De Genesi Ad Litteram Imperfectus Liber (5)

Et dixit deus: fiat lux. et facta est lux. deum
dixisse: fiat lux, non uoce de pulmonibus edita nec l\\p.gua
et dentibus debemus accipere. carnalium sunt istae cogita- ,
tiones; secundum carnem autem sapere mors est. sed ineffabiliter
dictum est: fiat lux. utrum autem hoc quod dictum
est filio unigenito dictum est an id ipsum quod dictum est
filius unigenitus est quod dictum uerbum dei dicitur, per quod
facta sunt omnia, quaeri potest, dum tamen illa absit inpietas,
ut uerbum dei unigenitum filium quasi uocem prolatam sicut
a nobis fit esse credamus. uerbum autem dei, per quod facta
sunt omnia, nec coepit esse nec desinet; sed sine inchoatione
natum patri coaeternum est. quare hoc, quod dictum est:
fiat lux, si et coepit et destitit dici, magis filio dictum est
hoc uerbum quam ipsum est filius. et tamen etiam hoc ineffabiliter,
ne carnalis imago subrepat in animam et intellectum
pium spiritalem conturbet, quia et incipere aliquid et
desinere in natura dei, si proprie accipiatur, temeraria et
praeceps opinio est, carnalibus tamen et paruulis non tamquam
in ea mansuris sed tamquam inde resurrecturis humanissime
concedenda. quidquid enim incipere et desinere deus
dicitur, nullo modo in ipsius natura sed in eius creatura, quae
illi miris modis obtemperat, intellegendum est.

Et dixit deus: fiat lux. utrum ea lux, quae his carnalibus
oculis patet, an aliqua occulta, quam nobis per hoc corpus
uidere non datum est? et si occulta, utrum corporea, quae
per locorum spatia tenditur fortasse in sublimibus partibus
mundi, an incorporea, qualis in anima est ad quam uitandi [*] [*]

et adpetendi refertur examen a sensibus corporis, qua non
carent etiam animae bestiarum, an ea superior quae ratiocinando
adparet, ex qua incipit omne quod creatum est? quamlibet
enim lucem significet, factam tamen et creatam debemus
accipere, non illam, qua fulget ipsa dei sapientia, quae non
creata sed nata est, ne sine luce deus fuisse putetur, priusquam
istam, de qua nunc agitur, condidisset. de hac enim,
sicut ipsa uerba satis docent, hoc commendatur, quod facta
sit. et dixit, inquit, fiat lux . et facta est lux. alia est
lux de deo nata et alia lux, quam fecit deus . nata de deo
lux est ipsa dei sapientia, facta uero lux est quaelibet mutabilis
siue incorporea sine corporea.

Mouere autem solet, quomodo lux corporea esse potuerit,
antequam caelum esset et caeli luminaria, quae post istam
exponuntur: quasi uero facile ab homine percipi potest aut
omnino ullo modo potest, utrum sit aliqua lux praeter caelum,
quae tamen spatiis locorum distincta atque diffusa sit mundumque
amplectatur. sed cum liceat hic et incorpoream lucem
intellegere, si non uisibilem tantum creaturam in hoc libro
sed omnem creaturam expositam dicimus, quid opus est in
hac controuersia remorari? et fortasse quod quaerunt homines,
quando angeli facti sunt, ipsi significantur hac luce breuissime
quidem sed tamen conuenientissime ac decentissime.

Et uidit deus lucem quia bona est. ista sententia non
quasi insoliti boni laetitiam sed adprobationem operis significari
oportet intellegi. quid enim conuenientius de deo dicitur,
quantum inter homines dici potest, quam cum ita ponitur
"dixit" "factum est" "placuit", ita ut in eo, quod dixit, [*] [*]

imperium eius intellegatur, in eo, quod factum est, potentia,
in eo, quod placuit, benignitas, sicut ineffabilia per hominem
hominibus, ita ut omnibus prodesse possent, dici debuerunt.

Et diuisit deus inter lucem et tenebras. hinc intellegi
licet, quanta diuini operis facilitate ista dicantur effecta. non
enim quisquam est, qui sic existimet lucem factam, ut esset
confusa cum tenebris et ob hoc postea separationis indigeret;
sed eo ipso, quo lux facta est, consecuta est etiam diuisio
inter lucem et tenebras. quae enim societas luci cum
tenebris? deus ergo diuisit inter lucem et tenebras, quia
lucem fecit, cuius absentia tenebrae uocantur. interest autem
inter lucem et tenebras, sicut interest inter uestimentum et
nuditatem aut plenum et inane et similia.

Iam quot modis lux possit intellegi, supra dictum est,
quibus contrariae priuationes possunt tenebrae nominari. alia s
est enim lux, quae uidetur his oculis corporeis etiam ipsa
corporea, ut solis et lunae et stellarum et si quid huius modi
est, cui contrariae sunt tenebrae, cum aliquis locus ea luce
caret. alia item lux est uita sentiens et ualens discernere quae
per corpus ad animae iudicium referuntur, id est alba et nigra
canora et rauca suaueolentia et graueolentia dulcia et amara
calida et frigida et cetera huius modi. alia est enim lux quae
sentitur oculis aliudque per oculos agitur, ut sentiatur. illa
enim in corpore, haec autem quamuis per corpus ea quae
sentit accipiat in anima tamen est. huic contrariae sunt tenebrae,
insensibilitas quaedam uel si melius insensualitas dicitur, [*] [*]

id est non sentire, quamuis inferantur quae sentiri possent,
si esset in illa uita ista lux unde sentitur. neque hoc cum
ministeria desunt corporis, sicut in caecis aut surdis — nam
in istorum animis est ista lux, de qua nunc agimus, sed instrumenta
corporis desunt - neque eo modo, quo in silentio
uox non auditur, cum et ista lux est in anima et adsunt corporis
instrumenta, sed nihil quod sentiatur infertur. non ergo
qui his causis non sentit, caret ista luce; sed cum talis
potentia non est in anima, quae iam nec anima dici solet sed
tantum uita, qualis perhibetur esse uitis et arboris et quarumque
stirpium, si tamen eas uel talem habere persuaderi ullo
modo potest, quas nonnulli nimis errantes haeretici non solum
sentire per corpus, id est uidere et audire et calorem ignemque
discernere sed etiam intellegere rationem et cogitationes nostras
nosse arbitrantur; sed de his alia quaestio est. insensibilitas
ergo tenebrae sunt huius lucis, qua quidque sentitur, cum
ipsam uim sentiendi non habet uita quaelibet. conuenienter
autem hanc lucem dici concedit quisquis concedit recte dici
lucem, qua res quaeque manifesta est. cum autem dicimus:
manifestum est hoc canorum esse, manifestum est hoc dulce
esse, manifestum est hoc frigidum esse et quod forte huius
generis per corporales sensus adtingimus, haec lux, qua ista
manifesta sunt, utique intus in anima est, quamuis per corpus
inferantur quae ita sentiuntur. tertium lucis genus in creaturis
intellegi potest, -quo ratiocinamur. huic contrariae tenebrae
sunt inrationabilitas, sicut sunt animae bestiarum. [*] [*]

Siue ergo lucem aetheream siue sensualem, cuius animalia
participant, siue rationalem, quam et angeli et homines habent,
a deo factam primitus in rerum natura haec sententia uult
intellegi, diuisisse deum inter lucem et tenebras eo ipso, quo
lux facta est, oportet accipi, quod aliud est lux, aliud illae
priuationes lucis, quas in contrariis tenebris ordinauit deus.
non enim deum fecisse tenebras dictum est, quoniam species
ipsas deus fecit, non priuationes, quae ad nihilum pertinent,
unde ab artifice deo facta sunt omnia: quas ab eo tamen
ordinatas intellegimus, cum dicitur: et diuisit deus inter
lucem et tenebras, ne uel ipsae priuationes non haberent
ordinem suum deo cuncta regente atque administrante, sicut
in cantando interpositiones silentiorum certis moderatisque
interuallis, quamuis uocum priuationes sint, bene tamen ordinantur
ab his, qui cantare sciunt et suauitati uniuersae cantilenae
aliquid conferunt, et umbrae in picturis eminentiora
quaeque distingunt ac non specie sed ordine placent. nam et
uitiorum nostrorum non est auctor deus; sed tamen ordinator
est, cum eo loco peccatores constituit et ea perpeti cogit
quae merentur. ad hoc ualet quod oues ponuntur ad dexteram,
haedi autem ad sinistram. quaedam ergo et facit deus et
ordinat; quaedam uero tantum ordinat. iustos et facit et ordinat;
peccatores autem, in quantum peccatores sunt, non facit sed
ordinat tantum, quippe cum illos ad dexteram, illos ad sinistram
constituit et quod in ignem aeternum iubet ire, ad
meritorum ordinem ualet. ita species naturasque ipsas et facit
et ordinat; priuationes autem specierum defectusque naturarum
non facit sed ordinat tantum. dixit itaque: fiat lux. et facta
est lux, non dixit: fiant tenebrae. et factae sunt tenebrae. [*] [*]

horum ergo unum fecit, alterum non fecit, utrumque tamen
ordinauit, cum diuisit deus inter lucem et tenebras. ita et
ipso faciente pulchra sunt singula et ipso ordinante pulchra
sunt omnia.