De civitate dei (6.2)

CAPUT II. Quid Varronem de dis gentium sensisse credendum sit. quorum talia et genera et sacra detexit, ut reuerentius cum eis ageret, si de illis omnino reticeret.

Quis Marco Varrone curiosius ista quaesiuit? quis inuenit
doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? [*]

quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus
est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus
est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem
liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum
studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse [Tullius]
huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat
eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco
Varrone, (homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine
ulla dubitatione doctissimo). Non ait \'eloquentissimo\' uel
(facundissimo), quoniam re uera in hac facultate multum inpar
est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo), et in eis libris.
id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit
\'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat
certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere,
tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione
disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo
autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret:
\'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam
hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus
aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae,
tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum,
tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum
locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina
genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque
peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo
uel\'siculo breuiter ait:

Vir doctissimus undecumque Varro,

[*] [*]
qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur;
tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse
credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina,
si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset
adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem
diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis
ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos
eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere
litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu
hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina
liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi
libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus
de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio
penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis
prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et
ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus
nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen
sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse suae ciuitatis consuetudine
ac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie
commendandae religionis tacere noluisse.