De civitate dei (6.1)

CAPUT I. De his, qui dicunt deos a se non propter praesentem uitam coli, sed propter aeternam.

Nunc ergo quoniam deinceps, ut promissus ordo expetit,
etiam hi refellendi et docendi sunt, qui non propter istam
uitam, sed propter illam, quae post mortem futura est, deos
gentium, quos Christiana religio destruit, colendos esse contendunt:
placet a ueridico oraculo sancti psalmi sumere [*]

exordium disputationis meae: Beatus, cuius est Dominus
Deus spes ipsius et non respexit in uanitates et
insanias mendaces. Verum tamen in omnibus uanitatibus
insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi
sunt, quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum.
qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de
his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue
finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque
ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non
libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando,
talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter
quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum,
qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, propter
uitam, quae post mortem futura est, coli oporteat, sed multos
deos, quos ab illo uno factos et sublimiter conlocatos quidam
eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque
senserunt.

Ceterum quis ferat dici adque contendi deos illos, quorum
in quarto libro quosdam commemoraui, quibus singulis singula
rerum exiguarum distribuuntur officia, uitam aeternam cuique
praestare? An uero peritissimi illi et acutissimi uiri, qui se
pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur
quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset
petendum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in
mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum,
auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti,
ut, cum a Lymphis petierit uinum eique responderint: Nos [*] [*]

aquam habemus, hoc a Libero. pete, possit recte dicere: Si
uinum non habetis, saltem date mihi uitam aeternam? Quid
hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent
enim esse ad risum faciles), si non adfectent fallere ut daemones,
supplici respondebunt:s o homo, putasne in potestate
nos habere uitam, quas audis non habere uel uitem? Inpudentissimae
igitur stultitiae est uitam aeternam a talibus dis
petere uel sperare, qui uitae huius aerumnosissimae adque
breuissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque
fulciendam ita singulas particulas tueri adseruntur, ut, si id,
quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero,
tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati
uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mimis,
digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis,
dignius inridentur in mundo. Cui ergo deo uel deae propter
quid supplicaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt
ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque
mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis,
quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui
in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere
uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem
petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi
debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna!

Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam
illud deos uel deas hominibus credendum esset posse
conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum
est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum [*] [*]

saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae
inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis
sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab
istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim
propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi
sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum
et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare;
sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos
apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales
apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque
seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si (ut
superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus
deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum
deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto
minus potest inmortales ex mortalibus facere!

- Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter
istam, sed propter uitam quae post mortem futura est existimant
colendos deos, iam nec propter illa saltem, quae deorum
talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione
ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi
sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalis
utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos
iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui,
disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent
deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores
autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in
ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum
suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a
quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos [*]

uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas
singulas posse, suis officiis quodam modo limitatas, ac per
hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non
daret barbam, nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc
uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset,
ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret.
Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae
putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes
Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi
non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi
Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam
peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda
uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane
desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista
ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis
singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit,
propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare
illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus
populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam nimis multos
putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim
diuisa tribuerunt.