De civitate dei (6.5)

CAPUT V. De tribus generibus theologiae secundum Varronem, id est uno fabuloso, altero naturali tertioque ciuili.

Deinde illud quale est, quod tria genera theologiae dicit
esse, id est rationis quae de dis explicatur, eorumque unum
mythicon [appellari], alterum physicon, tertium ciuile? Latine
si usus admitteret, genus, quod primum posuit, fabulare
appellaremus; sed fabulosum dicamus; a fabulis enim mythicon
dictum est, quoniam μυ̃ϑος Graece fabula dicitur. Secundum
autem ut naturale dicatur, iam et consuetudo locutionis admittit.
Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile
appellatur. Deinde ait: \'Mythicon appellant, quo maxime
utuntur poetae; physicon, quo philosophi; ciuile, quo populi.
Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem
et naturam inmortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius
ei capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus:
in hoc, ut di furati sint, ut adulterarint, ut seruierint homini;
denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo in
hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere
possunt\'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum
putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret
iniuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur
enim non de naturali theologia, non de ciuili, sed de fabulosa,
quam libere a se putauit esse culpandam.

Videamus quid de altera dicat. \'Secundum genus est, inquit,
quod demonstraui, de quo multos libros philosophi reliquerunt; [*]

in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam
tempore an a sempiterno fuerint di; ex igni sint, ut credit
Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagoras, an ex atomis, ut
ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola
quam extra in foro ferre possunt aures). Nihil in hoc genere
culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet,
tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit,
per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit
tamen hoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et
parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque
turpissimum a ciuitatibus non remouit.s o religiosas aures
populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus
philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero
poetae canunt et histriones agunt, quia contra dignitatem ac
naturam inmortalium ficta sunt, quia non modo in hominem,
sed etiam in contemtissimum hominem cadere possunt, non
solum ferunt, sed etiam libenter audiunt. Neque id tantum,
sed dis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos
esse decernunt.

Dixerit aliquis: Haec duo genera mythicon et physicon, id
est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de
quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum
ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat
discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum
est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud
quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud
naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem
hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti,
ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit
de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis [*]

rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur
sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit,
quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare
debent. In quo est, quos deos publice, quae
sacra ac sacrificia colere et facere quemque par sit\' Adhuc
quod sequitur adtendamus. Trima, inquit, theologia maxime
adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad
urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae,
quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere
testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur
in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam,
theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim
non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum,
quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest,
ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea
credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit
nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum
instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos
scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de
quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur?