De civitate dei (5.22)

CAPUT XXII. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio.

Sic etiam tempora ipsa bellorum, sicut in eius arbitrio est
iustoque iudicio et misericordia uel adterere uel consolari
genus humanum, ut alia citius, alia tardius finiantur. Bellum
piratarum a Pompeio, bellum Punicum tertium ab Scipione
incredibili celeritate et temporis breuitate confecta sunt. Bellum
quoque fugitiuorum gladiatorum, quamuis multis Romanis
ducibus et duobus consulibus uictis Italiaque horribiliter contrita
adque uastata, tertio tamen anno post multa consumta
consumtum est. Picentes, Marsi et Peligni, gentes non exterae,
sed Italicae, post diuturnam et deuotissimam sub Romano
iugo seruitutem in libertatem caput erigere tentauerunt, iam
multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine;
in quo bello Italico Romanis saepissime uictis ubi
et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores, non
diuturno tamen tempore tractum est hoc malum; nam quintus
annus ei finem dedit. Sed bellum Punicum secundum cum
maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos [*] [*] [*] [*]

decem et octo Romanas uires extenuauit et paene consumsit;
duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt.
Bellum Punicum primum per uiginti et tres annos peractum
est; bellum Mithridaticum quadraginta. Ac ne quisquam arbitretur
rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius
peragenda, superioribus temporibus multum in omni uirtute
laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta;
in quo bello ita Romani uicti sunt, ut sub iugum
etiam mitterentur. Sed quia non diligebant gloriam propter
iustitiam, sed iustitiam propter gloriam diligere uidebantur,
pacem factam foedusque ruperunt. Haec ideo commemoro,
quoniam multi praeteritarum rerum ignari, quidam etiam dissimulatores
suae scientiae, si temporibus Christianis aliquod
bellum paulo diutius trahi uident, ilico in nostram religionem
proteruissime insiliunt, exclamantes, quod, si ipsa non esset
et uetere ritu numina colerentur, iam Romana illa uirtute,
quae adiuuante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit,
id quoque celerrime finiretur. Recolant igitur qui legerunt,
quam diuturna bella, quam uariis euentis, quam luctuosis
cladibus a ueteribus sint gesta Romanis, sicut solet orbis
terrarum uelut procellosissimum pelagus uaria talium malorum
tempestate iactari, et quod nolunt aliquando fateantur, nec
insanis aduersus Deum linguis se interimant et decipiant
inperitos.