De Anima (32-34)

Sed enim Empedocles, qui se deum delirarat, idcirco,
opinor, dedignatus aliquem se heroum recordari, thamnus et
piscis fui, inquit. cur non magis et pepo, tam insulsus, et
chamaeleon, tam inflatus? plane ut piscis, ne aliqua sepultura
conditiore putesceret, assum se maluit in Aetnam praecipitando.
atque exinde in illo finita sit metensomatosis, ut aestiua
cena post assum. proinde igitur et hic dimicemus necesse est
aduersus portentosiorem praesumptionem bestias ex hominibus
et homines ex bestiis reuoluentem. uiderint thamni. licebit
et raptim; ne plus ridere quam docere cogamur. dicimus animam
humanam nullo modo in bestias posse transferri, etiamsi
secundum philosophos ex elementiciis substantiis

censeretur. [*] [*]
siue enim ignis anima siue aqua siue sanguis siue spiritus
siue aer siue lumen, recogitare debemus contraria quaeque.
singulis speciebus animalia: igni quidem ea quae rigent, colubros
stelliones salamandras, etiam quaecunque de aemulo
producentur elemento, de aqua scilicet: perinde contraria aquae
illa quae arida et exucida; denique siccitatibus gaudent lucustae
papiliunculi chamaeleontes: item contraria sanguini
quae carent purpura eius, cochleas uermiculos et maiorem
piscium censum: spiritui uero contraria quae spirare non uidentur,
carentia pulmonibus et arteriis, culices formicas tineas
et hoc genus minutalia; item aeri contraria, quae semper subterraneum
et subaquaneum uiuentia carent haustu eius; res
magis quam nomina noueris: item contraria lumini quae caeca
in totum uel solis tenebris habent oculos, talpas uesperugines
noctuas. haec ut ex apparentibus et manifestis substantiis
doceam. ceterum si et atomos Epicuri tenerem et numeros
Pythagorae uiderem et ideas Platonis offenderem et entelechias
Aristotelis occuparem, inuenirem fors his quoque speciebus
animalia quae nomine contrarietatis opponerem. contendo enim,
ex quacunque substantia supra dicta constitisset humana anima,
non potuisse eam in tam contraria unicuique substantiae animalia
reformari et censum eis de sua translatione conferre,
a quibus excludi ac respui magis haberet quam admitti et
capi nomine huius primae contrarietatis, quae substantiui status
diuersitatem committit, tunc et reliquae per consequentem ordinem
cuiusque naturae. nam et sedes alias humana anima
sortita est et uictus et instructus et sensus et affectus et concubitus
et fetus; item ingenia, tum opera gaudia taedia uitia
cupidines uoluptates ualetudines medicinas, suos postremo et
uitae modos et exitus mortis. quomodo igitur illa anima quae
terris inhaerebat, nullius sublimitatis, nullius profunditatis intrepida,
ascensu etiam scalarum fatigabilis, submersu etiam [*] [*] [*]
piscinarum strangulabilis, aeri postea insultabit in aquila aut
mari postea desultabit in anguilla? quomodo item pabulis liberalibus
et delicatis atque curatis educata non dico paleas,
sed spinas et agrestes amaritudines frondium et bestias sterquiliniorum,
uermium etiam uenena ruminabit, si in capram
transierit uel in coturnicem, immo et cadauerinam, immo et
humanam, sui utique memor in urso et leone? sic et cetera
ad incongruentiam rediges, ne singulis perorandis immoremur.
ipsius animae humanae quisquis modus, quaecumque mensura,
quid faciet in amplioribus longe uel minutioribus animalibus?
necesse est enim et corpus omne anima compleri et animam
omnem corpore obduci. quomodo ergo anima hominis complebit
elephantum? quomodo item obducetur in culice? si tantum
extendetur aut contrahetur, profecto periclitabitur. et ideo
adicio: si nulla ratione capax est huiusmodi translationis in
animalia nec modulis corporum nec ceteris naturae suae legibus
adaequantia, numquid ergo demutabitur secundum qualitates
generum et uitam eorum contrariam humanae uitae,
facta et ipsa contraria humanae per demutationem? enimuero
si demutationem capit amittens quod fuit, non erit quae fuit,
et si quae fuit non erit, soluta est metensomatosis, non adscribenda
scilicet ei animae quae si demutabitur non erit quae
fuit. illius enim metensomatosis dicetur quaecumque eam in
suo statu permanendo pateretur. igitur si nec mutari potest,
ne non sit ipsa, nec permanere in statu, quia contraria non
capit, quaero adhuc causam aliquam fide dignam huiusmodi
translationis. nam etsi quidam homines bestiis adaequantur pro
qualitatibus morum et ingeniorum et affectuum, quia et deus, [*]
assimilatus est, inquit, homo inrationalibus iumentis,
non ideo milui ex rapacibus fient et canes ex spurcis et pantherae
ex acerbis aut oues ex probis et hirundines ex garrulis
et columbae ex pudicis, quasi eadem substantia animae ubique
naturam suam in animalium proprietatibus repetat. aliud est
autem substantia, aliud natura substantiae; siquidem substantia
propria est rei cuiusque, natura uero potest esse communis.
suscipe exemplum. substantia est lapis, ferrum: duritia lapidis
et ferri natura substantiae est. duritia communicat, substantia
discordat. mollitia lanae, mollitia plumae: pariant naturalia
earum, substantiua non pariant. sic et, si saeua bestia uel
proba uocetur homo, sed non eadem anima. nam et tunc naturae
similitudo notatur, cum substantiae dissimilitudo conspicitur.
ipsum enim quod hominem similem bestiae iudicas,
confiteris animam non eandem similem dicendo, non ipsam.
sic et diuina pronuntiatio sapit pecudibus adaequans hominem
natura, non substantia. ceterum nec deus hominem hoc modo
notasset, si pecudem de substantia nosset.

Etiam cum iudicii nomine uindicatur hoc dogma, quod
animae humanae pro uita et meritis genera animalium sortiantur,
iugulandae quaeque in occisoriis et subigendae quaeque
in famulatoriis et fatigandae in operariis et foedandae in immundis,
perinde honorandae et diligendae et curandae et appetendae
in speciosissimis et probissimis et utilissimis et delicatissimis;
et hic dicam: si demutantur, non ipsae dispungentur
quae merebuntur, et euacuabitur ratio iudicii, si meritorum
deerit sensus. deerit autem sensus meritorum, si status uerterit
animarum; uertit autem status animarum, si non eaedem [*] [*] [*]

perseuerauerint in iudicium. quod et Mercurius Aegyptius nouit,
dicens animam digressam a corpore non refundi in animam
uniuersi, sed manere determinatam, uti rationem, inquit, patri
reddat eorum quae in corpore gesserit. uolo iudicii utique
diuini iustitiam grauitatem maiestatem dignitatem recensere,
si non sublimiore fastigio praesidet humana censura, plenior
utriusque sententiae honore poenarum et gratiarum, seuerior in
ulciscendo et liberalior in largiendo. quid putas futuram animam
homicidae? aliquod, credo, pecus lanienae et macello destinatum,
ut perinde iuguletur., quia et ipsa iugulauerit, perinde decorietur,
quia et ipsa despoliauerit, perinde in pabulum proponatur, quia
et ipsa bestiis fecerit eos quos in siluis et auiis trucidauerit.
si ita iudicabitur, nonne illa anima plus solacii quam supplicii
relatura est quod funus inter cocos pretiosissimos inuenit, quod
condimentis Apicianis et Lurconianis humatur, quod mensis Ciceronianis
infertur, quod lancibus splendidissimis Sullanis effertur,
quod exsequias conuiuium patitur, quod a coaequalibus deuoratur
potius quam a miluis et lupis, ut in hominis corpore
tumulata et in suum genus regressa resurrexisse uideatur, exsultans
aduersus humana iudicia, si ea experta est? namque
illa sicarium uariis et exquisitis et iam praeter naturam eruditis
feris dissipant et quidem uiuentem, immo nec facile morientem
curata mora finis ad plenitudinem poenae. sed et si
anima praefugerit ultimo gladio, ne corpus quoque euaserit
ferrum; nihilominus iugulo latereque confossis costisque transfixis
compensatio proprii facinoris exigitur. inde in ignem [*] [*]
datur, ut et sepultura puniatur. aliter denique non licet.
nec tamen tanta est rogi cura, ut reliquias aliae bestiae inueniant;
certe nec ossibus parcitur nec cineribus indulgetur
nuditate plectendis. tanta est apud homines homicidii uindicta,
quanta ipsa quae uindicatur natura. quis non praeferat
saeculi iustitiam, quam et apostolus non frustra gladio
armatam contestatur, quae pro homine saeuiendo religiosa est?
si ceterorum quoque scelerum mercedem cogitemus, patibula
et uiuicomburia et culleos et uncos et scopulos, cui non expediat
apud Pythagoran et Empedoclen sententiam pati? nam
et qui laboribus atque seruitiis puniendi in asinos utique et
mulos recorporabuntur, quantum sibi de pistrinis et aquilegis
rotis gratulabuntur, si metallorum et ergastulorum et operum.
publicorum ipsorumque carcerum licet otiosorum recordentur!
perinde qui integre morati commendauerint iudici uitam, quaero
praemia, sed potius inuenio supplicia. nimirum magna merces
bonis in animalia quaecumque restitui. pauum se meminit
Homerus Ennio somniante: sed poetis nec uigilantibus credam.
et si pulcherrimus pauus et quo uelit colore cultissimus? sed
tacent pennae, sed displicet uox, et poetae nihil aliud quam
cantare malunt. damnatus est igitur Homerus in pauum, non
honoratus. plus de saeculi remuneratione gaudebit, pater habitus
liberalium disciplinarum, ut malit famae suae ornamenta
quam caudae. age nunc, ut poetae in pauos uel in cycnos
transeant, si uel cycnis decora uox est, quod animal indues
uiro iusto Aeaco? quam bestiam integrae feminae Didoni?
quam uolucrem patientia, quam pecudem sanctimonia, quem
piscem innocentia sortientur? omnia famula sunt hominis,
omnia subiecta, omnia mancipata. si quid horum futurus est,
deminoratur illic ille cui ob merita uitae imagines, statuae et [*] [*] tituli, honores publici, priuilegia rependuntur, cui curia, cui
populus suffragiis immolat. o iudicia diuina post mortem humanis
mendaciora, contemptibilia de poenis, fastidibilia de
gratiis, quae nec pessimi metuant nec optimi cupiant, ad quae
magis scelesti quam sancti quique properabunt, illi, ut iustitiam
saeculi citius euadant, isti, ut tardius eam capiant. bene philosophi
docetis, utiliter suadetis, leuiora post mortem supplicia
uel praemia, cum, si quod iudicium animas manet, grauius
debeat credi in dispunctione uitae quam in administratione,
quia nihil plenius quam quod extremius, nihil autem plenius
quam quod diuinius. deus itaque iudicabit plenius, quia extremius
per sententiam aeternam tam supplicii quam refrigerii
nec in bestias, sed in sua corpora reuertentibus animabus et
hoc semel et in eum diem, quem solus pater nouit, ut pendula
expectatione sollicitudo fidei probetur semper diem obseruans,
dum semper ignorat, cotidie timens, quod cotidie
sperat.

Nulla quidem ad hodiernum dementiae huiusmodi sententia
erupit sub nomine haeretico, quae humanas animas refingat
in bestias. sed necessarie hanc quoque speciem intulimus
et exclusimus ut superioribus cohaerentem, quo perinde
in pauo retunderetur Homerus sicut in Pythagora Euphorbus
atque ita hac etiam metempsychosi siue metensomatosi repercussa
illa rursus caederetur quae aliquid haereticis subministrauit.
nam et Simon Samarites in actis Apostolorum redemptor
spiritus sancti, postea quam damnatus ab apostolo cum
pecunia sua interitum frustra fleuit, conuersus ad ueritatis expugnationem
quasi pro solacio ultionis, fultus etiam artis suae
uiribus, ad praestigias uirtutis alicuius Helenen quandam [*] [*]

Tyriam de loco libidinis publicae eadem pecunia redemit dignam .
sibi mercedem pro spiritu sancto. et se quidem fingit summum
patrem, illam uero iniectionem suam primam, quam iniecerat
angelos et archangelos condere: huius eam propositi
compotem exilisse de patre et in inferiora desultasse atque illic
praeuento patris proposito angelicas potestates genuisse, ignaras
patris artificis mundi huius; ab his t non perinde animo retentam,
ne digressa ea alterius genimina uiderentur, et idcirco
omni contumeliae addictam, ut nusquam discedere depretiatam
liberet, humanae quoque formae succidisse uelut uinculis carnis
coercendam; ita multis aeuis per alios atque alios habitus femininos
uolutatam etiam illam Helenam fuisse exitiosissimam
Priamo et Stesichori postea oculis, quem excaecasset ob conuicium
carminis, dehinc reluminasset ob satisfactionem laudis;
proinde migrantem eam de corporibus in corpora postrema dedecoratione
sub titulo prostitisse Helenam uiliorem. hanc igitur
esse ouem perditam, ad quam descenderit pater summus,
Simon scilicet, et primum recuperata ea et reuecta nescio
umeris an feminibus exinde ad hominum respexerit salutem
quasi per uindictam liberandorum ex illis angelicis potestatibus,
quibus fallendis et ipse configuratus aeque hominibus et hominem-.
minem ementitus in Iudaea quidem filium, in Samaria uero
patrem se gesserit.s o Helenam inter poetas et haereticos laborantem,
tunc adulterio, nunc stupro infamem! nisi quod de
Troia gloriosius eruitur quam de lupanari; mille nauibus de
Troia nec mille denariis forsitan de lupanari. erubesce, Simon,
tardior in requirendo, inconstantior in retrahendo. at Menelaus
statim insequitur amissam, statim repetit ereptam, decenni [*]
proelio extorquet, non latens, non fallens, non cauillabundus.
uereor ne ille magis pater fuerit qui circa Helenae recuperationem
et uigilantius et audentius et diutius laborauerit.