Excerpta ex Operibus Augustini (197-200)

CLXXVIIII. EX LIBRO QVAESTIONVM EVANQVLII II. DE CAMELO PER FORAMEN ACVS TRANSITVRO.

Quid est quod ait: facilius est camelum per foramen
acus transire quam diuitem intrare in regnum
dei? diuitem hic appellat cupidum rerum temporalium et de
talibus superbientem. his diuitibus contrarii sunt pauperes
spiritu, quorum est regnum caelorum. nam eo manifestatur
omnes cupidos, etiam si facultatibus huius mundi careant, ad
hoc genus diuitum, quod est reprehensum, pertinere, quia
postea dixerunt qui audiebant: quis poterit saluus fieri?
cum incomparabiliter maior turba sit pauperum; uidelicet
intellegentes in eo numero deputari etiam illos qui, quamquam
talia non habeant, tamen habendi cupiditate rapiuntur. sensus
est autem: facilius Christum pati pro dilectoribus saeculi, quam
dilectores saeculi ad Christum posse conuerti. cameli autem
nomine se intellegi uoluit, quia humiliatus onera sustulit. [*] [*]

in quo enim manifestius intellegitur quam in ipso quod
scriptum est: quanto magnus es, humilia te in omnibus?
per acum autem punctiones significat, per punctiones
dolores in passione susceptos. foramen ergo acus dicit angustias
passionis. quod autem ait: quae impossibilia sunt
apud homines, possibilia sunt apud deum, non ita
accipiendum est, quod cupidi et superbi, qui nomine illius
diuitis significati sunt, in regnum caelorum sint intraturi cum
suis cupiditatibus et superbia; sed possibile est deo, ut per
uerbum eius — sicut etiam factum esse et cotidie fieri uidemus
— a cupiditate temporalium ad caritatem aeternorum et a perniciosa
superbia ad humilitatem saluberrimam conuertantur.

CLXXX. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EVANGELH II. DE EO QVOD SCRIPTVM EST DE DOMINO : FINXIT SE LONGIVS IRE: VBI MVLTIPLICITER DISPVTAT PRO VERIS SIGNIFICATIONIBVS CON- TRA MENDACIVM.

[De eo] quod scriptum est domino: finxit se longius
ire, non ad mendacium pertinet; non enim omne, quod fingimus,
mendacium est, sed quando id fingimus quod nihil significat,
tunc est mendacium. cum autem fictio nostra refertur
ad aliquam significationem, non est mendacium, sed aliqua
figura ueritatis. alioquin omnia, quae a sapientibus et sanctis
uiris uel etiam ab ipso domino figurate dicta sunt, mendacia
deputabuntur, quia secundum usitatum intellectum non [*] [*]

subsistit ueritas talibus dictis. non enim homo, qui habuit duos
filios, quorum minor accepta parte patrimonii sui profectus
est in regionem longinquam, et cetera, quae in illa narratione
contexuntur, ita dicuntur, tamquam uere fuerit quisquam
homo, qui hoc in filiis suis duobus aut passus sit aut fecerit.
ficta sunt ergo ista ad rem quandam significandam tam longe
alteque maiorem et tam incomparabiliter differentem, ut per
illum fictum hominem deus uerus intellegatur. sicut autem
dicta, ita etiam facta finguntur sine mendacio ad aliquam
rem significandam. unde est etiam illud eiusdem domini,
quod in fici arbore fructum quaesiuit eo tempore, quo illa
poma nondum essent. non enim dubium est illam inquisitionem
non fuisse ueram. quiuis enim hominum sciret, si
non diuinitate, uel tempore poma illam arborem non habere.
fictio igitur, quae ad aliquam ueritatem refertur, figura est;
quae non refertur, mendacium est. quid ergo significat quod
se ire longius dominus finxit, cum comitaretur discipulis, exponens
eis sanctas scripturas, utrum ipse esset ignorantibus ?
quid putamus, nisi quia hospitalitatis officio ad suam cognitionem
peruenire posse homines intimauit? ut, cum longius
ipse ab hominibus abscesserit super omnes caelos, tamen ita
cum eis sit qui haec exhibent seruis eius, ut, cum dicere
coeperint: domine, quando te uidimus hospitem et
adduximus? tamquam eum scilicet qui longe abscesserat,
respondeat ille: cum uni ex minimis meis fecistis.
tenet ergo Christum, ne longius ab illo eat, quisquis catecizatus
uerbo in omnibus bonis ei qui se catecizat communicat;
sicut apostolus dicit: communicet qui catecizatur
uerbo ei qui se catecizat in omnibus bonis; et alio [*] [*]
loco, cum dixisset: necessitatibus sanctorum communicantes,
statim subiecit: hospitalitatem sectantes.
et isti enim catecizati erant uerbo, cum eis exponeret
scripturas, et quia hospitalitatem sectati sunt, eum quem in
ipsa expositione scripturarum non cognouerunt in panis fractione
cognoscunt. non enim auditores legis iusti sunt apud
deum, sed factores legis iustificabuntur.

IAM HINC EX LIBRO CONTRA MENDACIVM AD CONSENTIVM-

Euangelista dicens: ipse autem ae finxit longius ire,
etiam ipsum uerbum posuit, quo mendaces nimium delectantur,
ut impune mentiantur; quasi mendacium omne, quod fingitur,
cum ueraciter aliud ex alio significandi causa tam
multa fingantur. si ergo nihil aliud significasset Iesus in eo,
quod longius se ire finxit, merito iudicaretur esse mendacium.
porro autem, si bene intellegatur et ad id quod uoluit significare
referatur, inuenitur esse mysterium. alioquin erunt
cuncta mendacia, quae propter quandam rerum significandarum
similitudinem, cum gesta non sint, tamquam gesta narrantur.
unde est et illa de duobus unius hominis filiis, maiore, qui
mansit apud patrem suum, et minore, qui longe peregrinatus
est, tam prolixa narratio. in quo genere fingendi humana
etiam dicta uel facta inrationabilibus animantibus et rebus
sensu carentibus homines addiderunt, ut eius modi fictis
narrationibus, sed ueracibus significationibus quod uellent
commendatius intimarent. nec aput auctores tantum saecularium
litterarum, ut apud Horatium, mus loquitur muri et [*] [*]

mustela uulpiculae, ut per narrationem fictam ad id quod
agitur uerax significatio referatur; unde et Aesopi tales fabulas
ad eum finem relatas nullus tam ineruditus fuit, qui
putaret appellanda mendacia. sed in litteris quoque sacris,
sicut in libro Iudicum ligna sibi regem requirunt et locuntur
ad oleam et ad, ficum et ad uitem et ad robum; quod totum
utique fingitur, ut ad rem, quae intenditur, ficta quidem
narratione, non mendaci tamen, sed ueraci significatione
ueniatur. haec dixi propter quod scriptum est de Iesu: et
ipse se finxit longius ire, ne quisquam ex hoc uerbo,
sicut Priscillianistae licitum uolunt habere mendacium, insuper
etiam Christum contendat fuisse mentitum. quisquis
autem uult intellegere illud fingendo quid praefigurauerit,
attendat quid agendo perfecerit. longius namque postea profectus
super omnes caelos non tamen deseruit discipulos suos.
propter hoc significandum futurum diuinitus factum ad praesens
illud est humanitus fictum. et ideo significatio uerax in
illa est fictione praemissa, quia in hac profectione illius est
significationis ueritas subsecuta. ille igitur contendat Christum
mentitum esse fingendo, qui negat eum quod significauit
implesse faciendo.

Non est ergo mendacium, cum silendo absconditur uerum,
sed cum loquendo promitur falsum. Iacob autem quod matre
fecit auctore, ut patrem fallere uideretur, si diligenter et
fideliter attendatur, non est mendacium, sed mysterium. quae [*] [*]

si mendacia dixerimus, omnes etiam parabolae ac figurae
significandarum quarumque rerum, quae non ad proprietatem
accipiendae sunt, sed in eis aliud ex alio est intellegendum,
dicentur esse mendacia; quod absit omnino. nam qui hoc
putat, tropicis etiam tam multis locutionibus omnibus potest
hanc importare calumniam, ita ut et ipsa quae appellatur
metafora, hoc est de re propria ad rem non propriam uerbi
alicuius usurpata translatio, possit ista ratione mendacium
nuncupari. cum enim dicimus fluctuare segetes, gemmare
uites, floridam iuuentutem, niueam canitiem, procul dubio,
fluctus, gemmas, florem, niuem quia in his rebus non inuenimus,
in quas haec uerba aliunde transtulimus, ab istis mendacia
putabuntur. et petra Christus et cor lapideum Iudaeorum.
item leo Christus et leo diabolus et innumerabilia talia dicuntur
esse mendacia. quid, quod haec tropica locutio usque
ad eam peruenit quae appellatur antifrasis, ut dicatur abundare
quod non est, dicatur dulce quod acidum est, lucus, quod non
luceat, Parcae, quod non parcant? unde illud est in scripturis
sanctis: si non in faciem benedixerit tibi; quod diabolus
ait domino de sancto Iob, et intellegitur „maledixerit".
quo uerbo et Nabutthei fictum crimen a calumniantibus nominatum
est. dictum est enim, quod benedixerit regi, hoc est
maledixerit. hi omnes modi locutionum mendacia putabuntur,
si locutio uel actio figurata in mendacio deputabitur. si autem
non est mendacium, quando ad intellegentiam ueritatis aliud
ex alio significantia referuntur, profecto non solum hoc quod
fecit aut dixit Iacob patri, ut benediceretur, sed neque illud
quod Ioseph uelut inludendis locutus est fratribus, nec quod [*] [*]
Dauid simulauit insaniam, nec cetera huius modi mendacia
iudicanda sunt, sed locutiones actionesque propheticae ad ea
quae uera sunt intellegenda referendae; quae propterea figuratis
uelut amictibus obteguntur, ut sensum pie quaerentis exerceant
et ne nudata ac promta uilescant. quamuis quae aliis
locis aperte ac manifeste dicta didicimus, cum ea ipsa de
abditis eruuntur, quodam modo in nostra cognitione renouantur
et renouata dulcescunt, nec inuidentur discentibus,
quod his modis obscurantur, sed commendantur magis, ut
quasi subtracta desiderentur ardentius et inueniantur desiderata
iucundius. tamen uera, non falsa dicuntur, quoniam uera, non
falsa significantur seu uerbo seu facto. quae significantur
utique enim, ipsa dicuntur. putantur autem mendacia, quoniam
non ea quae uera significantur dicta intelleguntur, sed ea
quae falsa sunt dicta esse creduntur. hoc ut exemplis fiat
planius, id ipsum quod Iacob fecit attende. hedinis certe
pellibus membra contexit. si causam proximam requiramus,
mentitum putabimus; hoc enim fecit, ut putaretur esse qui
non erat. si autem hoc factum ad illud propter quod significandum
re uera factum est referatur, per hedinas pelles peccata,
per eum uero qui eis se operuit ille significatus est qui
non sua, sed aliena peccata portauit. uerax ergo significatio
nullo modo mendacium recte dici potest. ut autem in facto,
ita et in uerbo. nam cum ei pater dixisset: quis es tu,
fili? ille respondit: ego Esau primogenitus tuus. hoc
si referatur ad duos illos geminos, mendacium uidebitur; si [*] [*] [*] [*]
antem ad illud propter quod significandum ista gesta, dicta,
conscripta sunt, ille est intellegendus in corpore suo, quod
est eius ecclesia, qui de hac re loquens ait: cum uideritis
Abraham, Isaac et Iacob et omnes prophetas in
regno dei, uos autem expelli foras; et uenient ab
oriente et occidente et aquilone et austro et accumbent
in regno dei. et ecce sunt nouissimi qui erant
primi, et sunt primi qui erant nouissimi. sic enim
quodam modo minor maioris primatum frater abstulit atque
in se transtulit fratris. cum igitur tam uera tamque significentur
ueraciter, quid hic debet putari factum dictumue
mendaciter? cum enim quae significantur non utique non sunt
in ueritate, sed sunt seu praeterita seu praesentia seu futura,
procul dubio uera significatio est nullumque mendacium.

ITEM INTER CETERA EX EODEM LIBRO.

Sed aliquanto commendatius oportet ut dicam, cur ista mihi
uideatur tripertita ratio disputandi aduersus eos qui patronas
mendaciis suis scripturas uolunt adhibere diuinas: ut prius
ostendamus nonnulla, quae ibi putantur esse mendacia, non
esse quod putantur, si recte intellegantur; deinde si qua ibi
mendacia manifesta sunt, imitanda non esse; tertio contra
omnes omnium opiniones, quibus uidetur ad uiri boni officium
pertinere aliquando mentiri, omni modo tenendum in doctrina
religionis nullo modo esse mentiendum.

Quando quidem illa Petri et Barnabae simulatio, qua gentes
iudaizare cogebant, merito reprehensa atque correpta est, et [*] [*]

ne tunc noceret et ne posteris ad imitandum ualeret. cum
enim uidisset apostolus Paulus, quia non recte ingrediuntur
ad ueritatem euangelii, dixit Petro coram omnibus: si tu,
cum sis Iudaeus, gentiliter et non iudaice uiuis,
quomodo gentes cogis iudaizare? id autem quod ipse
fecit, ut quasdam obseruationes legitimas Iudaica consuetudine
retinendo et agendo non se inimicum legis prophetisque monstraret,
absit, ut mendaciter eum fecisse credamus. de hac
quippe re satis est eius nota sententia, qua fuerat constitutum
nec Iudaeos, qui tunc in Christum credebant, prohibendos
esse a paternis traditionibus nec ad eas gentiles, cum christiani
fierent, esse cogendos, ut illa sacramenta, quae diuinitus
praecepta esse constaret, non tamquam sacrilegia fugerentur
nec tamen putarentur sic necessaria iam nouo testamento
reuelato, tamquam sine his quicumque conuerterentur ad
deum salui esse non possent. erant enim qui hoc putabant
atque praedicabant, quamuis iam recepto Christi euangelio, et
eis simulate consenserant Petrus et Barnabas ideoque cogebant
gentes iudaizare. id enim erat cogere, sic ea necessaria praedicare,
tamquam et recepto euangelio nulla sine illis salus
esset in Christo; hoc error quorundam putabat, hoc timor
Petri simulabat, hoc libertas Pauli redarguebat. quod ergo
ait: omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri facerem,
compatiendo id fecit, non mentiendo. fit enim quisque
tamquam ille cui uult subuenire, quando tanta misericordia
subuenit, quanta sibi subueniri uellet, si esset ipse in
eadem miseria constitutus. itaque fit tamquam ille, non quia
fallit illum, sed quia se cogitat sicut illum. unde illud est [*] [*] [*]
eius apostoli quod iam supra commemoraui: fratres, etsi
praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, uos
qui spiritales estis instruite huius modi in spiritu
mansuetudinis; intendens te ipsum, ne et tu temteris.
nam si propterea, quia dixit: factus sum Iudaeis
tamquam Iudaeus, et his qui sub lege erant tamquam
sub lege, ideo putandus est mendaciter suscepisse
legis ueteris sacramenta, debuit et gentium idolatriam eodem
modo mentiendo suscipere qui dixit etiam his qui sine lege
erant tamquam sine lege se factum, ut eos lucri faceret;
quod utique non fecit. non enim alicubi sacrificauit idolis
aut adorauit illa figmenta, ac non potius libere tamquam
martyr Christi detestanda et uitanda monstrauit.

Mendacium est quippe falsa significatio cum uoluntate
fallendi. non est autem falsa significatio, ubi, etsi aliud ex
alio significatur, uerum est tamen quod significatur, si recte
intellegatur.

Sunt quaedam eius modi etiam saluatoris in euangelio,
quia et ipse dominus prophetarum propheta esse dignatus
est. talia sunt illa, ubi de muliere, quae fluxum sanguinis
patiebatur, ait: quis me tetigit? et de Lazaro: ubi posuistis eum?
sic quippe interrogauit quasi nesciens quod
utique sciebat; ac per hoc nescire se finxit, ut aliquid aliud
illa uelut ignorantia sua significaret. quae significatio quoniam
uerax erat, mendacium profecto non erat. eos namque significabant
siue illa fluxum sanguinis patiens siue ille mortuus
quadriduanus, quos etiam qui cuncta sciebat quodam modo [*] [*]

nesciebat. nam et illa typum gerebat plebis gentium, unde
praemissa fuerat prophetia: populus, quem non cognoui,
seruiuit mihi; et Lazarus remotus a uiuentibus tamquam
ibi iacebat per significatiuam similitudinem, ubi ille cuius
uox est: proiectus sum a facie oculorum tuorum.
et ideo, tamquam nesciretur a Christo et illa quae fuerit et
iste ubi positus fuerit, uerbis interrogantis est figuratum et
omne uitatum ueraci significatione mendacium.

CLXXXI. EX LIBRO DE MENDACIO. DE MENDACH GENERIBVS OCTO.

Primum est capitale mendacium longeque fugiendum, quod
fit in doctrina religionis; ad quod mendacium nulla debet
condicione quisque adduci. secundum, ut aliquem laedat iniuste;
quod tale est, ut et nulli prosit et obsit alicui. tertium,
quod ita prodest alteri, ut obsit alteri, quamuis non ad immunditiam
obsit corporalem. quartum sola mentiendi fallendique
libidine, quod merum mendacium est. quintum, quod fit
placendi cupiditate de suaui eloquio. his omnibus penitus
euitatis atque eiectis sequitur sextum genus, quod et nulli
obest et prodest alicui; uelut si quispiam pecuniam alicuius
iniuste tollendam sciens ubi sit nescire se mentiatur. septimum,
quod et nulli obest et prodest alicui; uelut si nolens
hominem ad mortem quaesitum prodere mentiatur, non solum
iustum atque innocentem sed et reum, quia christianae [*] [*]

disciplinae sit, ut neque de cuiusquam correctione desperetur
neque cuiquam paenitendi aditus intercludatur. de quibus
duobus generibus, quae solent habere magnam controuersiam.
satis tractauimus et quid nobis placeret ostendimus, ut suscipiendis
incommoditatibus, quae honeste ac fortiter tolerantur,
haec quoque genera deuitentur a fortibus et fidelibus et
ueracibus uiris ac feminis.

Non ergo mentiendum quaerenti, ubi sit qui se fidei cuiuspiam
commiserit, sed fortius respondendum: "nec prodam nec
mentiar". fecit hoc episcopus quondam Thagastensis ecclesiae,
Firmus nomine, firmior uoluntate. nam cum ab eo quaereretur
homo iussu imperatoris per apparitores ab eo missos, quem
ad se confugientem diligentia quanta poterat occultabat,
respondit quaerentibus nec mentiri se posse nec hominem
prodere, passusque tam multa tormenta corporis — nondum
enim erant imperatores christiani — permansit in sententia.
deinde ad imperatorem ductus usque adeo mirabilis apparuit,
ut ipse homini, quem seruabat, indulgentiam sine ulla difficultate
impetraret. quid hoc fieri potest fortius atque constantius?

Octauum est genus mendacii, quod et nulli obest et ad hoc
prodest, ut ab immunditia corporali aliquem tueatur.

Non igitur mentiendum in doctrina pietatis; magnum enim
scelus est et primum genus detestabilis mendacii. non est
mentiendum secundo genere, quia nulli facienda est iniuria.
non est mentiendum tertio genere, quia nulli cum alterius
iniuria consulendum est. non est mentiendum quarto genere [*]

propter mendacii libidinem, quae per se ipsa uitiosa est. non
est mentiendum quinto genere, quia nec ipsa ueritas fine
placendi hominibus enuntianda est, quanto minus mendacium,
quod per se ipsum, quia mendacium est, utique turpe est.
non est mentiendum sexto genere; neque enim recte etiam
testimonii ueritas pro cuiusquam temporali commodo ac salute
corrumpitur. ad sempiternam uero salutem nullus ducendus
est opitulante mendacio; non enim malis conuertentium moribus
ad bonos mores conuertendus est, quia, si erga illum
faciendum est, debet etiam ipse conuersus facere erga alios,
atque ita non ad bonos, sed ad malos mores conuertitur, cum
hoc ei praebetur imitandum conuerso, quod ei praestitum est
conuertendo. neque septimo genere mentiendum est; non enim
cuiusquam commoditas aut salus temporalis perficiendae fidei
praeferenda est, nec, si quisquam in recte factis nostris tam
male mouetur, ut fiat etiam animo deterior longeque a pietate
remotior, propterea recte facta deserenda sunt, cum id nobis
praecipue tenendum sit, quo uocare atque inuitare debemus
quos sicut nosmet ipsos diligimus, fortissimoque animo bibenda
est apostolica illa sententia: aliis quidem odor uitae in
uitam, aliis odor mortis in mortem; et ad haec
quis idoneus? nec octauo genere mentiendum est, quia et
in bonis castitas animi pudicitia corporis et in malis id quod
ipsi facimus eo quod fieri sinimus maius est. in his autem
octo generibus tanto quisque minus peccat, cum mentitur,
quanto emergit ad octauum; tanto amplius, quanto emergit [*] [*]
ad primum. quisquis autem esse aliquod genus mendacii,
quod peccatum non sit, putauerit, decipiet se ipsum turpiter,
cum honestum se deceptorem arbitratur aliorum.

CLXXXII. EX LIBRO CONTRA MENDACIVM AD CONSENTIVM. CONTRA EOS QVI AD MENTIENDVM VELVT PATROCINANTIA SIBI DE SCRIPTVRIS EXEMPLA PROPONVNT.

Quapropter quando nobis de scripturis sanctis mentiendi
ponuntur exempla, aut mendacia non sunt, sed putantur esse,
dum non intelleguntur, aut, si mendacia sunt, imitanda non
sunt, quia iusta esse non possunt. sed quod scriptum est
bene deum fecisse cum hebraeis obstetricibus et cum Raab
Hiericuntina meretrice, non ideo factum est, quia mentitae
sunt, sed quia in homines dei misericordes fuerunt. non est
itaque in eis remunerata fallacia, sed beniuolentia, benignitas
mentis, non iniquitas mentientis. sicut enim mirum absurdumque
non esset, si alio prius tempore commissa ab eis opera
mala deus propter posteriora opera bona uellet ignoscere, ita
mirandum non est, quod uno tempore in una causa deus
utrumque conspiciens, id est factum misericordiae factumque
fallaciter, et bonum remunerauit et propter hoc bonum illud
malum ignouit. si enim peccata, quae propter carnis [*] [*]

concupiscentiam, non propter misericordiam fiunt, propter posteriora
tempora misericordiae dimittuntur, cur non merito dimittuntur
quae propter ipsam misericordiam committuntur? grauius est
enim peccatum, quod animo nocentis quam quod animo subuenientis
efficitur. ac per hoc si illud deletur opera misericordiae
postea subsequente, cur hoc quod est leuius non
deleatur ipsa hominis misericordia et praecedente, ut peccet,
et comitante, cum peccat? ita quidem uideri potest. uerum
tamen aliud est dicere: "peccare quidem non debui; sed opera
misericordiae faciam, quibus deleam quod ante peccaui"; et
aliud est dicere: "peccare debeo, quia non possum aliter misereri".
aliud est, inquam, dicere: "quia iam peccauimus, bene
faciamus"; et aliud est dicere: "peccemus, ut bene faciamus".
ibi dicimus: "faciamus bona, quia fecimus mala"; hic autem:
faciamus mala, ut ueniant bona. ac per hoc ibi exhaurienda
est sentina peccati, hic cauenda est doctrina peccandi.