Excerpta ex Operibus Augustini (206-210)

CLXXXVIII. ITEM EX EODEM LIBRO. DE HVMILITATE GALLINAE ILLIVS" CVIVS BLANDAS ALAS REFVGIENTES SVPERBI PRAEDA FIVXT ALITIBVS.

Cogitemus quid nobis praerogatum sit ab illo qui demon-strauit nobis exemplum, ut sequamur uestigia eius. quantumuis
enim differat articulata uox nostra ab intellegentiae nostrae
uiuacitate, longe differentior est mortalitas carnis ab aequalitate
dei; et tamen, cum in eadem forma esset, semet ipsum
exinaniuit formam serui accipiens et cetera usque ad
mortem crucis. quam ob causam, nisi quia factus est infirmis
infirmus, ut infirmos lucri faceret? audi eius imitatorem
alibi etiam dicentem: siue enim mente excessimus, deo,
siue temperantes sumus, nobis. caritas enim Christi
compellit nos iudicantes hoc, quia unus pro
omnibus mortuus est. quomodo enim paratus esset impendi
pro animabus eorum, si eum pigeret inclinari ad aures
eorum? hinc ergo factus est paruulus in medio nostrum tamquam
nutrix fouens filios suos. num enim delectat, nisi amor
inuitet, decurtata et mutilata uerba immurmurare? et tamen
optant homines habere infantes, quibus id exhibeant, et suauius
est matri minuta mansa inspuere paruulo filio quam [*] [*]

ipsam mandere ac deuorare grandiora. non ergo recedat de
pectore cogitatio gallinae illius, quae languidulis plumis teneros
fetus operit et susurrantes pullos confracta uoce aduocat,
cuius blandas alas refugientes superbi praeda fiunt alitibus.
si enim intellectus delectat in penetrabilibus sincerissimis,
hoc etiam intellegere delectat, quomodo caritas, quanto
officiosius descendit in infima, tanto robustius recurrit in
intima per bonam conscientiam nihil quaerendi ab eis ad
quos descendit praeter eorum sempiternam salutem.

CLXXXVIIIEX EODEM LIBRO. DE STATVTIS NOSTRIS SINE TRISTITIA, SI NECESSITAS EVENERIT, IMMVTANDIS.

Si autem confregit animum tuum alterius actionis, cui tamquam
magis necessariae iam suspensus eras, omissio et proplsterea
tristis insuauiter catecizas, cogitare debes, excepto quod
scimus misericorditer nobis agendum quidquid cum hominibus
agimus et ex officio sincerissimae caritatis, hoc ergo excepto incertum
esse quid utilius agamus et quid opportunius aut
intermittamus aut omnino omittamus. quia enim merita hominum
num, pro quibus agimus, qualia sint apud deum non nouimus,
quid eis ad tempus expediat ant nulla aut tenuissima et incertissima
coniectura suspicamur potius quam comprehendimus. [*] [*]

quapropter res quidem agendas pro nostro captu ordinare debemus.
quas eo modo, quo statuimus, si peragere potuerimus,
non ideo gaudeamus, quia nobis, sed quia deo sic eas agi
placuit; si autem aliqua inciderit necessitas, qua noster ille
ordo turbetur, flectamur facile, ne frangamur, ut, quem deus s
nostro praeposuit, ipse sit noster. aequius est enim, ut nos
eius quam ut ille nostram uoluntatem sequatur, quia et ordo
agendarum rerum, quem nos pro arbitrio tenere uolumus, ille
utique approbandus est, ubi potiora procedunt. cur ergo nos
dolemus homines a domino deo tanto potiore praecedi, ut eo
ipso, quo nostrum amamus ordinem, inordinati esse cupiamus ?
nemo enim melius ordinat quid agat, nisi qui paratior est
non agere quod diuina potestate prohibetur, quam cupidior
agere quod humana cogitatione meditatur, quia multae
cogitationes sunt in corde uiri, consilium autemis
domini manet in aeternum.

Si autem de aliquo errato nostro uel peccato nos maestitudo
comprehendit, non tantum meminerimus sacrificium deo spiritum
esse contribulatum, sed etiam illud, quia sicut aqua
ignem, sic elemosyna extinguet peccatum, et: quia
misericordiam, inquit, uolo quam sacrificium. sicut
ergo, si periclitaremur incendio, ad aquam utique curreremus, [*] [*]

quo posset extingui, gratularemur, si quis eam de proximo
offerret: ita et, si de nostro faeno aliqua peccati flamma surrexit
et propterea conturbamur, data occasione misericordissimi
operis tamquam de oblato fonte gaudeamus, ut inde illud quod
5 exarserat opprimatur. nisi forte tam stulti sumus, ut alacrius
arbitremur cum pane currendum, quo uentrem esurientis impleamus,
quam cum uerbo dei, quo mentem studentis instruamus.
huc accedit, quia, si tantummodo prodesset hoc facere,
non facere autem nihil obesset, infeliciter in periculo salutis,
non iam proximi, sed nostrae oblatum remedium sperneremus.
cum uero ex ore domini tam minaciter sonet: serue nequam
et piger, dares pecuniam meam nummolariis,
quae tandem dementia est, quoniam peccatum nostrum nos
angit, ideo rursus uelle peccare non dando pecuniam dominicam
uolenti et petenti?

CXC. EX EODEM LIBRO. QVEMADMODVM CATECIZANDVS SIT QVI VVLT FIERI CHRISTIANVS.

Sed faciam aliquem uenisse ad nos, qui uult esse christianus,
et de genere quidem idiotarum, non tamen rusticanorum, sed
urbanorum, quales aput Carthaginem plures experiri te necesse [*] [*]

est; interrogatum etiam, utrum propter uitae praesentis aliquod
commodum, an propter requiem, quae post hanc uitam
speratur, christianus esse desideret, propter futuram requiem
respondisse: tali fortasse a nobis instrueretur alloquio. "deo
gratias, frater; ualde tibi gratulor et gaudeo de te, quod in
tantis et periculosis huius saeculi tempestatibus de aliqua uera
et certa securitate cogitasti. nam et in hac uita homines
magis laboribus requiem quaerunt et securitatem, sed prauis
cupiditatibus non inueniunt; uolunt enim requiescere in rebus
inquietis et non permanentibus. et quia illa et tempore subtrahuntur
et transeunt, timoribus eos et doloribus agitant nec
quietos eos permittunt. si enim in diuitiis uelit homo requiescere,
magis superbus efficitur quam securus."

" V ere, frater, illa magna et uera beatitudo est, quae in
futuro saeculo sanctis promittitur. omnia uero uisibilia transeunt
et omnes huius saeculi pompae et deliciae et curiositas
interibunt et secum ad interitum trahunt amatores suos. a
quo interitu, hoc est poenis sempiternis, deus misericors uolens
homines liberare, si sibi ipsi non sint inimici et non resistant
misericordiae creatoris sui, misit unigenitum filium suum, hoc
est uerbum suum, aequalem sibi, per quod condidit omnia. et
manens quidem in sua diuinitate et non recedens a patre nec
in aliquo mutatus, assumendo tamen hominem et in carne
mortali hominibus apparendo uenit ad homines, ut, quemadmodum
per unum hominem, qui prius factus est, id est Adam, [*] [*]

mors intrauit in genus humanum, quia consensit mulieri suae
seductae a diabolo, ut praeceptum dei transgrederentur, sic
per unum hominem, qui etiam deus, dei filium legum Christum
deletis omnibus peccatis praeteritis credentes in eum
omnes in aeternam uitam ingrederentur."

n Omnia enim, quae nunc uides in ecclesia dei et sub Christi
nomine per totum orbem terrarum geri, ante saecula iam
praedicta sunt et, sicut legimus, ita et uidemus et inde aedificamur
in fidem. factum est aliquando diluuium per totam
terram, ut peccatores delerentur; et tamen illi qui euaserunt
in arca sacramentum ecclesiae futurae demonstrabant, quae
nunc in fluctibus saeculi natat et per lignum crucis Christi a
submersione liberatur. praedicatum est Abrahae fideli seruo
dei, uni homini, quod de illo esset populus nasciturus, qui
coleret unum deum inter ceteras gentes, quae idola colebant;
et omnia, quae illi populo uentura praedicata sunt, sic euenerunt,
ut praedicta sunt. prophetatus est in illo populo etiam
Christus rex omnium sanctorum et deus uenturus ex semine
ipsius Abraham secundum carnem, quam assumsit, ut omnes
etiam filii essent Abrahae, qui fidem eius imitarentur; et sic
est factum. natus est Christus de Maria uirgine, quae ex illo
genere fuit. praedictum est per prophetas, quod in cruce
passurus esset ab eodem populo Iudaeorum, de cuius genere
secundum carnem ueniebat; et sic factum est. praedictum
est, quod resurrecturus esset; resurrexit. et secundum ipsa
praedicta prophetarum ascendit in caelum et discipulis suis [*]

spiritum sanctum misit. praedictum est enim non solum a
prophetis sed etiam ab ipso domino Iesu Christo, quod ecclesia
eius per uniuersum orbem terrarum esset futura, per
sanctorum martyria passionesque disseminata, et tunc praedictum,
quando adhuc nomen eius et latebat gentes et ubi
notum erat ridebatur. et tamen in uirtutibus miraculorum
eius, siue per se ipse siue quae per seruos suos fecit,
dum annuntiantur haec et creduntur, iam uidemus quod praedictum
est esse completum regesque ipsos terrae, qui antea
persequebantur christianos, iam Christi nomini subiugatos.
praedictum est etiam, quod schismata et haereses ex eius
ecclesia essent exiturae et ex eius nomine per loca, ubi possent,
suam, non Christi gloriam quaesiturae; et ista completa sunt."

"Numquid ergo illa quae restant non sunt uentura? manifestum
est, quia, sicut ista praedicta uenerunt, sic etiam illa
uentura sunt, quaecumque iustorum tribulationes adhuc restant,
et iudicii dies, qui separabit omnes impios a iustis in resurrectione
mortuorum, et non solum eos qui sunt extra ecclesiam,
sed etiam ipsius ecclesiae paleas, quas oportet usque ad
nouissimam ueutilationem patientissime sufferat, ad ignem
debitum segregabit. qui autem irrident resurrectionem putantes,
quod caro ista, quia putrescit, resurgere non potest, ad
poenas in ea resurrecturi sunt et ostendet eis deus, quia qui
potuit haec corpora facere, antequam essent, potest ea momento
restituere, sicut erant. omnes autem fideles regnaturi
cum Christo ita resurgent in eodem corpore, ut etiam mutari
mereantur ad incorruptionem angelicam, ut fiant aequales [*]

angelis dei, sicut dominus ipse promisit, et laudent eam sine
aliquo defectu et sine aliquo fastidio, semper uiuentes in illo
et de illo cum tali gaudio et beatitudine, qualis nec dici nec
cogitari ab hominibus potest."

„Tu itaque credens ista caue temtationes, quia diabolus
quaerit qui secum pereant, ut non solum per eos qui extra
ecclesiam sunt siue pagani siue Iudaei siue haeretici non te
hostis ille seducat, sed etiam quos in ipsa ecclesia catholica
uideris male uiuentes aut immoderatis uoluptatibus uentris
et gutturis aut impudicos aut uanis curiositatibus uel inlicitis
deditos sine spectaculorum sine remediorum aut diuinationum
diabolicarum, siue in pompa et in tyfo auaritiae atque superbiae
sine in aliqua uita, quam lex damnat et punit, non eos
imiteris, sed potius coniungaris bonis, quos inuenturus es
facile, si et tu talis fueris, ut simul colatis et diligatis deum
gratis, quia totum praemium nostrum ipse erit, ut in illa
aeterna uita bonitate eius et pulchritudine perfruamur. sed
amandus est non sicut aliquid, quod uidetur oculis, sed sicut
amatur sapientia et ueritas et sanctitas et iustitia et caritas
et si quid aliud tale dicitur; non quemadmodum sunt ista in
hominibus, sed quemadmodum sunt in ipso fonte incorruptibilis
et incommutabilis sapientiae. quoscumque ergo uideris
haec amare, illis coniungere, ut per Christum, qui homo
factus est, ut esset mediator dei et hominum, reconcilieris
deo. homines autem peruersos, etiam si intrent parietes
ecclesiae, non eos arbitreris intraturos in regnum caelorum,
quia suo tempore separabuntur, si se in melius non commutauerint.
homines ergo bonos imitare, malos tolera, omnes ama, [*] [*] [*] [*]

quia non scis quid cras futurus sit qui hodie malus est. nec
eorum ames iniustitiam, sed ipsos ideo ames, ut apprehendant
iustitiam, quia non solum nobis dilectio dei praecepta est sed
etiam dilectio proximi, in quibus duobus praeceptis tota lex
pendet et prophetae. quam non implet nisi qui donum acceperit
spiritum sanctum, patri et filio utique coaequalem, quia
ipsa trinitas deus est. in quo deo spes omnis ponenda est.
nam in homine non est ponenda, qualiscumque ille fuerit.
aliud est enim ille a quo iustificamur, aliud illi cum quibus
iustificamur. non autem solum per cupiditates diabolus temtat
sed etiam per terrores insultationum et dolorum et ipsius
mortis. quidquid homo autem passus fuerit pro nomine Christi
et pro spe uitae aeternae et permanens tolerauerit, maior ei
merces donabitur, quia, si consenserit diabolo, cum illo damnabitur.
sed opera misericordiae cum pia humilitate impetrant
a domino, ut non permittat seruos suos temtari ultra quam
possunt sustinere."

CXCI. EX LIBRO DE FIDE ET OPERIBVS. QVOD NON SIT CONTRARIVS APOSTOLVS DICENS: PECCANTES CORAM OMNIBVS AR- GVE, DOMINO DICENTI: CORRIPE EVM INTER TE ET IPSVM SOLVM.

Prohibet etiam sanctum dari canibus; nec contrarius est
apostolus domino, quia dicit: peccantes coram omnibus [*] [*]

argue, ut ceteri timorem habeant, cum ille dicat:
corripe eum inter te et ipsum. utrumque enim faciendum
est, sicut infirmitatis diuersitas admonet eorum, quod
utique non perdendos, sed corrigendos curandosque suscepimus,
et alius sic, alius autem sic sanandus est; ita etiam est ratio
dissimulandi et tolerandi malos in ecclesia, et est rursus ratio
castigandi, corripiendi, non admittendi uel a communione
remouendi.

Errant autem homines non seruantes modum et, cum in
unam partem procliuiter ire coeperint, non respiciunt diuinae
auctoritatis alia testimonia, quibus possint ab illa intentione
reuocari et in ea quae ex utrisque temperata est ueritate ac
moderatione consistere; nec in hac re tantum, de qua nunc
quaestio est, sed etiam in aliis multis. nam quidam intuentes
diuinarum testimonia litterarum, quibus unus colendus deus
insinuatur, eundem patrem, qui est filius, spiritumque sanctum
putauerunt. alii rursus ueluti morbo contrario laborantes,
cum attenderent ea quibus trinitas declaratur nec ualerent
intellegere quomodo sit unus deus, cum et pater non sit
filius nec filius sit pater nec spiritus sanctus aut filius aut
pater, diuersitates etiam substantiarum asserendas putarunt.
quidam intuentes in scripturis sanctae uirginitatis laudem
conubia damnauerunt. quidam rursus ea testimonia consectantes,
quibus casta coniugia praedicantur, uirginitatem nuptiis
aequauerunt. quidam cum legerent: bonum est, fratres, [*] [*] [*]

non manducare carnem neque bibere uinum et
nonnulla similia, creaturam dei et quas uoluerunt escas immundas
esse senserunt. quidam uero legentes: omnis creatura
dei bona est et nihil abiciendum, quod cum
gratiarum actione accipitur, in uoracitatem uinolentiamque
conlapsi sunt, non sibi ualentes auferre uitia, nisi eis
e contrario uel tanta uel maiora succederent. sic etiam in
hac causa, quae habetur in manibus, quidam intuentes praecepta
seueritatis, quibus admonemur corripere inquietos, non
dare sanctum canibus, ut ethnicum habere ecclesiae contemtorem,
a compage corporis, quod scandalizat, euellere, ita
perturbant ecclesiae pacem, ut conentur ante tempus separare
zizania atque hoc errore caecitatis ipsi potius a Christi unitate
separentur. qualis nobis causa est aduersus schisma Donati,
et hoc non cum illis qui nouerant Caecilianum non ueris, sed
calumniosis criminibus appetitum et perniciosam sententiam
suam mortifero pudore non deserunt, sed cum illis quibus
dicimus: "etiam si mali fuissent — propter quod in ecclesia non
estis — uos tamen eos ferendo quos emendare aut segregare
minime poteratis, in ecclesia permanere debuistis." quidam
uero contrario periclitantes, cum bonorum malorumque commixtionem
in ecclesia demonstratam uel praedictam esse perspexerint
et patientiae praecepta didicerint — quae nos firmissimos
reddunt, ut, etiam si uidentur in ecclesia esse zizania,
non tamen impediantur aut fides aut caritas nostra, ut quoniam
zizania in ecclesia esse cernimus, ipsi de ecclesia [*] [*]
recedamus — destituendam putant ecclesiae disciplinam, quandam
peruersissimam securitatem praepositis tribuentes, ut ad
eos non pertineat nisi dicere quid cauendum quidue sit faciendum,
quodlibet autem quisque faciat non curare.

Nos uero ad sanam doctrinam pertinere arbitramur ex
utrisque testimoniis uitam sententiamque moderari, ut et
canes in ecclesia propter pacem ecclesiae toleremus et canibus
sanctum, ubi est pax ecclesiae tuta, non demus. cum ergo
siue per neglegentiam praepositorum siue per aliquam excusabilem
necessitatem siue per occultas obreptiones inuenimus
in ecclesia malos, quos ecclesiastica disciplina corrigere aut
cohercere non possumus, tunc ne ascendat in cor nostrum
impia et perniciosa praesumtio, qua existimemus nos ab his
esse separandos, ut peccatis eorum non inquinemur, atque ita
post nos trahere conemur ueluti mundos sanctosque discipulos,
ab unitatis compage quasi a malorum consortio segregatos.
ueniant in mentem illae de scripturis similitudines et diuina
oracula uel certissima exempla, quibus demonstratum et praenuntiatum
est malos in ecclesia permixtos bonis usque in
finem saeculi tempusque iudicii futuros et nihil bonis unitate
ac participatione sacramentorum, qui eorum factis non consenserint,
obfuturos. cum uero eis per quos ecclesia regitur
adest pace salua potestas disciplinae aduersus improbos aut
nefarios exercendae, tunc rursus, ne socordia segnitiaque dormiamus,
aliis aculeis praeceptorum, quae ad seueritatem [*]

cohercitionis pertinent, excitandi sumus, ut gressus nostros in
uia domini ex utrisque testimoniis illo duce atque adiutore
dirigentes nec patientiae nomine torpescamus nec obtentu
diligentiae saeuiamus.

CXCII.EX EODEM LIBRO DE FIDE ET OPERIBVS. NON FACIENDOS HOMINES MALE SECVROS, VT PROPTER RECTAM FIDEM, ETIAM 81 IN CRIMINIBVS PERMANSERINT, NON DAMNENTVR.

Caueamus ergo diligenter in adiutorio domini dei nostri
non facere homines male securos, dicentes eis quod, si fuerint
in Christo baptizati, quomodolibet in ea fide uixerint, eos ad
salutem aeternam esse uenturos, ne sic faciamus christianos
quomodo Iudaei proselytos, quibus dominus ait: uae uobis,
scribae et pharisaei, qui circuitis mare et terram
facere unum proselytum; cum autem feceritis, facitis
eum filium gehennae duplo quam uos estis;
sed potius sanam doctrinam dei magistri in utroque teneamus,
ut sancto baptismo consona sit uita christiana nec cuiquam.
homini, si utrumlibet defuerit, uita promittatur aeterna. qui
enim dixit: nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu
sancto, non intrabit in regnum caelorum, ipse etiam
dixit: nisi abundauerit iustitia uestra super scribarum
et pharisaeorum, non intrabitis in regnum
caelorum. de illis quippe ait: scribae et pharisaei [*] [*]

cathedram Moysi sedent. quae dicunt facite; quae
autem faciunt facere nolite; dicunt enim et non
faciunt. ergo iustitia eorum est dicere et non facere, ac
per hoc nostram esse uoluit abundantem super illorum, dicere
et facere. quae si non fuerint, non intrabitur in regnum
caelorum, non quia quisquam debet ita extolli, ut, non dicam
apud alios iactare, sed aput se ipsum putare audeat se in hac
uita esse sine peccato; sed nisi essent quaedam ita grauia, ut
etiam excommunicatione plectenda sint, non diceret apostolus:
congregatis uobis et meo spiritu tradere huius
modi satanae in interitum carnis, ut spiritus saluus
sit in diem domini Iesu. unde etiam dicit: ne
lugeam multos ex his qui ante peccauerunt et non
egerunt paenitentiam super immunditia et fornicatione,
quam gesserunt. item nisi essent quaedam non
ea humilitate paenitentiae sananda, qualis in ecclesia datur
eis qui proprie paenitentes uocantur, sed quibusdam correptionum
medicamentis, non diceret dominus ipse: corripe
eum inter te et ipsum et, si te audierit, lucratus
es fratrem tuum. postremo nisi essent quaedam, sine quibus
haec uita non agitur, non cotidianam medellam poneret
in oratione, quam docuit, ut dicamus: dimitte nobis debita
nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus
nostris. [*] [*]

Iam satis, quantum arbitror, de illa tota opinione quid
mihi uideretur exposui. ubi tres quaestiones mouerunt: una
de permixtione in ecclesia bonorum et malorum tamquam
tritici et zizaniorum; ubi cauendum est, ne ideo putemus esse
propositas istas similitudines uel hanc uel de immundis in
arca animalibus uel quaecumque alia, quae idem significant,
ut dormiat ecclesiae disciplina, de qua in figura illius mulieris
dictum est: seuerae sunt conuersationes domus eius,
sed ut non eo usque progrediatur dementiae potius temeritas
quam seueritas diligentiae, ut quasi bonos a malis per nefaria
schismata separare praesumat. neque enim per has similitudines
et praenuntiationes consilium desidiae bonis datum est,
quo neglegant quod prohibere debent, sed patientiae, qua perferant
salua doctrina ueritatis quod emendare non ualeant.
nec quia scriptum est introisse ad Noe in arcam etiam
immunda animalia, ideo praepositi uetare non debent, si
qui immundissimi ad baptismum uelint intrare saltantes,
quod est certe mitius; sed per hanc figuram rei gestae
praenuntiatum est immundos in ecclesia futuros propter tolerantiae
rationem, non propter doctrinae corruptionem uel
disciplinae dissolutionem. non enim quacumque libuit intrauerunt
immunda animalia areae compage confracta, sed ea
integra per unum atque idem ostium, quod artifex fecerat.
altera quaestio est, in qua eis uisum est fidem solam baptizandis
esse tradendam, postea uero iam baptizatos docendos
esse de moribus. sed satis demonstratum est, nisi fallor, tunc [*] [*]

magis pertinere ad curam speculatoris, cum omnes, qui fidelium
competunt sacramentum, omnia quae dicuntur intentius et
sollicitius audiunt, non tacere de poena, quam male uiuentibus
dominus comminatur, ne in ipso baptismo rei sint grauissimorum
criminum, quo ueniunt, ut remittatur reatus omnium
peccatorum. tertia quaestio est periculosissima, qua parum
considerata et non secundum diuinum eloquium pertractata
tota illa opinio mihi uidetur exorta, in qua promittitur scelestissime
turpissimeque uiuentibus, etiam si eo modo uiuere
perseuerent et tantummodo credant in Christum eiusque
sacramenta percipiant, eos ad salutem uitamque aeternam
esse uenturos, contra apertissimam domini sententiam, qui
desideranti uitam aeternam respondit: si uis uenire ad
uitam, serua mandata; et commemorauit, quae mandata,
ubi ea scilicet peccata uitantur, quibus nescio quomodo salus
aeterna promittitur propter fidem sine operibus mortuam. de
his tribus quaestionibus satis, quantum existimo, disputaui
demonstrauique sic tolerandos in ecclesia malos, ut non neglegatur
ecclesiastica disciplina; sic catecizandos eos qui baptismum
petunt, ut non solum audiant atque suscipiant quid
credere, uerum etiam qualiter uiuere debeant; sic promitti
fidelibus uitam aeternam, ut non etiam per fidem mortuam,
quae sine operibus saluare non potest, ad eam se quisque
peruenire posse arbitretur, sed per illam fidem gratiae, quae
per dilectionem operatur. [*] [*]