Excerpta ex Operibus Augustini (173-176)

CLVII. SEQVITVR: QVID AD VERAM KESVBREOTIONIS FIDEM VEL PLATO VEL LABEO VEL ETIAM VARBO CONFERRE POTVERINT, SI OPINIONES EORVM IN VNAM SENTENTIAM CONVENISSENT.

Nonnulli nostri propter quoddam praeclarissimum loquendi
genus et propter nonnulla, quae ueraciter sensit, amantes Platonem
dicunt eum aliquid simile nobis etiam de mortuorum
resurrectione sensisse. quod quidem sic tangit in libris de
re publica Tullius, ut eum lusisse potius quam quod id uerum
esse affirmet dicere uoluisse. inducit enim hominem reuixisse
et narrasse quaedam, quae Platonicis disputationibus congruebant.
Labeo etiam duos dicit uno die fuisse defunctos et
occurrisse inuicem in quodam compito, deinde ad corpora sua
iussos fuisse remeare et constituisse inter se amicos se esse
uicturos, atque ita esse factum, donec postea morerentur. sed
isti auctores talem resurrectionem corporis factam fuisse narrarunt,
quales fuerunt eorum, quos resurrexisse nouimus et huic
quidem redditos uitae, sed non eo modo, at non morerentur
ulterius. mirabilius autem quidam Marcus Varro ponit in
libris, quos conscripsit de gente populi Romani, cuius putaui [*] [*]

uerba ipsa ponenda. "genethliaci quidam scripserunt" inquit
"esse in renascendis hominibus quam appellant παλγγενεσίαν
Graeci; adscripserunt confici in annis numero CCCCXL, ut idem
corpus et eadem anima, quae fuerint coniuncta in homine
aliquando, eadem rursus redeant in coniunctionem." iste Varro
quidem sine illi genethliaci nescio qui — non enim nomina
eorum prodidit quorum commemorauit sententiam — aliquid
dixerunt, quod licet falsum sit — cum enim semel ad eadem corpora,
quae gesserunt, animae redierint, numquam ea sunt postea
relicturae — tamen multa illius impossibilitatis, qua contra
nos isti garriunt, argumenta conuellit et destruit. qui enim
hoc sentiunt sine senserunt, non eis uisum est fieri non posse, ut
dilapsa cadauera in auras, in puluerem, in cinerem, in humores,
in corpora uescentium bestiarum uel ipsorum quoque hominum
ad id rursus redeant quod fuerunt. quapropter Plato et Porphyrius
uel potius quicumque illos diligunt et adhuc uiuunt,
si nobis consentiunt etiam sanctas animas ad corpora redituras,
sicut ait Plato, nec tamen ad mala ulla redituras, sicut ait
Porphyrius, ut ex his fiat consequens, quod fides praedicat
christiana, talia corpora recepturas, in quibus sine ullo modo in
aeternum feliciter uiuant, assumant etiam hoc de Varrone, ut
ad eadem corpora redeant, in quibus antea fuerunt, et apud
eos tota quaestio de carnis in aeternum resurrectione soluetur. [*]

[DE QVALITATE VISIONIS, QVA IN FVTVRO SAECVLO SANCTI DEVM VIDEBVNT. EX EODEM LIBRO XXII.

Nunc iam quid acturi sint in corporibus immortalibus atque
in spiritalibus sancti non adhuc eorum carne carnaliter, sed
spiritaliter iam uiuente, quantum dominus dignatur adiuuare
uideamus. et illa quidem actio uel potius quies atque otium
quale futurum sit, si uerum uelim dicere, nescio. non enim
hoc umquam per sensus corporis uidi. si autem mente, id est
intellegentia, uidisse me dicam, quantum est aut quid est
nostra intellegentia ad illam excellentiam ? ibi est enim pax
dei, quae, sicut dicit apostolus, superat omnem intellectum.
quem nisi nostrum, aut fortasse etiam sanctorum
angelorum P non enim et dei. si ergo sancti in dei pace
uicturi sunt, profecto in ea pace uicturi sunt, quae superat
omnem intellectum. quoniam nostrum quidem superat, non
est dubium; si autem superat et angelorum, ut nec ipsos
excepisse uideatur, qui ait omnem intellectum: secundum
hoc dictum esse debemus accipere, quia pacem dei, qua deus
ipse pacatus est, sicut deus nouit, non eam nos sic possumus
nosse nec ulli angeli. superat itaque omnem intellectum,
non dubium quod praeter suum. sed quia et nos pro modo
nostro pacis eius participes facti summam in nobis atque
inter nos et cum ipso pacem, quantum nostrum summum est,
obtinebimus: isto modo pro suo modo sciunt eam sancti angeli;
homines autem nunc longe infra, quantumlibet prouectu mentis [*] [*]

excellant. considerandum est enim, quantus uir dicebat: ex
parte enim scimus et ex parte prophetamus, donec
ueniat quod perfectum est; et: uidemus nunc per
speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem.
sic iam uident sancti angeli, qui etiam nostri angeli dicti
sunt, quia eruti de potestate tenebrarum et accepto spiritus
pignore translati ad regnum Christi ad eos angelos iam coepimus
pertinere, cum quibus nobis erit sancta atque dulcissima,
de qua iam tot libros scripsimus, dei ciuitas ipsa communis.
sic sunt ergo angeli nostri, qui sunt angeli dei, quemadmodum
Christus dei Christus est noster. dei sunt, quia deum
non reliquerunt; nostri sunt, quia suos ciues nos habere coeperunt.
dixit autem dominus Iesus: uidete, ne contemnatis
unum de pusillis istis. dico enim nobis, quia
angeli eorum semper in caelis uident faciem patris
mei, qui in caelis est. sicut ergo illi uident, ita et nos
uisuri sumus; sed nondum ita uidemus. propter quod ait
apostolus quod paulo ante dixi: uidemus nunc per speculum
in aenigmate, tunc autem facie ad faciem.
praemium itaque fidei nobis uisio ista seruatur, de qua et
Iohannes apostolus loquens: cum apparuerit, inquit, similes
ei erimus, quoniam uidebimus eum sicuti est.
facies autem dei manifestatio eius intellegenda est, non aliquod
tale membrum, quale nos habemus in corpore atque
isto nomine nuncupamus.

Quapropter cum ex me quaeritur, quid acturi sint sancti
in illo corpore spiritali, non dico quod iam uideo, sed dico [*] [*]

quod credo secundum illud quod in psalmo lego: credidi
propter quod et locutus sum. dico itaque: uisuri sunt
deum in ipso corpore; sed utrum per ipsum, sicut per corpus
nunc uidemus solem, lunam, stellas, mare ac terram et quae
sunt in ea, non parua quaestio est. durum est enim dicere,
quod sancti talia corpora tunc habebunt, ut non possint oculos
claudere atque aperire, cum nolent; durius autem, quod ibi
deum quisquis oculos clauserit non uidebit. si enim propheta
Heliseus puerum suum Giezi absens corpore uidit accipientem
munera, quae dedit ei Neman Syrus, quem propheta memoratus
a leprae deformitate mundauerat, quod seruus nequam domino
suo non uidente latenter se fecisse putauerat, quanto magis
in illo corpore spiritali uidebunt sancti omnia, non solum si
oculos claudant, uerum etiam unde sunt corpore absentes.
tunc enim erit perfectum illud de quo loquens apostolus : ex
parte, inquit, scimus et ex parte prophetamus; cum
autem uenerit quod perfectum est, quod ex parte
est euacuabitur. deinde ut quomodo posset aliqua similitudine
ostenderet, quantum ab illa quae futura est distet
haec uita, non qualiumcumque hominum, uerum etiam qui
praecipua hic sanctitate sunt praediti: cum essem, inquit,
paruulus, quasi paruulus sapiebam, quasi paruulus
loquebar, quasi paruulus cogitabam; cum
autem factus sum uir, euacuaui ea quae paruuli
erant. uidemus nunc per speculum in aenigmate, [*] [*]
tunc autem facie ad faciem; nunc scio ex parte,
tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum. si
ergo in hac uita, ubi hominum mirabilium prophetia ita comparanda
est illi uitae quasi paruuli ad iuuenem, uidit tamen
Heliseus accipientem munera seruum suum, ubi ipse non
erat: itane cum uenerit quod perfectum est nec iam corpus
corruptibile aggrauabit animam, sed incorruptibile nihil impediet,
illi sancti ad ea quae uidenda sunt oculis corporeis,
quibus Heliseus absens ad seruum suum uidendum non indiguit,
indigebunt? nam secundum interpretes septuaginta ista
sunt ad Giezi uerba prophetae: nonne cor meum iuit
tecum, quando conuersus est uir de curru in obuiam
tibi et accepisti pecuniam? et cetera; sicut
autem ex hebraeo interpretatus est presbyter Hieronymus:
nonne cor meum, inquit, in praesentia erat, quando
reuersus est homo de curru suo in occursum tibi?
corde suo ergo se dixit hoc uidisse propheta, adiuto quidem
mirabiliter nullo dubitante diuinitus. sed quanto amplius tunc
omnes munere isto abundabunt, cum deus erit omnia in
omnibus! habebunt tamen etiam illi oculi corporei officium
suum et in loco suo erunt uteturque illis spiritus per spiritale
corpus. neque enim et ille propheta, quia non eis indiguit,
ut uideret absentem, non eis usus est ad uidenda praesentia;
quae tamen spiritu uidere posset, etiam si illos clauderet, sicut
uidit absentia, ubi cum eis ipse non erat. absit ergo, ut [*] [*] [*] [*]
dicamus illos sanctos in illa uita deum clausis oculis non
uisuros, quem spiritu semper uidebunt.

Sed utrum uidebunt et per oculos corporis, cum eos apertos
habebunt, inde quaestio est. si enim tantum poterunt in
corpore spiritali eo modo utique etiam ipsi oculi spiritales,
quantum possunt isti quales nunc habemus: procul dubio per
eos deus uideri non poterit. longe itaque alterius erunt
potentiae, si per eos uidebitur incorporea illa natura, quae non
continetur loco, sed ubique tota est. non enim quia dicimus
deum et in caelo esse et in terra — ipse quippe ait per prophetam:
caelum et terram ego impleo - aliam partem
dicturi sumus eum in caelo habere et in terra aliam; sed
totus in caelo est, totus in terra, non alternis temporibus, sed
utrumque simul, quod nulla natura corporalis potest. uis
itaque praepollentior oculorum erit illorum, non ut acrius
uideant, quam quidam perhibentur uidere serpentes uel aquilae
— quantalibet enim acrimonia cernendi eadem quoque animalia
nihil aliud possunt uidere quam corpora — sed ut
uideant et incorporalia. et fortasse ista uirtus magna cernendi
data fuerit ad horam etiam in isto mortali corpore oculis
sancti uiri Iob, quando ait ad deum: in obauditu auris
audiebam te prius, nunc autem oculus meus uidet
te; propterea despexi memet ipsum et distabui et
aestimaui me terram et cinerem; quamuis nihil hic
prohibeat oculum cordis intellegi, de quibus oculis ait [*] [*]

apostolus: inluminatos oculos habere cordis uestri. ipsis
autem uideri deum, cum uidebitur, christianus ambigit nemo,
qui fideliter accipit quod ait deus ille magister: beati
mundicordes, quoniam ipsi deum uidebunt. sed
utrum etiam corporalibus ibi oculis uideatur, hoc in ista
quaestione uersamus.

Illud enim quod scriptum est: et uidebit omnis caro
salutare dei, sine ullius nodo difficultatis sic intellegi
potest, ac si dictum fuerit: "et uidebit omnis homo Christum
dei, qui utique in corpore uisus est et in corpore uidebitur,
quando uinos et mortuos iudicabit. quod autem ipse sit
salutare dei, multa sunt et alia testimonia scripturarum; sed
euidentius uenerandi illius senis Symeonis uerba declarant,
qui cum infantem Christum accepisset in manus suas: nunc,
inquit, dimittis, domine, seruum tuum secundum
uerbum tuum in pace, quoniam uiderunt oculi mei
salutare tuum. illud etiam quod ait supra memoratus Iob,
sicut in exemplaribus, quae ex hebraeo sunt, inuenitur: et
in carne mea uidebo deum, resurrectionem quidem carnis
sine dubio prophetauit, non tamen dixit: "per carnem meam".
quod quidem si dixisset, posset deus Christus intellegi, qui
per carnem in carne uidebitur; nunc uero potest et sic accipi:
in carne mea uidebo deum, ac si dixisset: "in carne mea
ero, cum uidebo deum". et illud quod ait apostolus: facie
ad faciem non cogit, ut deum per hanc faciem corporalem,
ubi sunt oculi corporales, nos nisuros esse credamus, quem [*] [*] [*]

spiritu sine intermissione uidebimus. nisi enim esset etiam
interioris hominis facies, non diceret idem apostolos: nos
autem reuelata facie gloriam domini speculantes
in eandem imaginem transformamur de gloria in
gloriam, tamquam a domini spiritu; nec aliter intellegimus
et quod in psalmo canitur: accedite ad eum et
inluminamini, et facies uestrae non erubescent.
fide quippe acceditur ad deum, quam cordis constat esse, non
corporis. sed quia spiritale corpus nescimus quantos habebit
accessus — de re quippe inexperta loquimur — ubi aliqua
quae aliter intellegi nequeat diuinarum scripturarum non
occurrit et succurrit auctoritas, necesse est, ut contingat in
nobis quod legitur in libro Sapientiae: cogitationes mortalium
timidae et incertae prouidentiae nostrae.

Ratiocinatio quippe illa philosophorum, qua disputant ita
mentis aspectu intellegibilia uideri et sensu corporis sensibilia,
id est corporalia, ut nec intellegibilia per corpus nec
corporalia per se ipsam mens ualeat intueri, si posset nobis
esse certissima, profecto certum esset per oculos corporis
etiam spiritalis nullo modo posse uideri deum. sed istam
ratiocinationem et uera ratio et prophetica inridet auctoritas.
quis enim ita sit auersus a uero, ut dicere audeat deum
corporalia ista nescire? numquid ergo corpus habet, per cuius
oculos ea possit addiscere P deinde quod de propheta Heliseo
paulo ante diximus nonne satis indicat etiam spiritu, non
per corpus, corporalia posse cerni? quando enim seruus ille
munera accepit, utique corporaliter gestum est; quod tamen [*] [*]

propheta non per corpus, sed per spiritum nidit. sicut ergo
constat corpora uideri spiritu, quid, si tanta erit potentia
spiritalis corporis, ut corpore uideatur et spiritus? spiritus
enim est deus. deinde uitam quidem suam, qua nunc uiuit
in corpore et haec terrena membra uegetat facitque uiuentia,
interiore sensu quisque, non per corporeos oculos nouit; aliorum
uero uitas, cum sint inuisibiles, per corpus uidet. nam unde
uiuentia discernimus a non uiuentibus corpora, nisi corpora
simul uitasque uideamus, quas nisi per corpus uidere non
possumus? uitas autem sine corporibus corporeis oculis non
uidemus.

Quam ob rem fieri potest ualdeque credibile est sic nos
esse uisuros mundana tunc corpora caeli noni et terrae nonae.
ut deum ubique praesentem et uniuersa etiam corporalia
gubernantem per corpora, quae gestabimus et quae conspiciemus,
quaquauersum oculos duxerimus, clarissima perspicuitate
uideamus, non sicut nunc inuisibilia dei per ea quae facta
sunt intellecta conspiciuntur, per speculum in aenigmate, ex
parte, ubi plus in nobis ualet fides, qua credimus, quam rerum
corporalium species, quam per oculos cernimus corporales. sed
sicut homines, inter quos uiuentes motusque uitales exerentes
uiuimus, mox ut aspicimus, non credimus uiuere, sed uidemus,
cum eorum uitam sine corporibus uidere nequeamus, quam
tamen in eis per corpora remota omni ambiguitate conspicimus:
ita quacumque spiritalia illa lumina corporum nostrorum [*] [*]

circumferemus, incorporeum deum omnia regentem etiam per
corpora contuebimur. aut ergo sic per illos oculos uidebitur
deus, ut aliquid habeant in tanta excellentia menti simile,
quo et incorporea natura cernatur, quod ullis exemplis sine
scripturarum testimoniis diuinarum uel difficile est uel impossibile
ostendere; aut, quod est ad intellegendum facilius,
ita nobis deus erit notus atque conspicuus, ut uideatur spiritu
a singulis nobis in singulis nobis, uideatur ab altero in altero,
uideatur in se ipso, uideatur in caelo nouo et terra noua
atque in omni quae tunc fuerit creatura, uideatur et per corpora
in omni corpore, quocumque fuerint spiritalis corporis
oculi acie perueniente directi. patebunt etiam cogitationes
nostrae inuicem nobis. tunc enim implebitur quod apostolus,
cum dixisset: nolite ante tempus quicquam iudicare,
mox addidit: donec ueniat dominus et inluminet
abscondita tenebrarum, et manifestabit cogitationes
cordis; et tunc laus erit unicuique a deo.]

CLVIII. EX EODEM LIBRO DE CIVITATE DEI XXII. DE AETERNA FELICITATE CIVITATIS DEI SABBATOQVE PERPETVO.

Quanta erit illa felicitas, ubi nullum erit malum, nullum
latebit bonum, uacabitur dei laudibus, qui erit omnia in omnibus!
nam quid aliud agatur, ubi neque ulla desidia [*] [*]

cessabitur neque ulla indigentia laborabitur, nescio. admoneor
etiam sancto cantico, ubi lego uel audio: beati qui habitant
in domo tua; in saecula saeculorum laudabunt
te. omnia membra et uiscera incorruptibilis corporis, quae
nunc uidemus per usus necessitatis uarios distributa, quoniam
tunc non erit ipsa necessitas, sed plena, certa securitas, sempiterna
felicitas, proficient laudibus dei. omnes quippe illi de
quibus iam sum locutus qui nunc latent harmoniae corporalis
numeri non latebunt, intrinsecus et extrinsecus per corporis
cuncta dispositi, et cum ceteris rebus, quae ibi magnae atque
mirabiles uidebuntur, rationales mentes in tanti artificis laude
rationabilis pulchritudinis delectatione succendent. qui motus
illic talium corporum sint futuri temere definire non audeo,
quod excogitare non ualeo; tamen et motus et status sicut
ipsa species decens erit, quicumque erit, ubi quod non decebit
non erit. certe ubi uolet spiritus, ibi erit protinus corpus;
nec uolet aliquid spiritus, quod nec spiritum possit decere
nec corpus. uera ibi gloria erit, ubi laudantis nec errore
quisquam nec adulatione decipitur; uerus honor, qui nulli
negabitur digno, nulli deferetur indigno; sed nec ad eum
ambiet ullus indignus, ubi nullus permittetur esse nisi dignus;
uera pax, ubi nihil aduersi nec a se ipso nec ab aliquo [*] [*]
quisque patitur. praemium uirtutis erit ipse qui uirtutem dedit
eique se ipsum, quo melius et maius nihil possit esse, promisit.
quid est enim aliud quod per prophetam dixit: ero
illorum deus, et ipsi erunt mihi plebs, nisi: "ego ero
unde satientur, ego ero quaecumque ab hominibus honeste
desiderantur, et uita et salus et uictus et copia et gloria et
honor et pax et omnia bona"? sic enim et illud recte intellegitur
quod ait apostolus: ut sit deus omnia in omnibus.
ipse finis erit desideriorum nostrorum, qui sine fine
uidebitur, sine fastidio amabitur, sine fatigatione laudabitur.
hoc munus, hic affectus, hic actus profecto erit omnibus sicut
ipsa uita communis aeterna.

Ceterum qui futuri sunt pro meritis praemiorum etiam gradus
honorum atque gloriarum, quis est idoneus cogitare,
quanto magis dicere? quod tamen futuri sint non est ambiguum.
atque id etiam beata illa ciuitas magnum in se bonum uidebit,
quod nulli superiori ullus inferior inuidebit, sicut nunc
non inuident archangelis angeli ceteri; tamque nolet esse
unusquisque quod non accepit, quamuis sit pacatissimo concordiae
uinculo ei qui accepit obstrictus, quam nec in corpore
uult oculus esse qui est digitus, cum membrum utrumque
contineat totius carnis pacata compago. sic itaque habebit
donum alius alio minus, ut hoc quoque donum habeat, ne uelit
amplius. [*] [*]

Nec ideo liberum arbitrium non habebunt, quia peccata
eos delectare non poterunt; magis quippe erit liberum a
delectatione peccandi usque ad delectationem non peccandi
indeclinabilem liberatum. nam primum liberum arbitrium,
quod homini datum est, quando primum creatus est rectus,
potuit non peccare, sed potuit et peccare; hoc autem nouissimum
eo potentius erit, quo peccare non poterit; uerum hoc
quoque dei munere, non suae possibilitate naturae. aliud est
enim esse deum, aliud participem dei. deus natura peccare
non potest; particeps uero dei ab illo accepit, ut peccare non
possit. seruandi autem gradus erant diuini muneris, ut primum
daretur liberum arbitrium, quo non peccare homo posset,
nouissimum, quo peccare non posset, atque illud ad comparandum
meritum, hoc ad recipiendum praemium pertineret.
sed quia peccauit ista natura. cum peccare potuit, largiore
gratia liberatur, ut ad eam perducatur libertatem, in qua
peccare non possit. sicut enim prima immortalitas fuit, quam
peccando Adam perdidit, posse non mori, nouissima erit non
posse mori: ita primum liberum arbitrium posse non peccare,
nouissimum non\'posse peccare. sic enim erit inamissibilis
uoluntas pietatis et aequitatis, quomodo est felicitatis. nam
utique peccando nec pietatem nec felicitatem tenuimus, uoluntatem
uero felicitatis nec perdita felicitate perdidimus. certe
deus ipse numquid, quoniam peccare non potest, ideo liberum
arbitrium habere negandus est? [*]

Erit ergo illius ciuitatis et una in omnibus et inseparabilis
in singulis uoluntas libera, ab omni malo liberata et impleta
omni bono, fruens indeficienter aeternorum iucunditate gaudiorum,
oblita culparum, oblita poenarum; nec ideo tamen
suae liberationis oblita, ut liberatori suo non sit ingrata;
quantum ergo attinet ad scientiam rationalem, memor praeteritorum
etiam malorum suorum, quantum autem ad experientis
sensum, prorsus immemor. nam et peritissimus medicus,
sicut arte sciuntur, omnes fere morbos corporis nouit; sicut
autem corpore sentiuntur, plurimos nescit, quos ipse non
passus est. ut ergo scientiae malorum duae sunt, una, qua
potentiam mentis non latent, altera, qua experientis sensibus
inhaerent — aliter quippe sciuntur uitia omnia per sapientiae
doctrinam, aliter per insipientis pessimam uitam — ita et
obliuiones malorum duae sunt. aliter ea namque obliuiscitur
eruditus et doctus, aliter expertus et passus; ille, si peritiam
neglegat, iste, si miseria careat. secundum hanc obliuionem,
quam posteriore loco posui, non erunt memores sancti praeteritorum
malorum; carebunt enim omnibus, ita ut penitus
deleantur de sensibus eorum. ea tamen potentia scientiae,
quae magna in eis erit, non solum sua praeterita sed etiam
damnatorum eos sempiterna miseria non latebit. alioquin si
se fuisse miseros nescituri sunt, quomodo, sicut ait psalmus,
misericordias domini in aeternum cantabunt? quo [*] [*]

cantico in gloriam gratiae domini Christi, cuius sanguine
liberati sumus, nihil erit profecto iucundius illi ciuitati. ibi
perficietur: uacate et uidete, quoniam ego sum deus;
quod erit uere maxime sabbatum non habens uesperam, quod
commendauit dominus in primis operibus mundi, ubi legitur:
et requieuit deus die septimo ab omnibus operibus
suis, quae fecit. et benedixit deus diem septimum
et sanctificauit eum, quia in eo requieuit ab omnibus
operibus suis, quae inchoauit deus facere. dies
enim septimus etiam nos ipsi erimus, quando eius fuerimus
benedictione et sanctificatione pleni atque perfecti. ibi uacantes
uidebimus, quoniam ipse est deus; quod nobis nos ipsi esse
uoluimus, quando ab illo cecidimus audientes a seductore:
eritis sicut di et recedentes a uero deo, quo faciente di
essemus eius participatione, non desertione. quid enim sine
illo fecimus, nisi quod in ira eius defecimus? a quo refecti
et gratia maiore perfecti uacabimus in aeternum uidentes, quia
ipse est deus, quo pleni erimus, quando ipse erit omnia in
omnibus. nam et ipsa opera bona nostra, quando ipsius potius
intelleguntur esse quam nostra, tunc nobis ad hoc sabbatum
adipiscendum imputantur, quia, si nobis ea tribuerimus, seruilia
erunt, cum de sabbato dicatur: omne opus seruile [*] [*]
non facietis in eo. propter quod et per Ezechihel prophetam
dicitur: et sabbata mea dedi eis in signum inter me
et inter eos, ut scirent quia ego dominus, qui
sanctifico eos. hoc perfecte tunc sciemus, quando perfecte
uacabimus, et perfecte uidebimus, quia ipse est deus.

Ipse etiam numerus aetatum ueluti dierum si secundum
eos articulos temporis computetur, qui in scripturis uidentur
expressi, iste sabbatismus euidentius apparebit, quoniam septimus
inuenitur; ut prima aetas tamquam primus dies sit
ab Adam usque ad diluuium, secunda inde usque ad Abraham,
non aequalitate temporum, sed numero generationum; denas
quippe habere reperiuntur. hinc iam, sicut Matthaeus euangelista
determinat, tres aetates usque ad Christi subsecuntur
aduentum, quae singulae denis et quaternis generationibus explicantur:
ab Abraham usque ad Dauid una, altera inde
usque ad transmigrationem in Babyloniam, tertia inde usque
ad Christi carnalem natiuitatem. fiunt itaque omnes quinque.
sexta nunc agitur nullo generationum numero metienda
propter id quod dictum est: non est uestrum scire tempora,
quae pater posuit in sua potestate. post hanc
tamquam in die septimo requiescet deus, cum eundem diem
septimum, quod nos erimus, in se ipso deo faciet requiescere.
de istis porro aetatibus singulis nunc diligenter longum est
disputare; haec. autem septima erit sabbatum nostrum, cuius [*] [*]

finis non erit uespera, sed dominicus dies uelut octauus aeternus,
qui Christi resurrectione sacratus est, aeternam non solum
spiritus uerum etiam corporis requiem praefigurans. ibi uacabimus
et uidebimus, uidebimus et amabimus, amabimus et
Iaudabimus. ecce quod erit in fine sine fine. nam quis alius
noster est finis nisi peruenire ad regnum, cuius nullus est
finis?

CLVIIII. EX LIBRO DE CONSENSV EVANQVLISTAEVM II. QVOMODO DICAT MATTHAEVS CENTVRIONEM AD DOMINVM ACCESSISSE PRO PVERO SVO, CVM LVCAS DICAT QVOD AMICOS AD EVM MISERIT.

Videamus utrum sibi de seruo centurionis Matthaeus Lucasque
consentiant. Matthaeus enim dicit: accessit ad eum
centurio rogans eum et dicens: puer meus iacet in
domo paralyticus. cui uidetur repugnare quod ait Lucas:
et cum audisset de Iesu, misit ad eum seniores Iudaeorum
rogans eum, ut ueniret et saluaret seruum
eius. at illi cum uenirent ad Iesum, rogabant
eum sollicite dicentes ei: quia dignus est, ut hoc
illi praestes; diligit enim gentem nostram et synagogam
ipse aedificauit nobis. Iesus autem ibat
cum illis. et cum iam non longe esset a domo, misit
ad eum centurio amicos dicens: domine, noli
negari; non enim dignus sum, ut sub tectum meum
intres. propter quod et me ipsum non sum dignum [*] [*]

arbitratus, ut uenirem ad te; sed dic uerbo, et
sanabitur puer meus. si enim ita hoc gestum est, quomodo
erit uerum quod Matthaeus narrat: accessit ad eum
quidam centurio, cum ipse non accesserit, sed amicos
miserit, nisi diligenter aduertentes intellegamus Matthaeum
non omni modo deseruisse usitatum morem loquendi? non
solum enim dicere solemus accessisse aliquid, etiam antequam
perueniat illuc, quo dicitur accessisse — unde etiam dicimus:
"parum accessit" uel "multum accessit" eo, quo appetit peruenire
— uerum etiam ipsam peruentionem, cuius adipiscendi
causa acceditur, dicimus plerumque factam, etsi eum ad quem
peruenit, non uideat ille qui peruenit, cum per amicum peruenit
ad aliquem, cuius ei fauor est necessarius. quod ita tenuit
consuetudo, ut iam etiam uulgo peruentores appellentur qui
potentium quorumlibet tamquam inaccessibiles animos per
conuenientium personarum interpositionem ambitionis arte pertingunt.
si ergo ipsa peruentio usitate dicitur per alios fieri,
quanto magis accessus per alios fieri potest, qui plerumque
infra peruentionem remanent, quando potuerit quisque plurimum
quidem accedere, sed tamen non potuerit peruenire ? non
ergo absurde Matthaeus, etiam quod uulgo possit intellegi, per
alios factum accessum centurionis ad dominum compendio
dicere uoluit: accessit ad eum centurio.

Verum tamen non neglegenter intuenda est etiam sancti
euangelistae altitudo mysticae locutionis, secundum quam
scriptum est in psalmo: accedite ad eum et [*] [*]

inluminamini. proinde quia fidem centurionis, qua nere acceditur ad
Iesum, ipse ita laudauit, ut diceret: non inueni tantam
fidem in Israhel, ipsum potius accessisse ad Christum dicere
uoluit prudens euangelista quam illos per quos uerba sua
miserat. porro autem Lucas ideo totum quemadmodum
gestum esset aperuit, ut ex hoc intellegere cogeremur, quemadmodum
dixerit alius, qui mentiri non possit. sic enim
illa mulier, quae fluxum sanguinis patiebatur, quamuis fimbriam
uestimenti eius tenuerit, magis tamen tetigit dominum quam
illae turbae, a quibus premebatur. ut enim haec quo magis
credidit, eo magis tetigit dominum, ita et centurio, quo magis
credidit, eo magis accessit ad dominum. iam cetera in hoc
capitulo, quae alter dicit et alter praetermittit, superfluo pertractantur,
cum ex illa regula primitus commendata nihil
inueniantur habere contrarium.

CLX. ITEM EX EODEM LIBRO. QVOMODO MATTHAEVS MARCO CONGRVAT DE VIRGA, QVAM SECVNDVM MATTHAEVM DICIT DOMINVS NON FERENDAM, SECVNDVM MARCVM AVTEM SOLAM FERENDAM.

Solet item quaeri, quomodo Matthaeus et Lucas commemorauerint
dixisse dominum discipulis, ut nec uirgam ferrent,
cum dicat Marcus: et praecepit eis, ne quid tollerent [*] [*]

in nia nisi uirgam tantum, et sequatur etiam ipse: non.
peram, non panem, neque in zona aes, ut ostendat in
eodem loco uersari narrationem suam, in quo et illorum qui
dixerunt nec uirgam ferendam. quod ita soluitur, ut intellegamus
sub alia significatione dictam uirgam, quae secundum
Marcum ferenda est, et sub alia illam quae secundum Matthaeum
et Lucam non est ferenda, sicut sub alia significatione
intellegitur temtatio, de qua dictum est: deus neminem
temtat, et sub alia de qua dictum est: temtat uos dominus
deus uester, ut sciat, si diligitis eum; illa
seductionis est, haec probationis. sicut iudicium aliter accipitur,
de quo dictum est: qui bene fecerunt, in resurrectionem
uitae, qui male fecerunt, in resurrectionem iudicii;
et aliter, de quo dictum est: iudica me, deus, et
discerne causam meam de gente non sancta. illud
enim iudicium damnationis est, hoc discretionis.

Et multa alia sunt uerba, quae non habent unam significationem,
sed diuersis locis congruenter posita diuerso modo
intelleguntur et aliquando cum expositione dicuntur — ut est
illud: nolite pueri effici sensibus, sed malitia paruuli
estote, ut sensibus perfecti sitis. hoc enim
breuiter clausa sententia dici potuit: "nolite esse pueri, sed
estote pueri"; et illud: si quis putat se sapientem esse
in uobis in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens,
quid aliud dixit quam non sit sapiens, ut sit sapiens"? —
aliquando autem clause ita dicuntur, ut exerceant inquirentem; [*] [*]

ut est quod ait ad Galatas: inuicem onera uestra portate,
et sic adimplebitis legem Christi. qui enim
putat se esse aliquid, cum nihil sit, se ipsum seducit.
opus autem suum probet unusquisque, et
sic in semet ipso habebit gloriam et non in altero;
unusquisque enim proprium onus portabit. nisi
oneris nomen sub diuersis significationibus acceperis, procul
dubio putabis eundem sibi in loquendo esse contrarium, et
hoc in una sententia tam uicine positis uerbis; qui cum paulo
ante diceret: alter alterius onera portate, postea dixit:
unusquisque proprium onus portabit. sed alia sunt
onera participandae infirmitatis, alia reddendae rationis deo
de actibus nostris; illa cum fratribus sustentanda communicantur,
haec propria ab unoquoque portantur. ita et uirga
intellegitur spiritaliter, de qua dicebat apostolus: in uirga
ueniam ad uos; et corporaliter, qua utimur siue ad equum
siue ad aliquid aliud opus fuerit, ut interim omittam et alias
huius nominis figuratas significationes.

Vtrumque ergo accipiendum est a domino apostolis dictum,
et ut nec uirgam ferrent et ut non nisi uirgam ferrent. cum
enim secundum Matthaeum diceret eis: nolite possidere
aurum neque argentum neque pecuniam in zonis
uestris, non peram in uia neque duas tunicas neque
calciamenta neque uirgam, continuo subiecit: dignus
est enim operarius cibo suo. unde satis ostendit cur [*] [*] [*] [*]

eos haec possidere ac ferre noluerit, non quo necessaria non
sint sustentationi huius uitae, sed quia sic eos mittebat, ut
eis haec deberi demonstraret ab illis ipsis quibus euangelium
credentibus annuntiarent, tamquam stipendia militantibus,
tamquam fructum uineae plantatoribus, tamquam lac gregis
pastoribus. unde Paulus dicit: quia militat suis stipendiis
umquam? quis plantat uineam et de fructu
eius non edet? quis pascit gregem et de lacte gregis
non percipit? hinc enim loquebatur de his quae necessaria
sunt praedicatoribus euangelii. unde paulo post dicit:
si nos uobis spiritalia seminauimus, magnum, si
uestra carnalia metamus? si alii potestatis uestrae
participant, non magis nos? sed non sumus usi hac
potestate. unde apparet non haec ita praecepisse dominum,
tamquam euangelistae uiuere aliunde non debeant quam eis
praebentibus quibus annuntiant euangelium — alioquin contra
hoc praeceptum fecit idem apostolus, qui uictum de
manuum suarum laboribus transigebat, ne cuiquam granis
esset — sed potestatem dedisse, in qua scirent sibi ista
deberi. cum autem a domino aliquid imperatur, nisi fiat,
inoboedientiae culpa est. cum autem potestas datur, licet
cuique non uti et tamquam de suo iure cedere. haec ergo
dominus loquens discipulis id agebat, quod ipse apostolus
paulo post apertius ita explicat: nescitis, quia qui in
templo operantur quae de templo sunt edunt? qui [*] [*]
altari deseruiunt altari compartiuntur? sic et
dominus ordinauit his qui euangelium annuntiant
de euangelio uiuere; ego autem nullius horum
usus sum. cum itaque dicit ita dominum ordinasse, se
autem usum non esse, utique ostendit utendi potestatem datam,
non impositam seruiendi necessitatem.

Hoc ergo ordinans dominus, quod eum ordinasse dicit apostolus,
qui euangelium annuntiant de euangelio uiuere, illa
apostolis loquebatur, ut securi non possiderent neque portarent
huic uitae necessaria nec magna nec minima. ideo posuit:
nec uirgam, ostendens a fidelibus suis omnia deberi ministris
suis nulla superflua requirentibus. ac per hoc addendo:
dignus est enim operarius cibo suo, prorsus aperuit
et inlustrauit unde et quare haec omnia loqueretur. hanc ergo
potestatem uirgae nomine significauit, cum dixit, ne quid
tollerent in uia, nisi uirgam tantum. potuit enim
etiam sic breuiter dici: "nihil necessariorum uobiscum feratis,
nec uirgam, nisi uirgam tantum", ut illud quod dictum est:
nec uirgam, intellegeretur "ne minimas quidem res"; quod
uero adiunctum est: nisi uirgam tantum intellegatur, quia
per potestatem a domino acceptam, quae uirgae nomine significata
est, etiam quae non portantur non deerunt. utrumque
ergo dominus dixit. sed quia non utrumque unus euangelista
commemorauit, putatur ille qui uirgam sub alia significatione
positam tollendam dixit ei qui uirgam rursus aliud significantem
non tollendam dixit esse contrarius; sed iam ratione
reddita non putetur. [*] [*]

Sic et calciamenta cum dicit Matthaeus in nia non esse
portanda, curam prohibet, qua ideo portanda cogitantur, ne
desint. hoc et de duabus tunicis intellegendum est, ne quisquam
eorum praeter eam quam esset indutus aliam portandam
putaret sollicitus, ne opus esset, cum ex illa potestate
posset accipere. proinde Marcus dicendo calciari eos sandaliis
uel soliis aliquid hoc calciamentum mysticae significationis
habere admonet, ut pes neque tectus sit neque nudus ad terram,
id est nec occultetur euangelium nec terrenis commodis
innitatur. et quod non portari uel haberi duas tunicas, sed
expressius prohibet indui dicens: et ne induerentur duabus
tunicis, quid eos monet nisi non dupliciter, sed simpliciter
ambulare?

Ita dominum omnia dixisse nullo modo dubitandum est
partim proprie, partim figurate, sed euangelistas alia istum,
alia illam inseruisse scriptis suis, quaedam uero eadem uel
duos uel tres eorum quoslibet uel omnes quattuor posuisse;
nec sic tamen omnia esse conscripta, quae ab illo seu dicta
seu facta sunt. quisquis autem putat non potuisse dominum
in uno sermone quaedam figurate, quaedam proprie ponere
eloquia, cetera eius inspiciat: uidebit quam hoc temere atque
inerudite arbitretur. potest enim iste, ut unum aliquid dicam,
quod animo interim occurrit, quoniam monet, ut non sciat
sinistra quid faciat dextra, et ipsas elemosynas et quidquid
illic aliud praecipit figurate accipiendum putare. [*] [*]

Sane rursus admoneo, quod oportet meminisse lectorem, ne
tali admonitione saepissime indigeat, aliis atque aliis sermonum
suorum locis dominum iam multa iterasse, quae alibi
dixerat, ne forte ipsorum locorum ordo, cum ex alio euangelista
non conuenit, alicui eorum hinc putet esse contrarium,
cum intellegere debeat iterum alibi dici quod iam alibi dictum
erat, nec tantum de dictis uerum etiam de factis obseruari
debere. nihil enim prohibet hoc idem iterum factum credere.
calumniari autem euangelio, dum non credit iterum factum
quod iterum fieri non potuisse nemo conuincit, sacrilegae
uanitatis est.