Excerpta ex Operibus Augustini (109-113)

XCIIII. DE, ID QVOD ASSIDVE DEVS DICIT, INDVRABO COR PHARAONIS. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM DE EXODO.

Assidue deus dicit: indurabo cor Pharaonis; et uelut
causam. infert cur hoc faciat: indurabo, inquit, cor Pharaonis,
etiam implebo signa mea et portenta mea
in Aegypto, tamquam necessaria fuerit obduratio cordis
Pharaonis, ut signa dei multiplicarentur uel implerentur in
Aegypto. utitur ergo deus bene cordibus malis ad id quod
uult ostendere bonis uel quos facturus est bonos. et quamuis
uniuscuiusque cordis in malitia qualitas, id est quale cor
habeat ad malum, suo fiat uitio, quod inoleuit ex arbitrio
uoluntatis, ea tamen uoluntate mala, ut huc uel illuc moueatur,
cum siue huc siue illuc male moueatur, causis fit, quibus
animus propellitur. quae causae ut exsistant uel non exsistant,
non est in hominis potestate, sed ueniunt ex occulta prouidentia
iustissima plane et sapientissima, uniuersum, quod
creauit, disponentis et administrantis dei. ut ergo tale cor
haberet et Pharao, quod patientia dei non moueretur ad pietatem,
sed potius ad impietatem, uitii proprii fuit; quod uero
ea facta sunt quibus cor suo uitio tam malignum resisteret [*] [*]

iussionibus dei — hoc est enim quod dicitur induratum, quia
non flexibiliter consentiebat, sed inflexibiliter resistebat —
dispensationis fuit diuinae, qua tali cordi non solum non iniusta,
sed euidenter iusta poena parabatur, qua timentes deum
corrigerentur. proposito quippe lucro uerbi gratia, propter
quod homicidium committatur, aliter auarus, aliter pecuniae
contemtor mouetur: ille scilicet ad facinus perpetrandum, ille
ad canendum; ipsius tamen lucri propositio in alicuius illorum
non fuit potestate. ita causae ueniunt hominibus malis, quae
non sunt quidem in eorum potestate; sed hoc de illis faciunt,
quales eos inuenerint iam factos propriis uitiis ex praeterita
uoluntate. uidendum sane est utrum etiam sic accipi possit:
ego indurabo, tamquam diceret: "quam durum sit demonstrabo".

xcv QVOD ABSORBVIT VIRGA AARON VIRGAS MAGORVM. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EXODI.

Et absorbuit uirga Aaron uirgas illorum. si dictum
esset: „absorbuit draco Aaron uirgas illorum", intellegeretur
uerus draco Aaron phantastica illa figmenta non absorbuisse,
sed uirgas; hoc enim potuit absorbere quod erant, non quod
esse uidebantur et non erant. sed quoniam dixit: absorbuit
uirga Aaron uirgas illorum, draco utique potuit uirgas
absorbere, non uirga. sed eo nomine appellata res est, unde [*] [*]

uersa est, non in quod uersa est, quia in id etiam renersa
est: et ideo hoc uocari debebat quod principaliter erat. quid
ergo dicendam est de uirgis magorum? utrum et ipsae ueri
dracones factae fuerant, sed ea ratione uirgae appellatae sunt,
qua et uirga Aaron P an potius uidebantur esse quod non
erant, Iudificatione ueneflca? cur ergo ex utraque parte et
uirgae dicuntur et dracones, ut de figmentis illis nihil differat
loquendi modus? sed demonstrare difficile est quomodo, etiam si
ueri dracones facti sunt ex uirgis magorum, non fuerunt tamen
creatores draconum nec magi nec angeli mali, quibus ministris
illa operabantur. insunt enim rebus corporeis per omnia
elementa mundi quaedam occultae seminariae rationes, -quibus
cum data fuerit opportunitas temporalis atque causalis, prorumpunt
in species debitas suis modis et finibus. et sic non
dicuntur angeli, qui ista faciunt, animalium creatores, sicut
nec agricolae segetum uel arborum uel quorumcumque in terra
gignentium creatores dicendi sunt, quamuis nouerint praebere
quasdam uisibiles opportunitates et causas, ut illa nascantur.
quod autem isti faciunt uisibiliter, hoc angeli inuisibiliter;
deus uero solus unus creator est, qui causas ipsas et rationes
seminarias rebus inseuit. res breuiter dicta est; quae si
exemplis et copiosa disputatione explicetur, ut facilius intellegatur,
longo sermone opus est, a quo se ratio nostrae festinationis
excusat., [*] [*] [*]

.XCVI. VNDE POTVEBINT INCANTATORES AQVAM IN SANGVINEM VERTERE, 81 IAM VBIQVE FACTVM ERAT. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EXODI.

Fecerunt autem similiter et incantatores Aegyptiorum
ueneficiis suis, et eduxerunt ranas super
terram Aegypti. quaeritur unde, si iam ubique factum
erat. sed similis quaestio est, unde et aquam in sanguinem
uerterint, si tota aqua Aegypti in sanguinem conuersa iam
fuerat. proinde intellegendum est regionem, ubi filii Israhel
habitabant, plagis talibus non fuisse percussam; et inde
potuerunt incantatores uel aquam haurire, quam in sanguinem
uerterent, uel aliquas ranas educere ad solam demonstrationem
magicae potentiae. quamquam potuerunt etiam, posteaquam
illa compressa sunt, facere; sed scriptura cito narrando coniunxit
quod etiam postea fieri potuit.

XCVII. ITEM DE 1NDVRATIONE CORDIS PHARAONIS. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM EXODI.

Et uidit Pharao quoniam facta est refrigeratio;
et ingrauatum est cor eius, et non exaudiuit eos,
sicut dixerat dominus. hic apparet non illas tantum
fuisse causas obdurationis cordis Pharaonis, quod incantatores
eius similia faciebant, uerum etiam ipsam dei patientiam, qua [*] [*]

parcebat. patientia dei secundum corda hominum quibusdam
utilis ad paenitendum, quibusdam inutilis ad resistendum deo
et in malo perseuerandum. non tamen per se ipsa inutilis
est, sed secundum cor malum, sicut iam diximus. hoc et
apostolus dicit: ignoras quia patientia dei ad paenitentiam
te adducit? secundum autem duritiam
cordis tui et cor impaenitens thesaurizas tibi iram
in die irae et reuelationis iudicii dei, qui reddet
unicuique secundum opera eius. nam et alibi cum diceret:
Christi bonus odor sumus in omni loco, etiam
illud adiunxit: et in his qui salui fiunt et in his qui
pereunt. non dixit Christi bonum se odorem esse his qui
salui fiunt, malum autem his qui pereunt; sed tantum bonum
odorem se dixit. illi uero tales sunt, ut et bono odore pereant
secundum sui cordis, ut saepe dictum est, qualitatem, quae
mutanda est bona uoluntate in dei gratia, ut incipiant ei
prodesse iudicia dei, quae malis cordibus nocent. unde ille
mutato in melius corde cantabat: uiuet anima mea et
laudabit te, et indicia tua adiuuabunt me. non dixit:
,,munera tua" uel "praemia tua", sed: indicia tua. multum
est autem, ut sincera fiducia dici possit: proba me, domine,
et temta me; ure renes meos et cor meum. et ne sibi
aliquid ex suis uiribus tribuisse uideatur, continuo addidit:
quoniam misericordia tua ante oculos meos est, et
complacui in ueritate tua. factam erga se commemorat [*] [*] [*]
misericordiam, ut complacere posset in ueritate, quoniam uniuersae
uiae domini misericordia et ueritas.

XCVIII. PROPTER HOC IPSVM, INQVIT, EXCITAVI TB, QVI OSTENDAM IN TE VIBTVTBM MEAM. EX EODEM LIBRO QVAESTIONVM.

Et propter hoc ipsum conseruatus es, ut ostendam
in te uirtutem meam et ut annuntietur nomen
meum in uniuersa terra. haec scripturae uerba et apostolus
posuit, cum in eodem loco perdifficili uersaretur. ubi
autem et hoc ait: si autem uolens deus ostendere iram
et demonstrare potentiam suam attulit in multa
patientia uasa irae — parcendo utique his quos malos futuros
esse praesciebat: quae nasa dicit perfecta in perditione
- et ut notas, inquit, faceret diuitias gloriae
suae in uasa misericordiae. unde uasorum misericordiae
uox est in psalmis: deus meus, misericordia eius praeueniet
me; deus mens demonstrauit mihi in inimicis
meis. nouit ergo deus bene uti malis, in quibus tamen humanam
naturam non ad malitiam creat, sed perfert eos patienter,
quousque scit oportere; non inaniter, sed utens eis ad
admonitionem uel exercitationem bonorum. ecce enim ut [*] [*]

annuntiaretur nomen dei in uniuersa terra, uasis misericordiae
utique prodest. ad eorum utique utilitatem Pharao seruatus
est, sicut et scriptura testatur et exitus docet.