De civitate dei (6.9)

CAPUT VIIII. De officiis singulorum deorum.

Quid? ipsa numinum officia tam uiliter minutatimque concisa,
propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio
munere supplicari oportere, unde non quidem omnia, sed
multa iam diximus, nonne scurrilitati mimicae quam diuinae
consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet
infanti, quarum una nihil nisi escam, altera nihil nisi potum
daret, sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas, Educam et
Potinam, nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo
agere uideretur. Liberum a liberamento appellatum uolunt,
quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus
liberentur; hoc idem in feminis agere Liberam, quam etiam
Venerem putant, quod et ipsam perhibeant semina emittere;
et ob haec Libero eandem uirilem corporis partem in templo
poni, femineam Liberae. Ad haec addunt mulieres adtributas
Libero et uinum propter libidinem concitandam. Sic Bacchanalia
summa celebrabantur insania; ubi Varro ipse confitetur [*] [*] [*]

a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota.
Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori, et ea iussit
auferri. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid inmundi
spiritus, dum pro dis habentur, in hominum mentibus possint.
Haec certe non fierent in theatris; ludunt quippe ibi, non
fuiiunt; quamuis deos habere, qui etiam ludis talibus delectentur,
simile sit furoris.

Quale autem illud est, quod, cum religiosum a superstitioso
ea distinctione discernat, ut- a superstitioso dicat timeri deos,
a religioso autem tantum uereri ut parentes, non ut hostes
timeri, adque omnes ita bonos dicat, ut facilius sit eos nocentibus
parcere quam laedere quemquam innocentem, tamen
mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat
adhiberi, ne Siluanus deus per noctem ingrediatur et uexet,
eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu :
circuire limina domus et primo limen securi ferire, postea
pilo, tertio deuerrere scopis, ut his datis culturae signis deus
Siluanus prohibeatur intrare, quod neque arbores caeduntur
ac putantur sine ferro, neque far conficitur sine pilo, neque
fruges coaceruantur sine scopis; ab his autem tribus rebus
tres nuncupatos deos, Intercidonam a securis intercisione,
Pilumnum a pilo, Deuerram a scopis, quibus dis custodibus
contra uim dei Siluani feta conseruaretur. Ita contra dei nocentis
saeuitiam non ualeret custodia bonorum, nisi plures
essent aduersus unum eique aspero horrendo inculto, utpote
siluestri, signis culturae tamquam contrariis repugnarent. Itane
ista est innocentia deorum, ista concordia? Haeccine sunt [*]

numina salubria urbium, magis ridenda quam ludibria theatrorum?

Cum mas et femina coniunguntur, adhibetur deus Iugatinus;
sit hoc ferendum. Sed domum est ducenda quae nubit; adhibetur
et deus Domiducus; ut in domo sit, adhibetur
deus Domitius; ut maneat cum uiro, additur dea Manturna.
Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae uerecundiae;
peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato
secreto pudoris. Quid inpletur cubiculum turba numinum,
quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc inpletur,
non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae,
sed ut feminae sexu infirmae, nouitate pauidae illis cooperantibus
sine ulla difficultate uirginitas auferatur. Adest enim
dea Virginiensis et deus pater Subigus, et dea mater Prema
et dea Pertunda, et Venus et Priapus. Quid est hoc? Si
omnino laborantem in illo opere uirum ab dis adiuuari oportebat,
non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid
Venus sola parum esset, quae ad hoc etiam dicitur nuncupata,
quod sine ui femina uirgo esse non desinat? Si est ulla frons
in hominibus, quae non est in numinibus, nonne, cum credunt
coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic
operi instantes, ita pudore adficiuntur, ut et ille minus moueatur
et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginiensis
dea, ut uirgini zona soluatur; si adest deus Subigus, ut uiro
subigatur; si adest dea Prema, ut subacta, ne se commoueat,
conprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat, eat
foras; agat aliquid et maritus. Valde inhonestum est, ut, quod [*] [*]

uocatur illa, quisquam inpleat nisi ille. Sed forte ideo toleratur,
quia dea dicitur esse, non deus. Nam si masculus
crederetur et Pertundus uocaretur, maius contra eum pro
uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra
Siluanum. Sed quid hoc dicam, cum ibi sit et Priapus nimius
masculus, super cuius inmanissimum et turpissimum fascinum
sedere noua nupta iubebatur, more honestissimo et religiosissimo
matronarum?

Eant adhuc et theologian ciuilem a theologia fabulosa,
urbes a theatris, templa ab scaenis, sacra pontificum a carminibus
poetarum, uelut res honestas a turpibus, ueraces a
fallacibus, graues a leuibus, serias a ludicris, adpetendas a
respuendis, qua possunt quasi conentur subtilitate discernere.
Intellegimus quid agant; illam theatricam et fabulosam theologian
ab ista ciuili pendere nouerunt et ei de carminibus
poetarum tamquam de speculo resultare, et ideo ista exposita,
quam damnare non audent, illam eius imaginem liberius
arguunt et reprehendunt, ut, qui agnoscunt quid uelint, et
hanc ipsam faciem, cuius illa imago est, detestentur; quam
tamen di ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita
diligunt, ut qui qualesque sint in utraque melius uideantur.
Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis conpulerunt,
ut inmunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent, in suis
sollemnitatibus ponerent, in rebus diuinis haberent, adque ita
et se ipsos inmundissimos spiritus manifestius esse docuerunt,
et huius urbanae theologiae uelut electae et probatae illam
theatricam abiectam adque reprobatam membrum partemque
fecerunt, ut, cum sit uniuersa turpis et fallax adque in se [*]

contineat commenticios deos, una pars eius sit in litteris
sacerdotum, altera in carminibus poetarum. Utrum habeat et
alias partes, alia quaestio est: nunc propter diuisionem Varronis
et urbanam et theatricam theologian ad unam ciuilem
pertinere satis, ut opinor, ostendi. Unde, quia sunt ambae
similis turpitudinis absurditatis, indignitatis falsitatis, absit a
ueris religiosis, ut siue ab hac siue ab illa uita speretur
aeterna.

Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos
coepit a conceptione hominis, quorum numerum est exorsus
a Iano, eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis
mortem, et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad
Neniam deam, quae in funeribus senum cantatur; deinde coepit
deos alios ostendere, qui pertinerent non ad ipsum hominem,
sed ad ea, quae sunt hominis, sicuti est uictus adque
uestitus et quaecumque alia huic uitae sunt necessaria, ostendens
in omnibus, quod sit cuiusque munus et propter quid
cuique debeat supplicari; in qua uniuersa diligentia nullos
demonstrauit uel nominauit deos, a quibus uita aeterna poscenda
sit, propter quam unam proprie nos Christiani sumus.
Quis ergo usque adeo tardus sit, ut non intellegat istum
hominem ciuilem theologian tam diligenter exponendo et
aperiendo eamque illi fabulosae, indignae adque probrosae,
similem demonstrando adque ipsam fabulosam partem esse
huius satis euidenter docendo non nisi illi naturali, quam dicit
ad philosophos pertinere, in animis hominum moliri locum,
ea subtilitate, ut fabulosam reprehendat, ciuilem uero reprehendere
quidem non audeat, sed prodendo reprehensibilem
ostendat, adque ita utraque iudicio recte intellegentium [*]

reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in
adiutorio Dei ueri diligentius disserendum est.