De civitate dei (6.8)

CAPUT VIII. De interpretationibus naturalium rationum, quas doctores pagani pro dis suis conantur ostendere.

At enim habent ista physiologicas quasdam, sicut aiunt, id
est naturalium rationum interpretationes. Quasi uero nos in
hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian,
id est rationem non naturae, sed Dei. Quamuis enim qui
uerus Deus est non opinione, sed natura Deus sit: non tamen
omnis natura deus est, quia et hominis et pecoris, et arboris
et lapidis utique natura est, quorum nihil est deus. Si autem
interpretationis huius, quando agitur de sacris Matris deum,
caput est certe quod Mater deum terra est, quid ultra quaerimus,
quid cetera perscrutamur? Quid euidentius suffragatur
eis, qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim
sunt terrigenae, sic eis mater est terra. In uera autem theologia
opus Dei est terra, non mater. Verum tamen quoquo
modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam:
uiros muliebria pati non est secundum naturam, sed contra
naturam. Hic morbus, hoc crimen, hoc dedecus habet inter
illa sacra professionem, quod in uitiosis hominum moribus uix
habet inter tormenta confessionem. Deinde si ista sacra, quae
scaenicis turpitudinibus conuincuntur esse foediora, hinc excusantur
adque purgantur, quod habent interpretationes suas,
quibus ostendantur rerum significare naturam: quur non etiam [*]

poetica similiter excusentur adque purgentur? Multi enim et
ipsa ad eundem modum interpretati sunt, usque adeo ut, quod
ab eis inmanissimum et infandissimum dicitur, Saturnum suos
filios deuorasse, ita nonnulli interpretentur, quod longinquitas
temporis, quae Saturni nomine significatur, quidquid gignit
ipsa consumat, uel, sicut idem opinatur Varro, quod pertineat
Saturnus ad semina, quae in terram, de qua oriuntur, iterum
recidunt. Itemque alii alio modo et similiter cetera.

Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce
modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur inprobatur,
nec solum a naturali, quae philosophorum est, uerum etiam
ab ista ciuili, de qua agimus, quae ad urbes populosque adseritur
pertinere, eo quod de dis indigna confinxerit, merito
repudianda discernitur, eo nimirum consilio, ut, quoniam
acutissimi homines adque doctissimi, a quibus ista conscripta
sunt, ambas inprobandas intellegebant, et illam scilicet fabulosam
et istam ciuilem, illam uero audebant inprobare, hanc
non audebant; illam culpandam proposuerunt, hanc eius
similem conparandam exposuerunt, — non ut haec prae illa
tenenda eligeretur, sed ut cum illa respuenda intellegeretur,
adque ita sine periculo eorum, qui ciuilem theologian reprehendere
metuebant, utraque contemta ea, quam naturalem
uocant, aput meliores animos inueniret locum. Nam et ciuilis
et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque ciuiles; ambas
inueniet fabulosas, qui uanitates et obscenitates ambarum [*]

prudenter inspexerit; ambas ciuiles, qui scaenicos ludos pertinentes
ad fabulosam in deorum ciuilium festiuitatibus et in
urbium diuinis rebus aduerterit. Quo modo igitur uitae aeternae
dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur, quos sua
simulacra et sacra conuincunt dis fabulosis apertissime reprobatis
esse simillimos formis aetatibus, sexu habitu, coniugiis
generationibus ritibus, in quibus omnibus aut homines fuisse
intelleguntur et pro uniuscuiusque uita uel morte sacra eis
et sollemnia constituta, hunc errorem insinuantibus firmantibusque
daemonibus, aut certe ex qualibet occasione inmundissimi
spiritus fallendis humanis mentibus inrepsisse?