De Utilitate Credendi (25)

Quare iam superest. ut consideremus, quo pacto hi sequendi
non sint, qui se pollicentur ratione ducturos. nam quomodo
sine culpa possimus sequi eos, qui credere iubent, iam dictum
est; ad hos autem sponsores rationis non modo sine uituperatione.
sed etiam cum aliqua laude se uenire nonnulli putant:
sed non ita est duae sunt enim personae in religione laudabiles:
una eorum, qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos
iudicare necesse est; alia eorum, qui studiosissime et rectissime
inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in
uia, qua tamen certissime peruenitur. tria sunt alia hominum
genera, profecto inprobanda ac detestanda. unum est opinantium,
id est eorum, qui se arbitrantur scire quod nesciunt; alterum
eorum, qui sentiunt quidem se nescire. sed non ita quaerunt,
ut inuenire possint; tertium eorum, qui neque se scire existimant
nec quaerere uolunt. tria sunt item uelut finitima sibimet
in animis hominum distinctione dignissima: intellegere, credere,
opinari. quae si per se ipsa considerentur, primum semper
sine uitio est, secundum aliquando cum uitio, tertium numquam
sine uitio. nam intellegere magna et honesta uel etiam [*]
diuina, beatissimum est; intellegere autem superflua, nihil
nocet, sed fortasse discere nocuit, cum tempus necessariorum
occuparent. ipsa etiam noxia non intellegere, sed facere aut
pati miserum est. non enim si quis intellegat. quomodo possit
inimicus sine suo periculo occidi, intellegentia ipsa, a cupiditate
reus est; quae si absit, quid innocentius dici potest?
credere autem tunc est culpandum, cum uel de deo indignum
aliquid creditur uel de homine facile creditur. in ceteris uero
rebus si quis quid credit, si se id nescire intellegat, nulla
culpa est. credo enim sceleratissimos coniuratos uirtute
Ciceronis quondam interfectos: atqui id non solum nescio,
sed etiam nullo pacto me scire posse certo scio. opinari
autem duas ob res turpissimum est: quod et discere non
potest, qui sibi iam se scire persuasit, si modo illud disci
potest,' et per se ipsa temeritas non bene adfecti animi signum
est. nam etiamsi hoc ipsum, quod de Cicerone dixi, scire se
quisquam arbitratur, quamquam nihil eum inpediat a discendo,
quia res ipsa nulla scientia teneri potest, tamen quod non
intellegit multum interesse, utrum aliquid mentis certa ratione
uideatur, quod intellegere dicimus, an famae uel litteris credendum
posteris utiliter commendetur, profecto errat. neque
quisquam error turpitudine caret. quod intellegimus igitur,
debemus rationi, quod credimus, auctoritati, quod opinamur,
errori. sed intellegens omnis etiam credit, credit omnis et
qui opinatur; non omnis qui credit intellegit; nullus qui
opinatur intellegit. haec ergo tria si ad illa quinque hominum
genera, quae paulo ante commemorauimus, referantur, id est [*]
duo probanda, quae priora posuimus, et tria reliqua uitiosa:
inuenimus primum beatorum genus ipsi ueritati credere,
secundum autem studiosorum amatorumque ueritatis auctoritati.
in quibus duobus generibus laudabiliter creditur. in primo
autem uitiosorum, id est eorum, qui opinantur se scire quod
nesciant, est profecto uitiosa credulitas. cetera duo inprobanda
genera nihil credunt: et illi qui uerum quaerunt cum desperatione
inueniendi, et illi qui omnino non quaerunt. et hoc dumtaxat
in rebus ad aliquam pertinentibus disciplinam. nam in alio
uitae actu prorsus nescio quo pacto possit homo nihil credere.
quamquam in illis etiam qui se in agendo probabilia sequi
. dicunt, scire potius nihil posse quam nihil credere uolunt
uideri. quis enim quod probat non credit? aut quomodo est
illud quod sequuntur, si non probatur, probabile? quare duo
genera possunt esse aduersantium ueritati: unum eorum, qui
scientiam tantum obpugnant, non fidem, alterum eorum, qui
utrumque condemnant: qui tamen utrum in rebus humanis
inueniri possint, rursus ignoro. haec dicta sunt, ut intellegeremus
nos retenta fide illarum etiam rerum, quas nondum
conprehendimus. a temeritate opinantium uindicari. nam qui
dicunt nihil esse credendum nisi quod scimus, hi unum cauent
nomen opinationis, quod fatendum est turpe ac miserrimum;
sed si diligenter considerent plurimum interesse, utrum se
scire quis putet, an quod nescire se intellegit. credat aliqua
auctoritate commotus, profecto errores et inhumanitatis atque
superbiae crimen euitabunt. [*] [*] [*]