De civitate dei (6.4)

CAPUT IIII. Quod ex disputatione Varronis aput cultores deorum antiquiores res humanae quam diuinae reperiantur.

In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis
et distinctionis uitam aeternam frustra quaeri et sperari inpudentissime
uel optari, ex his, quae iam diximus et quae
deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato
sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim
sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi
daemones bonos, sed, ut loquar apertius, inmundorum spirituum
et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones,
quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili
aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit,
inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum
et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci
adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius
de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur,
quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta
sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta [*] [*]

est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero
inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus
suis.

Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis
scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus
institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor
quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores
sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt).
Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de
hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic
de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua,
licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam
hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos
certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum
naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: (Si de
omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus,
quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni
natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla.
Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de
aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna
est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars
aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina
praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel
Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad
orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet,
scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi
ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut
fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res [*]

diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae
sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur,
neque hoc aperte dicere uoluisse, sed intellegentibus reliquisse.
Ubi enim dicitur \'non omnis, usitate quidem intellegitur aliqua;
sed potest intellegi et \'nulla\', quoniam quae nulla est nec
omnis nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset
natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus
humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas
clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non
omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur;
ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res
humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his
enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam
rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid
nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit
subtili significatione monstrare, non solum scribens de his
posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id
fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse
defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit,
nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit
homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam
hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non
de ueritate quae pertinet ad naturam, sed de falsitate quae
pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius
alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae
formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem;
quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius
consuetudinem sequi. [*] [*]