitur, cui moribus suis
non praebuit castitatis exemplum, ita ut ambo damnentur, si [*] [*]

ambos pariter impudicos conflictus ipse conuicerit. nam supra
dicti imperatoris haec uerba sunt, quae aput Gregorianum
leguntur: "sane", inquit, "litterae meae nulla parte causae
praeiudicabunt. neque enim, si penes te culpa. fuit, ut matrimonium
solueretur, et secundum legem Iuliam Eupasia uxor
tua nuberet, propter hoc rescripto meo adulterii damnata erit,
nisi constet esse commissum. habebunt autem ante oculos
hoc inquirere, an, cum tu pudice uiueres, illi quoque bonos
mores colendi auctor fuisti. periniquum enim mihi uidetur
esse, ut pudicitiam uir ab uxore exigat, quam ipse non exhibet.
quae res potest et uirum damnare, non ob compensationem
mutui criminis rem inter utrumque componere uel causam
facti tollere". si haec obseruanda sunt propter decus terrenae
ciuitatis, quanto castiores quaerit caelestis patria et societas
angelorum?