De civitate dei (6.6)

CAPUT VI. De theologia mythica, id est fabulosa, et de ciuili contra Varronem.

0 Marce Varro, cum sis homo omnium acutissimus et
sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, [*]

nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem
libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae
ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas
populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus
publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel
talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur
infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras,
et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic
agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi
humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis
suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti
alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas,
unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe
fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum,
ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes
uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in
theatris, quam qui adorantur in templis, nec aliis ludos
exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius
subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales,
alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere
litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse
inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque
daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata
igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua
postea disserendum est, placetne tandem uitam aeternam peti
aut sperari ab dis poeticis theatricis, ludicris scaenicis? Absit;
immo auertat Deus uerus tam inmanem sacrilegamque dementiam.
Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos haec [*]
placant, cum eorum illic crimina frequententur, uita aeterna poscenda
est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium
furiosissimae inpietatis insanit. Nec fabulosa igitur nec ciuili
theologia sempiternam quisquam adipiscitur uitam. Illa enim
de dis turpia fingendo seminat, haec fauendo metit; illa men- dacia
spargit, haec colligit; illa res diuinas falsis criminibus
insectatur, haec eorum criminum ludos in diuinis rebus amplectitur;
illa de. dis nefanda figmenta hominum carminibus
personat, haec ea deorum ipsorum festiuitatibus consecrat;
facinora et flagitia numinum illa cantat, haec amat; illa
prodit aut fingit, haec autem aut adtestatur ueris aut oblectatur
et falsis. Ambae turpes ambaeque damnabiles; sed illa,
quae theatrica est, publicam turpitudinem profitetur; ista, quae
urbana est, illius turpitudine ornatur. Hincine uita aeterna
sperabitur, unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero
uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant
adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit
societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si ueris,
quam mali! si falsis, quam male!

Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis harum
rerum ignaro potest ea sola de dis talibus maiestati indigna
diuinae et ridicula detestabilia , celebrari, quae poeticis cantantur
carminibus et ludis scaenicis actitantur; sacra uero
illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni
esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam
theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas
esse censeret, numquam eas ipsi di praeciperent sibimet
exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia
gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique
cum memoratus auctor ciuilem theologian a fabulosa et
naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur, [*]

magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam
intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus
esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi,
plus quam ut ea uulgum scrutari expediat. \'Quae sic abhorrent,
inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta
sint non pauca. Quare quae erunt communia, una
cum propriis ciuilibus scribemus; e quibus maior societas
debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis*. Non
ergo ulla cum poetis. Et tamen alio loco dicit de generationibus
deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse
populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat, ibi quid
fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse, poetas delectationis.
Ac per hoc ea, quae a poetis conscripta populi sequi
non debent, crimina sunt deorum, quae tamen delectant et
populos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scribunt
poetae, non utilitatis; ea tamen scribunt, quae di expetant,
populi exhibeant.