De civitate dei (6.10)

CAPUT X. De libertate Senecae, qui uehementius ciuilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam.

Libertas sane, quae huic defuit, ne istam urbanam theologian
[tam diligenter exponendo] theatricae simillimam aperte
sicut illam reprehendere auderet, Annaeo Senecae, quem nonnullis
indiciis inuenimus apostolorum nostrorum claruisse
temporibus, non quidem ex toto, uerum ex aliqua parte non
defuit. Adfuit enim scribenti, uiuenti defuit. Nam in eo libro,
quem contra superstitiones condidit, multo copiosius adque
uehementius reprehendit ipse ciuilem istam et urbanam theologian
quam Varro theatricam adque fabulosam. Cum enim
de simulacris ageret: \'Sacros, inquit, inmortales, inuiolabiles
in materia uilissima adque inmobili dedicant, habitus illis
hominum ferarumque et piscium, quidam uero mixto sexu,
diuersis corporibus induunt; numina uocant, quae si spiritu
accepto subito occurrerent, monstra haberentur. Deinde aliquanto
post, cum theologian naturalem praedicans quorundam
philosophorum sententias digessisset, obposuit sibi quaestionem
et ait: \'Hoc loco dicit aliquis: Credam ego caelum et terram
deos esse et supra lunam alios, infra alios? Ego feram aut
Platonem aut Peripateticum Stratonem, quorum alter fecit
deum sine corpore, alter sine animo?\' Et ad hoc respondens:
\'Quid ergo tandem, inquit, ueriora tibi uidentur Titi Tatii [*]

aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cloacinam Tatius
dedicauit deam, Picum Tiberinumque Romulus, Hostilius Pauorem
adque Pallorem, taeterrimos omnium adfectus, quorum
alter mentis territae motus est, alter corporis ne morbus quidem,
sed color. Haec numina potius credes et caelo recipies?\'
De ipsis uero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit!
Ille, inquit, uiriles sibi partes amputat, ille lacertos secat.
Ubi iratos deos timent, qui sic propitios merentur? Di autem
nullo debent coli genere, si hoc uolunt. Tantus est perturbatae
mentis et sedibus suis pulsae furor, ut sic di placentur,
quem ad modum ne quidem homines saeuiunt taeterrimi et
in fabulas traditae crudelitatis. Tyranni lacerauerunt aliquorum
membra, neminem sua lacerare iusserunt. In regiae libidinis
uoluptatem castrati sunt quidam; sed nemo sibi, ne uir esset,
iubente domino manus intulit. Se ipsi in templis contrucidant,
uulneribus suis ac sanguine supplicant. Si cui intueri uacet,
quae faciunt quaeque patiuntur, inueniet tam indecora honestis,
tam indigna liberis, tam dissimilia sanis, ut nemo fuerit dubitaturus
furere eos, si cum paucioribus furerent; nunc sanitatis
patrocinium est insanientium turba.\'

Iam illa, quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat
et intrepide omnino coarguit, quis credat nisi ab inridentibus
aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim [*]

lugeri perditum, mox autem inuentum magno esse gaudio
derisisset, cum perditio eius inuentioque fingatur, dolor tamen
ille adque laetitia ab eis, qui nihil perdiderunt nihilque inuenerunt,
ueraciter exprimatur: \'Huic tamen, inquit, furori
certum tempus est. Tolerabile est semel anno insanire. In
Capitolium perueni: pudebit publicatae dementiae, quod sibi
uanus furor adtribuit officii. Alius nomina deo subicit, alius
horas Ioui nuntiat, alius lector est, alius unctor, qui uano
motu bracchiorum imitatur unguentem. Sunt quae Iunoni ac
Mineruae capillos disponant (longe a templo, non tantum a
simulacro stantes digitos mouent ornantium modo), sunt quae
speculum teneant; sunt qui ad uadimonia sua deos aduocent,
sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. Doctus
archimimus, senex iam decrepitus, cottidie in Capitolio mimum
agebat, quasi di libenter spectarent, quem illi homines desierant.
Omne illic artificum genus operatum dis inmortalibus
desidet\'. Et paulo post: Hi tamen, inquit, etiamsi superuacuum
usum, non turpem nec infamem deo promittunt. Sedent
quaedam in Capitolio, quae se a Ioue amari putant: ne Iunonis
quidem, si credere poetis uelis, iracundissimae respectu
terrentur.\'

Hanc libertatem Varro non habuit; tantum modo poeticam
theologian reprehendere ausus est, ciuilem non ausus est,
quam iste concidit. Sed si uerum adtendamus, deteriora sunt [*] [*]

templa ubi haec aguntur, quam theatra ubi finguntur. Unde
in his sacris ciuilis theologiae has partes potius elegit Seneca
sapienti, ut eas in animi religione non habeat, sed in actibus
fingat. Ait enim: \'Quae omnia sapiens seruabit tamquam
legibus iussa, non tamquam dis grata. Et paulo post: Quid
quod et matrimonia, inquit, deorum iungimus, et ne pie
quidem, fratrum ac sororum! Bellonam Marti conlocamus,
Vulcano Venerem, Neptuno Salaciam. Quosdam tamen caelibes
relinquimus, quasi condicio defecerit, praesertim cum quaedam
uiduae sint, ut Populonia uel Fulgora et diua Rumina; quibus
non miror petitorem defuisse. Omnem istam ignobilem deorum
turbam, quam longo aeuo longa superstitio congessit,
sic, inquit, adorabimus, ut meminerimus cultum eius magis
ad morem quam ad rem pertinere\'. Nec leges ergo illae nec
mos in ciuili theologia id instituerunt, quod dis gratum
esset uel ad rem pertineret. Sed iste, quem philosophi quasi
liberum fecerunt, tamen, quia inlustris populi Romani senator
erat, colebat quod reprehendebat, agebat quod arguebat, quod
culpabat adorabat; quia uidelicet magnum aliquid eum philosophia
docuerat, ne superstitiosus esset in mundo, sed propter
leges ciuium moresque hominum non quidem ageret fingentem
scaenicum in theatro, sed imitaretur in templo; eo damnabilius,
quo illa, quae mendaciter agebat, sic ageret, ut eum populus
ueraciter agere existimaret; scaenicus autem ludendo potius
delectaret, quam fallendo deciperet. [*]