De civitate dei (6.7)

CAPUT VII. De fabulosae et ciuilis theologiae similitudine adque concordia.

Reuocatur igitur ad theologian ciuilem theologia fabulosa
theatrica scaenica, indignitatis et turpitudinis plena, et haec
tota, quae merito culpanda et respuenda iudicatur, pars huius
est, quae colenda et obseruanda censetur; non sane pars
incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab uniuerso corpore [*]

aliena inportune illi conexa adque suspensa sit, sed omnino
consona et tamquam eiusdem corporis membrum conuenientissime
copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra
formae aetates sexus habitus deorum? Numquid barbatum
Iouem, inberbem Mercurium poetae habent, pontifices non
habent? Numquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia
pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris,
quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex,
Apollo ephebus ita personae sunt histrionum, ut non sint
statuae delubrorum? Quur Forculus, qui foribus praeest, et
Limentinus, qui limini, di sunt masculi, adque inter hos
Cardea femina est, quae cardinem seruat? Nonne ista in
rerum diuinarum libris reperiuntur, quae graues poetae suis
carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat
arma et urbana simpliciter uirgo est? Numquid scaenicus
Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus uacat? Sed
haec honestiora sunt in conparatione turpiorum. Quid de
ipso Ioue senserunt, qui eius nutricem in Capitolio posuerunt?
Nonne adtestati sunt Euemero, qui omnes tales deos
non fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse
mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis,
ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica
sacra esse uoluerunt? Nam parasitos Iouis ad conuiuium
eius adhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uideretur.
Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret
hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc
eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat,
sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et [*]
fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari
humanis uoluptatibus credidisse.

Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut
has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent.
Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus
adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante,
in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea
condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam
pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis
fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet;
deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule uictus esset,
debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam deo
Herculi dedit. At illa cum dormisset in templo, uidit in
somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod
inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum
esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule
persolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus
Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset,
illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta
pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum
putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa
scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est
testamentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse
diuinos.

Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam
theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae
dignitate separanda iudicarentur. Cum uero haec dedecora
non poetarum, sed populorum; non mimorum, sed sacrorum;
non theatrorum, sed templorum; id est non fabulosae, [*]

sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: non frustra
histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est
turpitudinem, sed plane frustra sacerdotes uelut sacris ritibus
conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra
sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur,
ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a
Plutone rapta Proserpina quaeritur; sacra sunt Veneris, ubi
amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus
plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens
ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum
abscisorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec
cum deformiora sint omni scaenica foeditate, quid est quod
fabulosa de dis figmenta poetarum ad theatrum uidelicet pertinentia
uelut secernere nituntur a ciuili theologia, quam
pertinere ad urbem uolunt, quasi ab honestis et dignis indigna
et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus,
qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis
nudauerunt, quae sacrarum aedium parietibus occuluntur.
Quid de sacris eorum boni sentiendum est, quae tenebris
operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in
lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles,
ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter
eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant
cui possunt se aliquid sanctum per tales agere
homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare
non possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales
agant. Nouimus enim quae agantur in scaena, quo numquam
uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et
tamen etiam ipsa turpes et infames agunt; neque enim ab [*]
honestis agi debuerunt. Quae sunt ergo illa sacra, quibus
agendis tales elegit sanctitas, quales nec thymelica in se admisit
obscenitas?