De civitate dei (6.3)

CAPUT III. Quae sit partitio Varronis librorum suorum, quos de antiquitatibus rerum humanarum diuinarumque conposuit.

Quadraginta et unum libros scripsit antiquitatum; hos in
res humanas diuinasque diuisit, rebus humanis uiginti quinque, [*] [*] [*]

diuinis sedecim tribuit, istam secutus in ea partitione rationem,
ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret.
Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant.
In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex
de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque
postremos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti et
quattuor fiunt. Sed unum singularem, qui communiter prius
de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem
rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum
adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab
hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae
dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus
scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de
sacris, etiam hic, qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant,
quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia
oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant,
de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies
terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim,
quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de
omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex
illa quinquepertita distributione tres praecedentes, qui ad
homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus,
secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum;
secundos tres ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de
sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis
religiosis; tres porro, qui istos sequuntur et ad tempora [*]
pertinent, id est ad dies festos, ita ut unum eorum faceret
de feriis, alterum de ludis circensibus, de scaenicis tertium;
quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes,
alteri sacra priuata, ultimo publica. Hanc uelut pompam
obsequiorum in tribus, qui restant, di ipsi sequuntur extremi,
quibus iste uniuersus cultus inpensus est: in primo di certi,
in secundo incerti, in tertio cunctorum nouissimo di praecipui
adque selecti.