Excerpta ex Operibus Augustini (201-205)

CLXXXIIT. EX SERMONE DE CONTINENTIA. CONTRA DIVERSOS, QVI VARIIS MODIS SVA NITVNTVR EXCVSARE PECCATA, EX QVIBVS NVLLA IMPVNITA ESSE POSSE CONFIRMAT.

Vt spiritu nostro opera carnis mortificemus, spiritu dei
agimur, qui dat continentiam, qua frenemus, domemus, [*] [*]

uincamus concupiscentiam. in hoc tam magno proelio, in quo uiuit
homo sub gratia et, cum bene pugnat, adiutus exsultat in
domino cum tremore, non desunt tamen etiam strenuis bellatoribus
et operum carnis quamuis inuictis mortificatoribus aliqua
uulnera peccatorum, propter quae sananda cotidie ueraciter
dicant: dimitte nobis debita nostra, contra eadem uitia
et contra diabolum, principem regemque uitiorum, multo uigilantius
et acrius ipsa oratione certantes, ne ualeant aliquid
mortiferae suggestiones eius, quibus instigat insuper peccatorem
ad sua excusanda potius quam accusanda peccata, ac sic illa
uulnera non modo non sanentur uerum etiam, etsi mortifera non
erant, grauiter et letaliter infigantur. et hic ergo cautiore opus
est continentia, qua cohibeatur superbus hominis appetitus, quo
placet sibi et non uult culpabilis inueniri dedignaturque, cum
peccat, conuinci quid ipse peccauerit, non salubri humilitate
suscipiens accusationem sui, sed excusationem potius ruinosa
elatione conquirens. ad hanc superbiam cohercendam continentiam
petiuit a domino ille cuius superius uerba iam posui
et sicut potui commendaui. namque cum dixisset: pone,
domine, custodiam ori meo et ostium continentiae
circum labia mea; ne declines cor meum in uerba
maligna, unde hoc diceret euidentius explicans: ad excusandas,
inquit, excusationes in peccatis. quid enim
malignius his? uerbis, quibus malus malum se negat etiam de
opere malo conuictus, quod negare non ualeat? et quoniam
factum non potest tegere nec bene factum non potest dicere et a [*] [*]
se factum uidet patere, quaerit in aliud referre quod fecit,
tamquam inde possit auferre quod meruit; nolens esse se reum
addit potius ad reatum et sua excusando, non accusando peccata
ignorat non se poenam remouere, sed ueniam. aput
homines enim iudices. quoniam falli possunt, quacumque uelut
purgare fallacia quod perperam factum est prodesse aliquid
uidetur ad tempus; apud deum autem, qui falli non potest,
non est adhibenda falsa defensio, sed uerax confessio peccatorum.
et alii quidem, qui sua consueuerunt excusare peccata,
fato se ad peccandum queruntur impelli, tamquam hoc decreuerint
sidera et caelum prius talia decernendo peccauerit, ut
homo postea talia committendo peccaret. alii fortunae malunt
imputare quod peccant, qui omnia fortuitis casibus agitari
putant, nec tamen hoc se fortuita temeritate, sed perspecta
ratione sapere atque asseuerare contendunt. qualis ergo dementia
est disputationes suas rationi tribuere et actiones suas
casibus subiugare? alii totum, quod male faciunt, in diabolum
referunt nec uolunt cum illo habere uel partem, cum illum
sibi occultis suggestionibus suasisse suspicari possint, se autem
illis suggestionibus, undecumque fuerint, consensisse dubitare
non possint. sunt etiam qui excusationem suam extendunt in
accusationem dei, diuino iudicio miseri, suo autem furore
blasphemi. etenim aduersus eum contrario principio inducunt
mali substantiam rebellantem, cui non potuissent resistere,
nisi substantiae naturaeque suae partem eidem rebellanti
contaminandam corrumpendamque miscuisset, et tunc se [*]
peccare dicunt, quando natura mali praeualet naturae dei. haec
Manichaeorum est immundissima insania, quorum machinamenta
diabolica facillime ueritas indubitata subuertit, quae
dei naturam incontaminabilem atque incorruptibilem confitetur.
quid autem flagitiosae contaminationis et corruptionis de istis
merito non creditur, a quibus deus, qui summe atque incomparabiliter
bonus est, contaminabilis et corruptibilis creditur
?

Sunt et hi qui eo modo in excusatione peccatorum suorum
accusant deum, ut dicant ei placere peccata. nam si displicerent,
inquiunt, nullo modo ea fieri omnipotentissima utique
potestate permitteret. quasi uero peccata deus impunita esse
permiserit etiam in eis quos a supplicio sempiterno remissione
liberat peccatorum. nullus quippe debitae grauioris poenae
accipit ueniam, nisi qualemcumque, etsi longe minorem quam
debebat soluerit poenam; atque ita impertitur largitas misericordiae,
ut non relinquatur etiam iustitia disciplinae. nam et
peccatum, quod multum uidetur, habet pedisequam poenam
suam, ut nemo de admisso nisi aut amaritudine doleat aut
caecitate non doleat. sicut ergo tu dicis: "cur permittit ista,.
si displicent" ? ita ego dico: "cur punit ista, si placent"? ac per
hoc, sicut ego confiteor quod omnino ista non fierent, nisi ab
omnipotente permitterentur, ita tu confitere facienda non esse
quae a iusto puniuntur, ut non faciendo quae punit mereamur
ab eo discere, cur permittit esse quae puniat. perfectorum
est enim, sicut scriptum est, solidus cibus; in quo hi [*] [*]

qui bene profecerunt iam intellegunt ad omnipotentiam dei
potius id pertinuisse, ut ex libero arbitrio uoluntatis uenientia
mala esse permitteret. tam quippe est omnipotens bonitas
eius, ut etiam de malis facere possit bona sine ignoscendo
siue sanando siue ad utilitates piorum coaptando atque uertendo
siue etiam iustissime uindicando. omnia namque ista
bona sunt et deo bono atque omnipotente dignissima; nec
tamen fiunt nisi de malis. quid igitur melius, quid omnipotentius
eo qui, cum male nil faciat, bene etiam de malis
facit ? clamant ad eum qui male fecerunt: dimitte nobis
debita nostra: exaudit, ignoscit. nocuerunt sua mala peccantibus:
subuenit eorum medeturque languoribus. saeuiunt
suorum hostes: de illorum saeuitia facit martyres. postremo
etiam cum damnat eos quos damnatione iudicat dignos — sua
licet illi mala patiantur — facit tamen ille quod bonum est.
non potest enim bonum non esse quod iustum est. et utique
sicut iniustum est peccatum, ita iustum est peccati supplicium.
non autem potestas defuit talem facere hominem, qui
peccare non posset; sed maluit eum talem facere, cui adiaceret
peccare, si uellet, non peccare, si nollet, hoc prohibens, illud
praecipiens, ut prius illi esset bonum meritum non peccare
et postea iustum praemium non posse peccare. nam etiam
tales sanctos suos in fine facturus est, qui omnino peccare
non possint. tales habet etiam nunc quippe angelos suos,
quos in illo sic amamus, ut de nullo eorum ne peccando fiat
diabolus formidamus; quod de nemine homine iusto in huius
uitae mortalitate praesumimus, tales autem omnes futuros in [*] [*]
illius uitae immortalitate confidimus. omnipotens enim deus,
qui operatur bona etiam de nostris malis, qualia dabit bona,
cum liberauerit ab omnibus malis?

CLXXXIIII. EX EODEM SERMONE DE CONTINENTIA. DE, ID QVOD APO- STOLVS AIT, MENTE SERVIO LEGI DEI ET CETERA.

Apostolus non ait: unusquisque temtatur a concupiscentia,
sed addidit: sua, ut qui hoc audit intellegat,
quomodo clamare debeat: ego dixi, domine, miserere
mei, sana animam meam, quoniam peccaui tibi
non enim sanatione indiguisset, nisi peccando se ipsa uitiasset,
sed ut aduersus eam caro sua concupisceret, id est ipsa sibimet
ipsi ex ea parte, qua in carne infirmata est, repugnaret.

Caro enim nihil nisi per animam concupiscit, sed concupiscere
caro aduersus spiritum dicitur, quando anima carnali
concupiscentia spiritui reluctatur. totum hoc nos sumus; et
caro ipsa, quae discedente anima moritur, nostra pars infirma
est; non fugienda dimittitur, sed recipienda reponitur nec
recepta ulterius relinquitur. seminatur enim corpus animale,
resurgit corpus spiritale. tunc iam caro nihil
concupiscit aduersus spiritum, quando et ipsa spiritalis uocabitur,
quoniam spiritui non solum sine ulla repugnantia uerum [*] [*]

etiam sine ulla corporalis alimenti indigentia in aeternum
uiuificanda subdetur. haec igitur duo, quae nunc inuicem aduersantur
in nobis, quoniam in utraque nos sumus, ut concordent
oremus et agamus. non enim alterum eorum putare
debemus inimicum, sed uitium, quo caro concupiscit aduersus
spiritum; quod sanatum nec ipsum erit et substantia utraque
salua erit et inter utramque nulla pugna erit. audiamus
apostolum: scio, inquit, quia non habitat in me, hoc
est in carne mea, bonum. hoc utique ait, quia uitium
carnis in re bona non est bonum. quod cum esse destiterit,
caro erit, sed iam uitiata uel uitiosa non erit. quam tamen
ad nostram pertinere idem doctor ostendit prius dicendo: scio
quia non habitat in me; quod ut exponeret, addidit: hoc
est in carne mea bonum; se itaque dicit esse carnem
suam. non ergo ipsa est inimica nostra, et quando eius uitiis
resistitur, ipsa amatur, quia ipsa curatur. nemo enim umquam
carnem suam odio habuit, sicut ipse apostolus
dicit. et alio loco ait: igitur ipse ego mente seruio
legi dei, carne autem legi peccati. audiant qui aures
habent: igitur ipse ego, ego mente, ego carne; sed
mente seruio legi dei, carne autem legi peccati.
quomodo carne legi peccati? numquid concupiscentiae
consentiendo carnali? absit; sed motus desideriorum illic
habendo, quos habere nolebat et tamen habebat; sed eis non
consentiendo mente seruiebat legi dei et tenebat membra, ne [*] [*]
fierent arma peccati. sunt ergo in nobis desideria mala, quibus
non consentiendo non uiuimus male. sunt in nobis concupiscentiae
peccatorum, quibus non oboediendo non perficimus
malum, sed eas habendo nondum perficimus bonum.
utrumque ostendit apostolus, nec bonum hic perfici, ubi malum
sic concupiscitur, nec malum hic perfici, quando tali concupiscentiae
non oboeditur. illud quippe ostendit ubi ait:
uelle adiacet mihi, perficere autem bonum non;
hoc uero ubi ait: spiritu ambulate et concupiscentias
carnis ne perfeceritis. neque ibi enim dicit non sibi
adiacere facere bonum, sed perficere; neque hic dicit:
"concupiscentias carnis ne habueritis", sed ne perfeceritis.
fiunt itaque in nobis concupiscentiae malae, quando id quod
non licet libet; sed non perficiuntur, cum legi dei mente
seruiente libidines continentur; et bonum fit, cum id quod
male libet uincente bona delectatione non fit; sed boni perfectio
non impletur, quamdiu legi peccati carne seruiente
libido inlicit. quamuis contineatur, tamen mouetur; non enim
opus esset, ut contineretur, nisi moueretur. erit quandoque
etiam perfectio boni, quando consumtio mali; illud summum,
hoc erit nullum. quod si in ista mortalitate sperandum putamus,
fallimur. tunc enim erit, quando mors non erit, et ibi
erit, ubi aeterna uita erit. illo enim saeculo et in illo regno [*] [*]
erit bonum summum et malum nullum, quando erit et ubi
erit sapientiae amor summus, continentiae labor nullus.

CLXXXV. EX LIBRO DE ORIGINE ANIMAE AD VICTOREM VINCENTIVM II. VTRVM ALIVD SIT ANIMA, ALIVD SPIRITVS, AN VTROQVE NOMINE RES VNA VOCETVR.

Restat ostendere quemadmodum, quamuis et proprie dicatur
spiritus non uniuersa anima, sed aliquid ipsius — sicut apostolus
dicit: et integer spiritus uester et anima et corpus;
uel illud multo expressius in libro Iob: soluisti animam
meamabspiritumeo — tamen et uniuersa anima appellatur
hoc nomine, quamuis multo magis haec quaestio nominum
uideatur esse, non rerum. cum enim constet esse aliquid
in anima, quod proprie nominatur, quo excepto proprie
nominatur et anima, iam de rebus ipsis nulla contentio est,
praesertim quia illud etiam ego dico proprie uocari spiritum
quod et tu dicis, id est quo ratiocinamur et intellegimus,
quando ita distincte ista dicuntur, quemadmodum apostolus
ait: et integer spiritus uester et anima et corpus.
hunc autem spiritum etiam mentem uidetur appellare, cum
dicit: mente seruio legi dei, carne autem legi peccati.
nam ipsa sententia est: et caro concupiscit [*] [*] [*] [*]

aduersus spiritum, spiritus autem aduersus carnem;
ut quod ibi dixit: mente, hoc intellegatur hic spiritum dicere,
non, sicut tu existimas, uniuersam mentem uocari, quae constat
ex anima et spiritu; quod ubi legeris nescio. mentem
quippe nostram nisi rationale et intellectuale nostrum dicere
non solemus. ac per hoc quod ait quidem apostolus: renouamini
spiritu mentis uestrae, quid aliud dixit quam:
"renouamini mente uestra" ? sic enim spiritus mentis nihil est
aliud quam mens, quomodo corpus carnis nihil aliud potest
esse quam caro. nam et hoc scriptum est: in expoliatione
corporis carnis, ubi carnem corpus appellat. dicit sane et
alio modo spiritum hominis, quem prorsus a mente discernit:
si enim orauero lingua, inquit, spiritus meus orat,
mens autem mea infructuosa est. uerum nunc non de
isto spiritu loquimur, qui est a me distinctus. habet iste
suam eandemque difficilem quaestionem. multis enim modis
atque in diuersis significationibus scripturae diuinae spiritum
nominant; sed de quo nunc agimus, quo ratiocinamur, intellegimus,
sapimus, constat inter nos sic eum etiam proprie spiritum
nuncupari, ut non sit uniuersa anima, sed aliquid eius.
tamen animam etiam spiritum esse si propterea negas, quia
eius intellegentia distincte dicitur spiritus, poteris negare
uniuersum semen Iacob appellari Israhel, quoniam excepto
Iuda etiam distincte appellatus est Israhel in tribubus decem, [*] [*]
quae in Samaria fuerunt. sed quid opus est hic diutius immorari?

Iam nunc unde facilius ostendamus attende eam quae anima
est etiam spiritum dici, quam audis uel legis. domino moriente
quid scriptum est? et inclinato capite tradidit
spiritum. ita uis intellegi, tamquam a parte significauerit
totum, non quod ea quae anima est possit et spiritus nuncupari.
at ego, ut possim probare expeditius quod dico, te
ipsum testem citius et commodius adhibeo. sic enim spiritum
definisti, ut pecora appareant non spiritum habere, sed animam;
inrationabilia quippe ideo dicuntur, quod uim non
habeant intellegentiae atque rationis. unde cum hominem
ipsum admonere uoluisses suam nosse naturam, ita locutus
es: "nam cum deus bonum nihil non ratione condiderit ipsumque
hominem, animal rationale, intellectus capacem, rationis
compotem sensuque uiuacem, qui omnia rationis expertia prudenti
ordinatione distribuat, procreauerit." his tuis uerbis satis
asseruisti, quod omnino uerissimum est, hominem esse compotem
rationis atque intellegentiae capacem, quod utique non
sunt animalia rationis expertia; unde testimonio diuino eos
qui non intellegunt pecoribus comparasti non utique habentibus
intellectum. quod et alio loco scriptum est: nolite esse
sicut equus et mulus, quibus non est intellectus.
quae cum ita sint, attende etiam quibus uerbis spiritum
definieris atque descripseris, cum illum ab anima distinguere
niteris: "haec anima" inquis "quae ex flatu dei habet [*] [*] [*]

originem, sine sensu proprio atque intellectu intimo esse non
potuit, quod est spiritus". et paulo post: net quamuis anima
inquis "animet corpus, tamen quod sentit, quod sapit, quod
uiget, spiritus sit necesse est". item paulo post: "aliud erit"
inquis "anima, aliud spiritus; sapientia est sensus animae".
his uerbis satis indicas quid esse spiritum hominis sentias,
id est rationale nostrum, quo sentit atque intellegit anima;
non sicut sentitur corporis sensibus, sed sicut est ille intimus
sensus, ex quo est appellata sententia. hinc autem pecoribus
sine dubitatione praeponimur, eo quod sunt illa rationis expertia.
non habent itaque spiritum pecora, id est intellectum
et rationis ac sapientiae sensum, sed animam tantum. nam
et de illis dictum est: producant aquae repentia animarum
uiuentium, et: producat terra animam uiuentem.
ut ergo plenissime ac planissime noueris eam quae
anima est more diuinorum eloquiorum etiam spiritum dici,
appellatur pecoris spiritus; et utique non habent pecora illum
spiritum, quem tua dilectio discernens ab anima definiuit.
unde manifestum est, quod generali uocabulo anima pecoris
recte potuit sic uocari, sicut legitur in libro Ecclesiaste: quis
scit, si spiritus filiorum hominis ascendat ipse sursum,
et spiritus pecoris si descendat ipse deorsum
in terram? itemque in diluuii uastitate scriptum est: et
mortua est omnis caro, quae mouebatur super terram,
uolatilium, pecorum et iumentorum et ferarum;
et omnis serpens, qui mouetur super [*] [*]
terram, et omnis homo et omnia, quaecumque habent
spiritum uitae: ubi remotis omnibus dubitationis ambagibus
generale animae nomen esse intellegimus spiritum. cuius
quidem nominis significatio tam late patet, ut etiam deus
uocetur spiritus; et iste flatus aerius, quamuis sit corporeus,
appellatur in psalmo spiritus tempestatis. quapropter eam
quae anima est etiam spiritum nuncupari puto secundum
illud: auferens spiritum eorum, et deficient; et
iterum: exiet spiritus eorum, et reuertetur in terram
suam, hoc est corpus in puluerem suum. ergo nomen
animae spiritus est ab eo, quod spiritalis est; animae nomen
est ab eo, quod corpus animet, hoc est uiuificet. aestimo
quod admonitus his quae commemoraui diuinarum testimoniis
paginarum. ubi et anima pecoris, cui non est intellectus,
appellata legatur spiritus, non negabis ulterius. quocirca, si et
illa quae de anima incorporea disputata sunt capis et sapis,
non est unde tibi displiceat, quod eam me scire dixi non
corpus esse, sed spiritum, quia et corpus non esse monstratur
et generali nomine spiritus nuncupatur. [*] [*]

CLXXXVI. EX LIBRO DE CATECIZANDIS RVDIBVS. QVOD ANTIQVOS IVSTOS CAPVT CHRISTVS VELVT MANVM PRAEMISERIT NASCITVRVS.

Non ob aliud ante aduentum domini scripta sunt omnia,
quae in sanctis scripturis legimus, nisi ut illius commendaretur
aduentus et futura praesignaretur ecclesia, id est
populus dei per omnes gentes, quod est corpus eius, adiunctis
atque annumeratis omnibus sanctis, qui etiam ante aduentum
eius in hoc saeculo uixerunt, ita eum credentes uenturum
esse, sicut nos uenisse. sicut enim Iacob manum prius, dum
nasceretur, emisit ex utero, qua etiam pedem praenascentis
fratris tenebat, deinde utique secutum est caput, tum demum
necessario membra cetera, sed tamen caput non tantum ea
membra, quae secuta sunt, sed etiam ipsam manum, quae in
nascendo praecessit, dignitate ac potestate praecedit, et quamuis
non tempore apparendi, tamen naturae ordine prius est: ita
et dominus Iesus Christus, etsi, antequam appareret in carne
et quodam modo ex utero secreti sui ad hominum oculos
mediator dei et hominum homo procederet, qui est super
omnes deus benedictus in saecula, praemisit in sanctis
patriarchis et prophetis quandam partem corporis sui, qua
uelut manu se nasciturum esse praenuntians etiam populum
superbe praecedentem uinculis legis tamquam digitis quinque
supplantat — quia et per quinque temporum articulos praenuntiari
futurus prophetarique non destitit; et huic rei [*] [*]

consonans per quem lex data est quinque libros conscripsit; et
superbi carnaliter sentientes et suam iustitiam uolentes constituere
non aperta manu Christi repleti sunt benedictione,
sed constricta atque conclusa retenti sunt; itaque illis obligati
sunt pedes et ceciderunt; nos uero surreximus et erecti
sumus — quamuis ergo, ut dixi, praemiserit dominus Christus
quandam partem sui corporis in sanctis, qui eum nascendi
tempore praeierunt, tamen ipse est caput corporis ecclesiae
illique omnes eidem corpori, cuius ille caput est, cohaeserunt,
credendo in eum quem praenuntiabant. non enim praecurrendo
diuulsi sunt, sed adiuncti potius exsequendo. nam etsi manus
a capite praemitti potest, conexio tamen eius sub capite est.
quapropter omnia, quae ante scripta sunt, ut nos doceremur
scripta sunt et figurae nostrae fuerunt et in figura contingebant
eis, scripta sunt autem propter nos, in
quibus finis saeculi obuenit.

Quae autem maior causa est aduentus domini, nisi ut
ostenderet deus dilectionem suam in nobis, commendans eam
uehementer, quia, cum adhuc inimici essemus, Christus pro
nobis mortuus est? hoc autem ideo, quia finis praecepti et
plenitudo legis caritas est, ut et nos inuicem diligamus et, [*] [*]

quemadmodum ille pro nobis animam suam posuit, sic et
nos pro fratribus nostris animas nostras ponamus et ipsum
deum, quoniam prior dilexit nos et filio suo unico non pepercit,
sed pro nobis omnibus tradidit eum, si amare pigebat,
saltem redamare non pigeat. [nulla est enim maior ad amorem
inuitatio quam praeuenire amando.]

CLXXXVII. EX EODEM LIBRO DE CATECIZANDIS EVDIBVS. VT CHRISTIANI SCHOLASTICI SOLOECISMOS QVORVNDAM PIE TOLERENT SACER- DOTVM.

His ergo qui loquendi arte ceteris hominibus excellere
uidentur, cum ueniunt, ut christiani fiant, hoc amplius quam
illis inlitteratis impertire debemus, quod sedulo monendi sunt,
ut humilitate induti christiana discant non contemnere quos
cognouerint morum uitia quam uerborum amplius deuitare et
cordi casto linguam exercitatam ne conferre audeant, quam
etiam praeferre consueuerant. maxime autem isti docendi
sunt scripturas diuinas audire, ne sordeat eis solidum eloquium,
quia non est inflatum, neque arbitrentur carnalibus integumentis
inuoluta atque operta dicta uel facta hominum, quae [*] [*]

in illis libris leguntur, non euoluenda atque aperienda, ut
intellegantur, sed sic accipienda, ut litterae sonent; de qua
ipsa utilitate secreti — unde etiam mysteria uocantur — quid
ualeant aenigmatum latebrae ad amorem ueritatis acuendum
discutiendumque fastidii torporem ipsa experientia probandum
est talibus, cum aliquid eis, quod in promtu positum non ita
mouebat, enodatione allegoriae alicuius eruitur. his enim
maxime utile est nosse ita esse praeponendas uerbis sententias,
ut praeponitur animus corpori. ex quo fit, ut ita malle
debeant ueriores quam disertiores audire sermones, sicut malle
debent prudentiores quam formonsiores habere amicos. nouerint
etiam non esse uocem ad aures dei nisi animi affectum.
ita enim non irridebunt, si aliquos antistites et ministros
ecclesiae forte animaduerterunt uel cum barbarismis et soloecismis
deum inuocare uel eadem uerba, quae pronuntiant, non
intellegere perturbateque distinguere: non quia ista minime
corrigenda sunt, ut populus ad id quod plane intellegit dicat
amen, sed tamen pie toleranda sunt ab eis qui didicerint ut
sono in foro sic uoto in ecclesia benedici. [itaque forensis
illa nonnumquam forte bona dictio numquam tamen benedictio
dici potest.] [*]