CXLVIL SEQVITVR: QVOD VT MVNDVS IN CHRISTVM CREDERET VIR- TVTIS FVERIT DIVINAE, NON PERSVASIONIS HVMANAE; ET DE ROMVLI FALSA DIVINITATE. Et ipse modus, quo mundus credidit, si consideretur, incredibilior 
 inuenitur. ineruditos liberalibus disciplinis et omnino, 
 quantum ad istorum doctrinas attinet, impolitos, non 
 peritos grammatica, non armatos dialectica, non rhetorica inflatos, 
 piscatores Christus cum retibus fidei ad mare huius 
 saeculi paucissimos misit atque ita ei omni genere tam multos 
 pisces et tanto mirabiliores, quanto rariores, etiam philosophos 
 cepit. duobus illis incredibilibus, si placet, immo quia 
 placere debet, addamus hoc tertium. iam ergo tria sunt incredibilia, 
 quae tamen facta sunt. incredibile est Christum 
 resurrexisse in carne et in caelum ascendisse cum carne; incredibile 
 est mundum rem tam incredibilem credidisse; incredibile 
 est homines ignobiles, infimos, paucissimos, imperitos 
 rem tam incredibilem tam efficaciter mundo et in illo etiam 
 doctis persuadere potuisse. horum trium incredibilium primum 
 nolunt isti cum quibus agimus credere; secundum coguntur 
 et cernere; quod non inueniunt unde sit factum, si non credunt 
 tertium. resurrectio certe Christi et in caelum cum carne, in 
 qua resurrexit, ascensio toto iam mundo praedicatur et creditur. 
 si credibilis non est, unde toto terrarum orbe iam credita 
 est? si multi, nobiles, sublimes, docti eam se uidisse 
 dixerunt et quod uiderunt diffamare curarunt, eis mundum 
 credidisse non mirum est, sed istos adhuc credere nolle

 1 cap . CLV T CLXUl P CLXIIII Gv 2 sequitur MV: om. 
 OPTv uirtutes (e in i corr.) v 4 diuinitate] ex eodem libro XXII 
 add. PTv 5 quo Vv: qui T 6 ineruditoa TV: erudito v 
 h 
 omnino] om. v 7 doctrinam v 8 rhetorica (h jmiu expunxitt 
 alterum add. m. 2) V rethorica Tv 11 etiam V: etiam ipsos 
 PTv 15 et] om. v 17 infimos] infinos Tpr . 18 illo (om. 
 in) T 20 nolunt] nulunt T 21 cernerem T quod non TY: 
 q. nunc v 23 toto TV: in toto v 24 iam Vv: tam T 
 
 
 perdurum est; si autem, ut uerum est, obscuris, paucis, minimis, 
 indoctis eam se uidisse dicentibus et scribentibus credidit 
 mundus, cur pauci obstinatissimi, qui remanserunt, ipsi mundo 
 iam credenti adhuc usque non credunt ? qui propterea numero 
 exiguo ignobilium, infimorum, imperitorum hominum credidit, 
 quia in tam contemtibilibus testibus multo mirabilius diuinitas 
 se ipsa persuasit. eloquia namque persuadentium, quae dicebant, 
 mira fuerunt facta, non uerba. qui enim Christum in 
 carne resurrexisse et cum illa in caelum ascendisse non 
 uiderant, id se uidisse narrantibus, non loquentibus tantum 
 sed etiam mirifica facientibus signa crediderunt. homines 
 quippe, quos unius uel, ut multum, duarum linguarum fuisse 
 nouerant, repente linguis omnium gentium loquentes mirabiliter 
 audiebant. claudum ab uberibus matris ad eorum uerbum 
 in Christi nomine post XL annos incolumem constitisse, 
 sudaria de corporibus eorum ablata sanandis profuisse languentibus, 
 in uia, qua fuerant transituri, positos in ordine innumerabiles 
 morbis uariis laborantes, ut ambulantium super 
 eos umbra transiret, continuo salutem solere recipere et alia 
 multa stupenda in Christi nomine per eos facta, postremo 
 etiam mortuos resurrexisse cernebant. quae si, ut leguntur, 
 gesta esse concedunt, ecce tot incredibilia tribus illis incredibilibus 
 addimus et, ut credatur unum incredibile, quod de 
 carnis resurrectione atque in caelum ascensione dicitur, multorum 
 incredibilium testimonia tanta congerimus et nondum 
 ad credendum horrenda duritia incredulos flectimus. si uero 
 per apostolos Christi, ut eis crederetur resurrectionem atque 
 ascensionem praedicantibus Christi, etiam ista miracula facta

 19 cf. Act. 3 et 4 

 1 paacis obscaris Tv 5 infimoram TV: infirmorum" 10 uidenmt] 
 aiderunt v 11 crediderant V: credebant PT" 15 incolomem 
 M 
 v constisse (ti add. m. 2) T 17 fuerat T1 positis v ordinem 
 v 18 laborantibus v 19 recipere TV: recepisse v 21 si 
 at PTF: sicat P1v 22 concedantur v tot] to T 25 tanta 
 Tv: tanto V 26 horrenda Vv . horanda T uero (ro add. m. 2) 
 T 
 
 
 esse non credunt, hoc nobis unum grande miraculum sufficit, 
 quod eam terrarum orbis sine ullis miraculis credidit. 
 Recolamus etiam hoc loco illud quod de Romuli credita 
 diuinitate Tullius admiratur. uerba eius ut scripta sunt inseram. 
 "magis est" inquit "in Romulo admirandum, quod ceteri, 
 qui dei ex hominibus facti esse dicuntur, minus eruditis 
 hominum saeculis fuerunt, ut fingendi procliuis esset ratio, 
 cum imperiti facile ad credendum impellerentur, Romuli autem 
 aetatem minus his sescentis annis iam inueteratis litteris 
 atque doctrinis omnique illo antiquo ex inculta hominum uita 
 errore sublato fuisse cernimus." et paulo post de eodem Romulo 
 ita loquitur, quod ad hunc pertinet sensum: "ex quo 
 intellegi potest" inquit "permultis annis ante Homerum fuisse 
 quam Romulum, ut iam doctis hominibus ac temporibus ipsis 
 eruditis ad fingendum uix quicquam esset loci. antiquitas 
 enim recepit fabulas fictas etiam nonnumquam incondite; haec 
 aetas autem iam exculta praesertim eludens omne, quod fieri 
 non potest, respuit." unus e numero doctissimorum hominum 
 idemque eloquentissimus omnium Marcus Tullius Cicero 
 propterea dicit diuinitatem Romuli mirabiliter creditam, quod 
 erudita iam tempora fuerunt, quae falsitatem non reciperent 
 fabularum. 
 Sed ualde ridiculum est de Romuli falsa diuinitate, cum 
 de Christo loquimur, facere mentionem. uerum tamen cum 
 sescentis ferme annis ante Ciceronem Romulus fuerit atque 
 illa aetas iam fuisse doctrinis dicatur exculta, ut quod fieri 
 non potest omne respueret, quanto magis post sescentos annos

 4 Cic. de rep. II, 10 

 2 eam V: com PTfJ 4 Tollius] illius v 5 in RomuloJ 
 romnle v mirandum v 6 dei TV: dii v 7 ratio Tv- 
 oratio V 9 aetatem] om. v his] om . T* sexcentis Pv 
 inueteratis TV: innentis v 10 omnique o: omniumque Vv somniumque 
 T 13 permultos annos v omerum TV 14 iam 
 TV: tam v 16 recipit v inconditas v 17 praesertim (rtim 
 a m. 2 in ras.) T 20 quod erudita] om. v 21 eruditi T1 
 25 sexcentis (om . cum) v 26 dicatur TV: dicta v excultarespueret] 
 om. v 
 
 
 ipsius tempore Ciceronis maximeque postea sub Augusto atque 
 Tiberio eruditioribus utique temporibus resurrectionem carnis 
 Christi atque in caelum ascensionem tamquam id quod fieri 
 non potest mens humana ferre non posset eludensque ab 
 auribus cordibusque respueret, nisi eam fieri potuisse atque 
 factam esse diuinitas ipsius ueritatis uel diuinitatis ueritas et 
 contestantium miraculorum signa monstrarent, ut terrentibus 
 et contradicentibus tam multis tamque magnis persecutionibus 
 praecedens in Christo, deinde in ceteris ad nonum saeculum 
 secutura resurrectio atque immortalitas carnis et fidelissime 
 crederetur et praedicaretur intrepide et per orbem terrae 
 pullulatura fecundius cum martyrum sanguine sereretur. legebantur 
 enim praeconia praecedentia prophetarum, concurrebant 
 ostenta uirtutum et persuadebatur ueritas noua consuetudini, 
 non contraria rationi, donec orbis terrae, qui persequebatur 
 furore, sequeretur fide. 
 CXLVIII. SEQVITVR: DE MIRACVLIS, QVAE VT MVNDVS IN CHRISTVM CREDERET FACTA SVNT ET FIERI MVNDO CREDENTE NON DESINVNT. Cur, inquiunt, nunc illa miracula, quae praedicatis facta 
 esse, non fiunt? possem quidem dicere necessaria fuisse, priusquam 
 crederet mundus, ad hoc, ut crederet mundus. quisquis 
 adhuc prodigia, ut credat, inquirit, magnum est ipse prodigium, 
 qui mundo credente non credit. uerum hoc ideo dicunt, ut 
 nec tunc illa miracula facta fuisse credantur. unde ergo tanta

 1 temporis v 2 tyberio v 4 posset] possit Tv 5 auribus TV: 
 uberiboB v cordibaBque TV: cordis v 6 factam Tv: facta 
 Y 7 Contestantia Tv 8 tamque (e add. m. 2 in ras.) T 
 12 pullulatura (u altera in rcu.) T pollutura v sereretur Tv: 
 Bererentur MV 14 coDsuetudine v 15 ratione v 16 furore Vv: 
 futura T 17 cap . CLVI T CLX (sic) P CLXV Gv 18 sequitur 
 MV: om. PTv christo PT" 20 desinunt] ei eodem libro add. 
 PT" 21 quur MVv 22 necessariam MV 26 credatur T 
 
 
 fide Christus usquequaque cantatur in caelum cum carne sublatus? 
 unde temporibus eruditis et omne, quod fieri non 
 potest, respuentibus sine ullis miraculis nimium mirabiliter 
 incredibilia credidit mundus? an forte credibilia fuisse et 
 ideo credita esse dicturi sunt? cur ipsi ergo non credunt? 
 breuis est igitur nostra complexio: aut incredibilis rei, quae 
 non uidebatur, alia incredibilia, quae tamen fiebant et uidebantur, 
 fecerunt fidem; aut certe res ita credibilis, ut nullis 
 quibus persuaderetur miraculis indigeret, istorum nimiam 
 redarguit infidelitatem. hoc ad refellendos uanissimos dixerim. 
 nam facta esse multa miracula, quae attestarentur illi uni 
 grandi salubrique miraculo, quo Christus in caelum cum carne, 
 in qua resurrexit, ascendit, negare non possumus. in eisdem 
 quippe ueracissimis libris cuncta conscripta sunt, et quae facta 
 sunt et propter quod credendum facta sunt. haec ut fidem 
 facerent innotuerunt, haec per fidem, quam fecerunt, multo 
 clarius innotescunt. leguntur quippe in populis, ut credantur; 
 nec in populis tamen nisi credita legerentur. nam etiam nunc 
 fiunt miracula in eius nomine sine per sacramenta eius siue 
 per orationes uel memoriae sanctorum eius; sed non eadem 
 claritate inlustrantur, ut tanta quanta illa gloria diffamentur. 
 canon quippe sacrarum litterarum, quem definitum esse 
 oportebat, illa facit ubique recitari et memoriae cunctorum 
 inhaerere populorum. haec autem ubicumque fiunt, ibi sciuntur 
 uix a tota ipsa ciuitate uel quocumque commanentium loco. 
 nam plerumque etiam ibi paucissimi sciunt ignorantibus 
 ceteris, maxime si magna sit ciuitas; et quando alibi aliisque 
 narrantur, non tanta ea commendat auctoritas, ut sine difficultate 
 uel dubitatione credantur, quamuis christianis fidelibus 
 a fidelibus indicentur.

 8 ita V: ista Tv 9 miracutis (is a m. 2 m rtta) T nimia 
 T nimium v 10 infidelitatem (de am. 2 in ras.) T 16 per TF: 
 nt v quam 0: qua TV 17 innotescant v 21 quanta illa) 
 om. v 22 canon v: chanon MV conon T saorarum TV: sacrum 
 v quem] om. v 24 ibi TV: nbi v 27 cinitas] OWl. v 
 aliisque (i prior in ras.) T 80 a fidelibus indicennt) om. v 
 
 
 
 CXLVIIII EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XXII. AN AD DOMINICI CORPORIS MODVM OMNIVM MORTVORVM RESVRRECTVRA SVNT CORPORA. Christus in ea mensura corporis, in qua mortuus est, resurrexit 
 nec fas est dicere, cum resurrectionis omnium tempus 
 uenerit, accessuram corpori eius eam magnitudinem, quam 
 non habuit, quando in ea discipulis, in qua illis erat notus, 
 apparuit, ut longissimis fieri possit aequalis. si autem dixerimus 
 ad domini corporis modum etiam quorumcumque maiorum 
 corpora redigenda, peribit de multorum corporibus 
 plurimum, cum ipse nec capillum periturum esse promiserit. 
 restat ergo, ut suam recipiat quisque mensuram, quam uel 
 habuit in iuuentate, etiam si senex sit mortuus, uel fuerat. 
 habiturus, etiam si est ante defunctus, atque illud quod commemorauit 
 apostolus de mensura aetatis plenitudinis Christi, 
 ant propter aliud intellegamus dictum esse, id est ut illi 
 capiti in populis christianis accedente omnium perfectione 
 membrorum aetatis eius mensura compleatur, aut, si hoc de 
 resurrectione corporum dictum est, sic accipiamus dictum, ut 
 nec infra nec ultra iuuenalem formam resurgant corpora 
 mortuorum, sed in eius aetate et robore, usque ad quam 
 Christum hic peruenisse cognouimus — circa XXX quippe 
 annos definierunt esse etiam saeculi huius doctissimi homines 
 iuuentutem, quae cum fuerit spatio proprio terminata, inde

 16 cf. Epb. 4, 13 

 1 cap . CLVn T CLXV GPv 2 de ciuitate dei] om. PT" 
 3 BQnt V: sint T" 5 mortuus (om. est) Tl 6 nec fas TV: nefM 
 v 7 corpori, (s rae.) T 10 domini V: dominici PTv 
 corporis (cor add . m. 1 in ras.) V quorumcumque MV: quorumque 
 PTv maiorum MY: maiora PTv 11 corpora corpora (corr. 
 m. I) T corporibus (bus a m. 2 in ras.) T 13 quam uel PT: 
 uel quam MY quam v 14 in PTv: om. MV iuuentatS (a 
 in u corr. m. 2) V iuuentale (1 in ras. a m. 2) M iuuentute PTv 
 18 capite v perfectionem b 21 infra TV: mira v 
 
 
 iam hominem in detrimenta uergere grauioris ac senilis 
 aetatis — et ideo non esse dictum in mensuram corporis uel 
 in mensuram staturae, sed: in mensuram aetatis plenitudinis 
 Christi. 
 CL. SEQVITVR: QVALIS INTELLEGENDA SIT CONFORMATIO SANCTORVM AD IMAGINEM FILII DEI. Illud etiam quod ait praedestinatos conformes imaginis 
 filii dei, potest et secundum interiorem hominem 
 intellegi — unde nobis alio loco dicit: nolite conformari 
 huic saeculo, sed reformamini in nouitate mentis 
 uestrae; ubi ergo reformamur, ne conformemur huic saeculo, 
 ibi conformamur dei filio — potest et sic accipi, ut quemadmodum 
 nobis ille mortalitate, ita nos illi efficiamur immortalitate 
 conformes, quod quidem et ad ipsam resurrectionem 
 corporum pertinet. si autem etiam in his uerbis, qua forma 
 resurrectura sint corpora, sumus admoniti, sicut illa mensura, 
 ita et ista conformatio non quantitatis intellegenda est, sed 
 aetatis. resurgent itaque omnes tam magni corpore, quam 
 uel erant uel futuri erant aetate iuuenali; quamuis nihil. 
 oberit, etiam si erit infantilis uel senilis corporis forma, ubi 
 nec mentis nec ipsius corporis ulla remanebit infirmitas. unde 
 etiam si quis in eo corporis modo, in quo defunctus est, 
 resurrecturum unumquemque contendit, non est cum illo laboriosa 
 contradictione pugnandum.

 3 Eph. 4, 13 8 Bom. 8, 29 10 Rom. 12, 2 

 2 mensura v 5 cap . CLVIII T CLXVI P CLXVn Gv 
 6 sequitur MY: om. PTv 7 dei] ez eodem libro XXII add, PTv 
 10 dicit 7\'Y: dicitur v 12 ubi TV: ibi v ne conformemurconformamur] 
 om. v 13 sic Vv: si T 18 ita] om. v isto 
 PTv: in ista MY couformatio PTv: conformatione MV non 
 IPPTv: in Ml Y 20 iuuenili v 
 
 
 
 CLI. SEQVITVR: AN IN SVO SEXV RESVSCITANDA ATQVE MANSVRA SINT CORPORA FEMINARVM. Nonnulli propter hoc quod dictum est: donec occurramus 
 omnes in uirum perfectum, in mensuram 
 aetatis plenitudinis Christi, et: conformes imaginis 
 filii dei nec in sexu femineo resurrecturas feminas 
 credunt, sed in uirili omnes aiunt, quoniam deus solum uirum 
 fecit ex limo, feminam ex uiro. sed mihi melius sapere uidentur 
 qui utrumque sexum resurrecturum esse non dubitant. 
 non enim libido ibi erit, quae confusionis est causa. nam 
 priusquam peccassent, nudi erant et non confundebantur uir 
 et femina. corporibus ergo illis uitia detrahentur, natura 
 seruabitur. non est autem uitium sexus femineus, sed natura, 
 quae tunc quidem et a concubitu et a partu immunis erit. 
 erant tamen membra feminea non accommodata usui ueteri, 
 sed decori nouo, quo non alliciatur aspicientis concupiscentia, 
 quae nulla erit, sed dei laudetur sapientia atque clementia, 
 qui et quod non erat fecit et liberabit a corruptione quod 
 fecit. ut enim in exordio generis humani de latere uiri dormientis 
 costa detracta femina fieret, Christum et ecclesiam 
 tali facto iam tunc prophetari oportebat. sopor quippe ille 
 uiri mors erat Christi, cuius exanimis in cruce pendentis latus 
 lancea perforatum est, atque inde sanguis et aqua profluxit; 
 quae sacramenta esse nouimus, quibus aedificatur ecclesia. 
 nam hoc etiam uerbo scriptura usa est, ubi non legitur

 4 Epb. 4, 13 6 Rom. 8, 29 20 cf. Gen. 2, 21 
 23 cf. Io. 19, 34 

 1 cap . CLVIUI T CLXVII GpfJ 2 sequitur MY: om. PTv 
 3 sint MY: annt PTfJ faeminarum Vj ex eodem libro XXII 
 add. PTfJ 6 imaginie] imagnis T 7 sexsu T faemineo 
 V resurrectTira T faeminas F; sic fere ubique 8 omnes 
 TV: omnes homines v 14 sexsus T 16 menbra T 18 dei 
 PTv: deus MV 19 facit v liberabit MYfJ: librauit T liberaDii: 
 a 23 latus exanimiB in cruce pendentia v 

 VIIII. 

 34 
 
 
 "formauit" aut finxit, sed: aedificauit eam in mulierem; 
 unde apostolus dicit: in aedificatione corporis Christi, 
 quod est ecclesia. creatura est ergo dei femina sicut uir; sed ut 
 de uiro fieret, unitas commendata; at autem illo modo fieret, 
 Christus, ut dictum est, et ecclesia figurata est. qui ergo 
 utrumque sexum instituit, utrumque restituet. denique ipse 
 Iesus interrogatus a Sadducaeis, qui negabant resurrectionem, 
 cuius septem fratrum erit uxor, quam singuli habuerunt, dum 
 quisque eorum uellet defuncti semen, sicut lex praeceperat, 
 excitare: erratis, inquit, nescientes scripturas neque 
 uirtutem dei; et cum locus esset, ut diceret: "de qua enim 
 me interrogatis, uir erit etiam ipsa, non mulier", non hoc dixit, 
 sed dixit: in resurrectione enim neque nubent neque 
 uxores ducent, sed sunt sicut angeli dei in caelo. 
 aequales utique angelis immortalitate ac felicitate, non carne, 
 sicut nec resurrectione, qua non indiguerunt angeli, quoniam 
 nec mori potuerunt. nuptias ergo dominus futuras negauit 
 esse in resurrectione, non feminas; et ibi negauit, ubi talis 
 quaestio uertebatur, ut eam negato sexu muliebri celeriore 
 facilitate dissolueret, si eum ibi praenosceret non futurum; 
 immo etiam futurum esse firmauit dicendo: non nubent, 
 quod ad feminas pertinet, nec uxo res ducent, quod ad 
 uiros. erunt ergo quae uel nubere hic solent uel ducere 
 uxores; sed ibi hoc non facient.

 1 Gen. 2, 22 2 Eph. 4, 12 9 cf. Dent. 25, 5 
 10 Matth. 22, 29 18 Matth. 22, 30 

 1 mulierem v: muliere TV 2 apostolus V: et apostolus PTv 
 in aedificatione MV: aedificationem PT" 4 commendatur v autem] 
 om. v 5 et TV: de v ergo] om. v 6 restituet TV: 
 restituit v 9 lex TV: om. v praeciperat V 11 locus TV: 
 locutus v 13 sed diiit] om. v 16 indiguerunt TV: indigent 
 b 
 v 17 poterunt v nubtias V 19 mulieri T celeriori v 
 21 immo etiam futurum] om. v 23 uiroslllll (uiroB ? eras.) T 
 quae uel TV: quae uelle v