De Genesi Ad Litteram Imperfectus Liber (4)

Terra autem erat inuisibilis et inconposita, et
tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei ferebatur
super aquam. ab haereticis, qui ueteri testamento aduersantur,
moueri calumnia huic loco solet, cum dicunt:
quomodo in principio fecit deus caelum et terram, si iam
terra erat? non intellegentes hoc esse subiunctum, ut exponeretur,
qualis terra fuerit, de qua iam dictum est: fecit
deus caelum et terram. sic ergo accipiendum est: in principio
fecit deus caelum at terram; haec autem terra, quam
deus fecit, inuisibilis erat et inconposita, donec ab eodem
ipso discerneretur et ex confusione in rerum certo ordine
constitueretur. an sic melius intellegitur, ut in hac executione
rursus eadem rerum materies commendaretur, quae superius
caeli et terrae nomine nuncupata est, ut iste sit sensus: in
principio fecit deus caelum et terram; hoc autem, quod caelum
et terra dictum est, terra erat inuisibilis et inconposita et
tenebrae super abyssum; id est quod caelum et terra appellatum
est, materies erat confusa quaedam, de qua mundus,
qui duabus maximis partibus, caelo scilicet et terra, constat,
digestis elementis et accepta forma fabricaretur? quae confusio
materiae sic potuit insinuari populari intellegentiae, si
diceretur terra inuisibilis et inconposita uel inordinata uel [*] [*] [*] [*]

inparata et tenebrae super abysum, id est. super profunditatem
uastissimam: quae rursus profunditas ex eo fortasse nominata
est, quia nullius intellegentia propter ipsam informitatem
penetrari potest.

Et tenebrae erant super faciem abyssi. utrum subter
abyssus erat et supra tenebrae, quasi iam loca distincta essent?
an quoniam materiae adhuc confusio exponitur, quod etiam
yjxoc graece dicitur, ideo dictum est: tenebrae erant super
abyssum, quia lux non erat? quae si esset, utique supra
esset, quia esset eminentior et ea, quae sibi subiecta erant,
inluminaret. et reuera qui diligenter considerat quid sint
tenebrae, nihil aliud inuenit quam lucis absentiam. ita igitur
dictum est: tenebrae erant super abyssum, ac si dictum
esset: non erat lux super abyssum. quapropter haec materies,
quae consequenti operatione dei in rerum formas ordinata
distinguitur, appellata est terra inuisibilis et inconposita et
profunditas carens luce: quae appellata est superius nomine
caeli et terrae ueluti semen, ut iam dictum est, caeli et
terrae, si tamen non caelum et terram dicendo uniuersitatem
prius proponere uoluit, ut postea insinuata materie mundi
partes exequeretur.

Et' spiritus dei* superferebatur super aquam. nuscfliam\'»dixerat:
fecit deus aquam; nec tamen ullo modo credendum
est aquam deum non fecisse et eam iam fuisse,
antequam ille aliquid constituisset. etenim ille est, ex quo
omnia, per quem omnia, in quo omnia, sicut apostolus
dicit. ergo et aquam deus fecit et aliter credere magnus
error est. cur igitur non dictum est, quod aquam deus fecerit? [*] [*]

an rursus eandem materiam, quam uel caeli et terrae uel
terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi nomine nuncupauerat,
etiam aquam uoluit appellare? cur enim non et
aqua appellaretur, si terra potuit, cum adhuc neque aqua
distincta atque formata neque terra esset neque aliquid aliud? sed
primo fortasse caelum et terra appellata est, secundo terra
inconposita et abyssus carens luce, tertio aqua non incongrue:
ut primo nomine ipsius uniuersitatis, propter quam facta
est materies de omnino nihilo, id est caeli et terrae materies
uocaretur; secundo terrae inconpositae atque abyssi nomine
insinuaretur informitas, quia inter omnia elementa terra est
informior et minus praelucens quam cetera; tertio aquae
nomine significaretur materies subiecta operi artificis; aqua
enim mobilior est quam terra. et ideo propter operandi facilitatem
et motum faciliorem subiecta materies artifici aqua
magis uocanda erat quam terra.

Et aer quidem mobilior est quam aqua; aether autem ipso
aere mobilior non absurde creditur aut sentitur; sed aeris uel .
aetheris nomine minus conuenienter appellaretur materies.
magis enim haec elementa uim creduntur habere faciendi,
terra uero et aqua patiendi. quod si occultum est, illud certe
apertissimum puto, quod aquam uentus mouet et nonnulla
. terrena; uentus autem est aer motus et quasi fluctuans. ergo
cum aer aquam manifeste moueat, unde autem ipse moueatur,
ut sit uentus, occultum sit, quis dubitet congruentius aquae
nomine materiam uocari, qua mouetur, quam aeris, qui mouet?
moueri autem pati est, mouere facere. huc accedit, quod ea,
quae terra gignit, aqua inrigantur, ut nasci et profici possint, [*] [*]

ita ut prope uideatur in haec ipsa nascentia eadem aqua
conuerti. quocirca congruentius aquae nomine appellaretur
materies, cum subdita operi artificis insinuaretur propter
mobilitatem et conuersionem in quaeque nascentia corpora,
quam nomine aeris, in quo sola mobilitas posset animaduerti,
cetera uero, quibus materia expressius significaretur, defuissent,
ut totus iste sit sensus: in principio fecit deus caelum
et terram, id est materiam, quae caeli et terrae formam capere
posset. quae materia terra inuisibilis et inconposita
erat, id est informis et luce carens profunditas: quae tamen
quoniam mouenti et operanti artifici subdita esset, propter
hoc ipsum quod cedit operanti aqua etiam nominata est.

In hac igitur materiae significatione prius insinuatus est
finis eius, id est propter quid facta sit; secundo ipsa informitas,
tertio seruitus sub artifice atque subiectio. itaque
primo caelum et terra — propter hoc enim facta materies - secundo
terra inuisibilis et inconposita et tenebrae super
abyssum, id est ipsa informitas sine lumine — unde etiam
terra inuisibilis dicta est — tertio aqua subiecta spiritui ad
habitum formasque capiendas . ideo super aquam ferebatur
spiritus dei, ut spiritum operantem, aquam uero unde operaretur
intellegamus, id est materiam fabricabilem. cum enim
tria ista dicimus unius rei nomina, materia mundi, materia
informis, materia fabricabilis, horum primo nomini bene
adiungitur caelum et terra, secundo obscuritas, confusio, profunditas,
tenebrae, tertio cedendi facilitas, cui iam ad operandum
spiritus superfertur artificis.

Et spiritus dei superferebatur super aquam. non ita [*] [*]

superferebatur, ut oleum aquae uel aqua terrae, id est quasi
contineretur, sed, si ad hoc de uisibilibus exempla capienda
sunt, sicut superfertur lux ista solis aut lunae his corporibus,
quae inluminat in terra; non enim continetur illis sed cum
caelo contineatur istis superfertur. item cauendum est, ne
quasi locorum spatiis dei spiritum superferri materiae putemus,
sed ui quadam effectoria et fabricatoria, ut illud cui superfertur
efficiatur et fabricetur, sicut superfertur uoluntas artificis
ligno uel cuique rei subiectae ad operandum uel ipsis
etiam membris corporis sui, quae ad operandum mouet. et
haec similitudo cum iam sit omni corpore excellentior parua
est tamen et prope nihil ad intellegendam superlationem
spiritus dei subiecta sibi ad operandum mundi materia; sed
non inuenimus euidentiorem similitudinem et propinquiorem
rei de qua loquimur in his rebus quae ab hominibus quomodocumque
capi possunt. quapropter optime in huius modi
cogitatione illud praeceptum tenebitur, quod scriptum est:
benedicentes dominum exaltate illum quantumcumque
potueritis, superabit et adhuc. hoc autem dictum sit, si
hoc loco spiritus dei spiritus sanctus, quem in ipsa ineffabili
- et incommutabili trinitate ueneramur, accipitur.

Potest autem et aliter intellegi, ut spiritum dei uitalem
creaturam, qua uniuersus iste uisibilis mundus atque omnia
corporea continentur et mouentur, intellegamus, cui deus
omnipotens tribuit uim quandam sibi seruiendi ad operandum
in his quae gignuntur. qui spiritus cum sit omni corpore
aethereo melior, quia omnem uisibilem creaturam omnis creatura
inuisibilis antecedit, non absurde spiritus dei dicitur. quid [*] [*]

enim non est dei ex his quae condidit, cum etiam de ipsa
terra dictum sit: domini est terra et plenitudo eius, et
illud uniuersali complexione quod scriptum est: quoniam
tua sunt omnia, domine, qui animas amas? sed tum
potest iste spiritus sic intellegi, si quod dictum est: in principio
fecit deus caelum et terram, tantum de uisibili
creatura dictum sentiamus, ut super materiam rerum uisibilium
in exordio fabricationis eorum superferretur inuisibilis spiritus,
qui tamen etiam ipse creatura esset, id est non deus, sed a
deo facta atque instituta natura. si autem uniuersae creaturae,
id est et intellectualis et animalis et corporalis, materia
creditur illo aquae uocabulo enuntiata, nullo modo potest hoc
loco spiritus dei nisi ille incommutabilis et sanctus intellegi,
qui ferebatur super materiam omnium rerum, quas fecit et
condidit deus.

Tertia opinio de hoc spiritu oriri potest, ut credatur spiritus
nomine aeris elementum enuntiatum, ut ita quattuor elementa
insinuata sint, quibus mundus iste uisibilis surgit: caelum
scilicet et terra et aqua et aer, non quia iam erant distincta
et ornata, sed quia in illius materiae quamuis informi confusione
tamen exortura praesignabantur: quae informis confusio
tenebrarum et abyssi nomine commendata est. sed quaelibet
istarum sententiarum uera sit, omnium rerum, quae ortae
sunt, quae uidentur et quae non uidentur, non quantum ad
uitia, quae contra naturam sunt, sed quantum ad ipsas naturas
adtinet, deum esse auctorem et conditorem credendum est [*] [*]

nullamque omnino esse creaturam, quae non ab ipso initium
perfectionemque habeat generis et substantiae suae.