De civitate dei (5.26)

CAPUT XXVI. De fide ac pietate Theodosii Augusti.

Unde et ille non solum uiuo seruauit quam debebat fidem,_
uerum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore
Maximo Valentinianum eius paruulum fratrem in sui partes
imperii tamquam Christianus excepit pupillum, paterno custodiuit
adfectu, quem destitutum omnibus opibus nullo negotio
posset auferre, si latius regnandi cupiditate magis quam
benefaciendi caritate flagraret; unde potius eum seruata eius
imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia
consolatus est. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille
successus, hic in angustiis curarum suarum non est lapsus
ad curiositates sacrilegas adque inlicitas, sed ad Iohannem in
Aegypti eremo constitutum, quem Dei seruum prophetandi
spiritu praeditum fama crebrescente didicerat, misit adque ab
eo nuntium uictoriae certissimum accepit. Mox tyranni Maximi
extinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus, unde
fugatus fuerat, cum misericordissima ueneratione restituit,
eoque siue per insidias siue quo alio pacto uel casu proxime
extincto alium tyrannum Eugenium, qui in illius imperatoris
locum non legitime fuerat subrogatus, accepto rursus prophetico
responso fide certus obpressit, contra cuius robustissimum
exercitum magis orando quam feriendo pugnauit.
Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de
manibus quaecumque iaculabantur, cum a Theodosii partibus
in aduersarios uehemens uentus iret et non solum quaecumque
in eos iaciebantur concitatissime raperet, uerum etiam [*]

ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. Unde et poeta
Claudianus, quamuis a Christi nomine alienus, in eius tamen
laudibus dixit:

O nimium dilecte Deo, cui —

militat aether,

Et coniurati ueniunt ad classica uenti!

Victor autem, sicut crediderat et praedixerat, Iouis simulacra,
quae aduersus eum fuerant nescio quibus ritibus uelut consecrata
et in Alpibus constituta, deposuit, eorumque fulmina,
quod aurea fuissent, iocantibus (quod illa laetitia permittebat)
cursoribus et se ab eis fulminari uelle dicentibus hilariter benigneque
donauit. Inimicorum suorum filios, quos, non ipsius iussu,
belli abstulerat impetus, etiam nondum Christianos ad ecclesiam
confugientes, Christianos hac occasione fieri uoluit et Christiana
caritate dilexit, nec priuauit rebus et auxit honoribus. In neminem
post uictoriam priuatas inimicitias ualere permisit. Bella
ciuilia non sicut Cinna et Marius et Sylla et alii tales nec finita
finire uoluerunt, sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere
uoluit terminata. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui
non quieuit iustissimis et misericordissimis legibus aduersus
inpios laboranti ecclesiae subuenire, quam Valens haereticus
fauens Arianis uehementer adflixerat; cuius ecclesiae se membrum
esse magis quam in terris regnare gaudebat. Simulacra
gentilium ubique euertenda praecepit, satis intellegens nec
terrena munera in daemoniorum, sed in Dei ueri esse posita [*] [*]
potestate. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius,
quando in Thessalonicensium grauissimum scelus, cui iam
episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam, tumultu
quorundam, qui ei cohaerebant, uindicare conpulsus est et
ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam, ut
\'imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret
uidendo prostratam, quam peccando timeret iratam? Haec ille
secum et si qua similia, quae commemorare longum est,
bona opera tulit ex isto temporali uapore cuiuslibet culminis
et sublimitatis humanae; quorum operum merces est aeterna
felicitas, cuius dator est Deus solis ueraciter piis. Cetera uero
uitae huius uel fastigia uel subsidia, sicut ipsum mundum
lucem auras, terras aquas fructus ipsiusque hominis animam
corpus, sensus mentem uitam, bonis malisque largitur; in
quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo, quam pro
temporum gubernatione dispensat.

Proinde iam etiam illis respondendum esse uideo, qui manifestissimis
documentis, quibus ostenditur, quod ad ista temporalia,
quae sola stulti habere concupiscunt, nihil deorum
falsorum numerositas prosit, confutati adque conuicti conantur
adserere non propter uitae praesentis utilitatem, sed propter
eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Nam istis,
qui propter amicitias mundi huius uolunt uana colere et non
se permitti puerilibus sensibus conqueruntur, his quinque
libris satis arbitror esse responsum. Quorum tres priores cum
edidissem et in multorum manibus esse coepissent, audiui
quosdam nescio quam aduersus eos responsionem scribendo
praeparare. Deinde ad me perlatum est, quod iam scripserint,
sed tempus quaerant, quo sine periculo possint edere. Quos
admoneo, non optent quod eis non expedit. Facile est enim
cuiquam uideri respondisse, qui tacere noluerit. Aut quid est [*]

loquacius uanitate? quae non ideo potest quod ueritas, quia,
si uoluerit, etiam plus potest clamare quam ueritas. Sed
considerent omnia diligenter, et si forte sine studio partium
iudicantes talia esse perspexerint, quae potius exagitari quam
conuelli possint garrulitate inpudentissima et quasi satyrica
uel mimica leuitate, cohibeant suas nugas et potius a prudentibus
emendari quam laudari ab inpudentibus eligant. Nam
si non ad libertatem uera dicendi, sed ad licentiam maledicendi
tempus expectant, absit ut eis eueniat quod ait Tullius
de quodam, qui peccandi licentia felix appellabatur:s o miserum,
cui peccare licebat! Unde quisquis est, qui maledicendi
licentia felicem se putat, multo erit felicior, si hoc illi omnino
non liceat, cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto
tempore tamquam studio consulendi quidquid uoluerit contradicere
et, quantum possunt, ab eis quos consulit amica disputatione
honeste grauiter libere quod oportet audire.