CAPUT XXII. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. Sic etiam tempora ipsa bellorum, sicut in eius arbitrio est 
 iustoque iudicio et misericordia uel adterere uel consolari 
 genus humanum, ut alia citius, alia tardius finiantur. Bellum 
 piratarum a Pompeio, bellum Punicum tertium ab Scipione 
 incredibili celeritate et temporis breuitate confecta sunt. Bellum 
 quoque fugitiuorum gladiatorum, quamuis multis Romanis 
 ducibus et duobus consulibus uictis Italiaque horribiliter contrita 
 adque uastata, tertio tamen anno post multa consumta 
 consumtum est. Picentes, Marsi et Peligni, gentes non exterae, 
 sed Italicae, post diuturnam et deuotissimam sub Romano 
 iugo seruitutem in libertatem caput erigere tentauerunt, iam 
 multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine; 
 in quo bello Italico Romanis saepissime uictis ubi 
 et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores, non 
 diuturno tamen tempore tractum est hoc malum; nam quintus 
 annus ei finem dedit. Sed bellum Punicum secundum cum 
 maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos

 4 c. 29 

 2 relinquit L A\' 3 possit C a 4 libro superiore C 6 iobi L 
 
 guuernat L 11 atjterre re , re m. 2, C; /terrere, a ante t ut uidetur 
 eraso, e consulari 01 13 pyratarum L Aa pqv 14 et omn. 
 LA Cb ep q 15 fugitiborum L quambis L 16 ducibus///////et C 
 
 18 consumtu m L; con[fumatl1 e] litterae inclusae tn. 2 in ras, e pra ̣ eligni 
 C 20 liuert. L 21 Karthag. a Domb . 22 saepissima ̣̇ e C 
 23 consoles C1 24 tractatum, ta In. rec. in marg., C 25 annus 
 ei L; annas ei//, us eras., A; ei annus v quum L 

 XXXX Aug. opera Sectio V pars I. 

 17 
 
 
 decem et octo Romanas uires extenuauit et paene consumsit; 
 duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. 
 Bellum Punicum primum per uiginti et tres annos peractum 
 est; bellum Mithridaticum quadraginta. Ac ne quisquam arbitretur 
 rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius 
 peragenda, superioribus temporibus multum in omni uirtute 
 laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta; 
 in quo bello ita Romani uicti sunt, ut sub iugum 
 etiam mitterentur. Sed quia non diligebant gloriam propter 
 iustitiam, sed iustitiam propter gloriam diligere uidebantur, 
 pacem factam foedusque ruperunt. Haec ideo commemoro, 
 quoniam multi praeteritarum rerum ignari, quidam etiam dissimulatores 
 suae scientiae, si temporibus Christianis aliquod 
 bellum paulo diutius trahi uident, ilico in nostram religionem 
 proteruissime insiliunt, exclamantes, quod, si ipsa non esset 
 et uetere ritu numina colerentur, iam Romana illa uirtute, 
 quae adiuuante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit, 
 id quoque celerrime finiretur. Recolant igitur qui legerunt, 
 quam diuturna bella, quam uariis euentis, quam luctuosis 
 cladibus a ueteribus sint gesta Romanis, sicut solet orbis 
 terrarum uelut procellosissimum pelagus uaria talium malorum 
 tempestate iactari, et quod nolunt aliquando fateantur, nec 
 insanis aduersus Deum linguis se interimant et decipiant 
 inperitos.