Epistula ad Catholicos de Secta Donatistarum (51-55)

Legimus in Actibus apostolorum dictum de quibusdam
credentibus, quod cotidie scrutarentur scripturas. an haec ita
se haberent. quas utique scripturas nisi canonicas legis et
prophetarum? huc accesserunt euangelia, apostolicae epistulae,
Actus apostolorum, Apocaiypsis Iohannis. scrutamini haec
omnia et eruite aliquid manifestum, quo demonstretis ecclesiam
uel in sola Africa remansisse uel ex Africa futurum esse
ut impleatur quod dominus dicit: praedicabitur hoc euangelium
in uniuerso orbe in testimonium omnibus gentibus,
et tunc ueniet finis. sed aliquid proferte, quod non
egeat interprete, nec unde conuincamini quod de alia re dictum
sit et uos illud ad uestrum sensum detorquere conemini.
uidetis enim unicum illud, quod proferre consuestis: ubi [*] [*]

pascis, ubi cubas in meridie, quemadmodum excussis omnibus
eiusdem loci uerbis longe aliud indicat quam uos putatis, et
si hoc sonaret quod uultis, Maximianistae uos in eo uincerent.
magis enim meridies prouincia Byzacium Tripolis, ubi illi
sunt quicumque sunt, quam Numidia, ubi uos praepolletis. ita
ergo ipsi germanius et distinctius possunt de meridie gloriari,
ut eos excludere ab hac sententia non possitis, nisi in illis
uerbis uerum sensum et catholicum teneatis, ostendentes eis\'
secundum quattuor angulos orbis terrarum ab austro magis
quam ab africo esse meridiem, secundum figuratas autem
scripturarum locutiones perfectam mentis illuminationem feruoremque
maximum caritatis uocari meridiem, unde scriptum
est: et tenebrae tuae tamquam meridies erunt. aliquid
ergo proferte quod non contra uos uerius interpretetur, sed
quod interprete omnino non egeat, sicut non eget interprete:
in semine tuo benedicentur omnes gentes, quia semen
Abrahae Christum non ego sed apostolus interpretatur; sicut
non eget interprete: tu enim uocaberis uoluntas mea
et terra tua orbis terrarum, quia ei dicitur quam nemo
christianus nisi ecclesiam Christi intellegit; sicut non eget
interprete: commemorabuntur et conuertentur ad dominum
uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu
eius uniuersae patriae gentium, quoniam ipsius est
regnum et ipse dominabitur gentium, quia in eo psalmo
dicitur, ubi passio domini etiam teste euangelio declaratur;
sicut non eget interprete: quia oportebat Christum pati
et resurgere tertia die, et praedicari in nomine eius
paenit\'entiam et remissionem peccatorum in omnes [*] [*]
gentes, incipientibus ab Hierusalem; sicut non eget
interprete: et eritis mihi testes in Hierusalem et in tota
Iudaea et Samaria et usque in totam terram - coepisse
enim ecclesiam ab Hierusalem atque inde isse circum Iudaeam
et Samariam et ceteras gentes consequentia gesta testantur
canonicis firmata documentis —; sicut non eget interprete: et
praedicabitur hoc euangelium in testimonium omnibus
gentibus, et tunc ueniet finis — interrogatus enim
dominus de fine huius saeculi cum quaedam initia parturitionum
dixisset, ait: sed nondum est finis; finem autem
futurum praedixit post praedicationem euangelii in uniuerso
orbe in omnibus gentibus —; sicut non eget interprete: sinite
utraque crescere usque ad messem, quia, cum egeret
interprete, ipse dominus interpretatus est et ipse exposuit cui
nemo contradicere potest, maxime in ea parabola quae ab illo
prolata est et ipse ait bonum semen esse filios regni, agrum
mundum, messem finem saeculi. tale aliquid proferte uel unum,
quo apertissime Africa declaretur uel in reliquis sola derelicta
uel ad principium renouandi et implendi orbis sola seruata.
neque enim tot testimoniis commendaretur quod erat cito
periturum, et sic taceretur aut quod solum esset relinquendum
aut ex quo solo totum esset reparandum et implendum. si
autem non potestis quod tam iuste a uobis flagitamus ostendere,
cedite ueritati, conticescite, obdormiscite, a furore expergiscimini
in salutem.

An adhuc dicitis: si apud uos est ecclesia, ut quid nos
ad eius pacem persequendo compellitis? aut si mali sumus,
quid nos quaeritis? et si xixania sumus, sinite nos crescere
usque ad messem? quasi nos, quibus modis possumus, aliud [*] [*]

agamus nisi ne triticum simul eradicetur, dum ante tempus
zizania separantur. quicumque enim boni in aeternum futuri
sunt. etsi ante tempus mali sunt, non zizania, sed triticum
sunt in praescientia dei. sic autem nos accusatis, quare uos
quaeramus si mali estis, quasi non in eo perieritis quo mali
estis et ideo sitis quaerendi quia peristis, ut perditi quaeramini.
quaesiti inueniamini, inuenti reuocemini sicut illa ouis
a pastore, sicut illa dragma a muliere, sicut ille filius qui
mortuus erat et reuixit. perierat et inuentus est. ille uos enim
quaerit. qui in sanctis habitat et imperat ut quaeramini.

De persecutione autem uestra querela sedabitur,
si cogitetis et intellegatis prius non omnem persecutionem
esse culpabilem; alioquin non laudabiliter diceretur: detrahentem
proximo suo occulte, hunc persequebar. nam
cotidie uidemus et filium de patre tamquam de persecutore
suo conqueri et coniugem de marito et seruum de domino et
colonum de possessore et reum de iudice et militem uel prouincialem
de duce uel rege, cum illi plerumque ordinatissima
potestate sibi homines subditos per terrores leuium poenarum
a grauioribus malis prohibeant atque compescant, plerumque
autem a bona uita et a bonis factis minando et saeuiendo
deterreant. sed cum a malo et illicito prohibent, correctores
et consultores sunt, cum autem a bono et licito, persecutores
et oppressores sunt. culpantur etiam qui prohibent a malo,
si modum peccati modus cohercitionis excedat. item iure culpandi
sunt, qui turbide atque inordinate in eos cohercendos
insiliunt, qui nulla sibi lege subiecti sunt.

Proinde circumcellionum uestrorum inordinatas licentias
et superbas insanias iuste reprehendimus, etiam cum aliquibus [*] [*]

pessimis uiolenti sunt, quia illicita illicite uindicare et ab
illicitis illicite deterrere non est bonum. cum uero et innocentes
uel causa incognita uel iniquissimis inimicitiis persequuntur,
quis eorum sceleratissima latrocinia non perhorrescat?
at uero quod Maximianistarum furorem legibus publicis
cohercendum putastis, ut eos per iussa iudicum et exsecutionem
officiorum et auxilia ciuitatium pulsos de basilicis
quas tenebant ad considerationem sui sceleris urgeretis, non
reprehendimus, nisi quia hoc in eis insectati estis quod ipsi
fecistis, immo multo leuius quam fecistis. illi enim aduersus
partem Donati, uos autem aduersus orbem terrarum et
aduersus eius uerba, qui ecclesiam suam incipientem ab Hierusalem
per omnes gentes commendauit, sacrilegae dissensionis
altare erexistis. porro si Maximianistae iussionibus iudicum
aduersus se impetratis illicite et furiose resistere auderent,
nonne ipsi sibi iudicium adquirerent dicente apostolo: qui
enim resistit potestati dei ordinationi resistit; qui
autem resistunt ipsi sibi iudicium adquirunt. principes
enim non sunt timori bono operi sed malo? cum
ergo eorum malum opus existeret, quod uos per ordinatas
potestates cohibere conabamini, si uellent illi pro ipso malo
opere suo peiore opere legibus aduersari, numquid a uobis
et non a se ipsis, quidquid eis mali accideret, paterentur? .
quemadmodum quicumque uoluisset dicere blasphemiam in
deum Sidrac Misac Abdenago et secundum edictum regis cum
domo sua disperderetur, numquid hoc ab ipsis tribus uiris,
quibus de igne liberatis rex commotus illud edixerat, aut uero
etiam ab ipso rege, ac non potius a se ipsis illa digna mala
paterentur? si etiam quadraginta illi Iudaei, qui Paulum [*] [*]
interficere coniurauerant, in armatos, a quibus ordinata tuitione idem
Paulus deducebatur, irruissent, numquid eos Paulus ac non se
ipsi potestatibus resistendo peremissent?

Quapropter et uos sine tumultu animi, sine turbulenta
contentione, sine amaritudine odiorum considerate diligenter
ea, quae contra uos reges nostrae communionis constituunt,
qua çausa patiamini, et si uos in ecclesia Christi esse inueneritis,
gaudete et eiultate, quia merces uestra multa
est in caelis. uos enim tamquam martyres coronamini, illi
autem tamquam persecutores martyrum iudicantur. si autem
uos contra ecclesiam Christi altare erexisse et a christiana
unitate, quae toto orbe diffunditur, sacrilego schismate separatos
esse et corpori Christi, quod est ecclesia toto orbe diffusa,
et rebaptizando et blasphemando et quantum potestis oppugnando
aduersari sancta et canonica scriptura conuincit, uos
impii atque sacrilegi, illi autem, qui uos pro tanto scelere
tam leuiter damnorum admonitiionibus uel locorum uel honorum
uel pecuniae priuatione deterrendos cohercendosque decernunt,
ut cogitantes quare ista patiamini sacrilegium uestrum cognitum
fugiatis et ab aeterna damnatione liberemini, et rectores
diligentissimi et consultores piissimi deputantur. hanc uobis
dilectionem debent christiani catholici imperatores, ut sacrilegia
uestra et propter cbriatianam mansuetudinem non pro
merito punienda decernant et propter christianam sollicitudinem
non omnino inpunita dimittant. hoc in eis deus operatur,
cuius misericordiam etiam in his molestiis de quibus conquerimini
non uultis agnoscere. nos autem, quantum in nobis
est, quantum dominus donat atque permittit, nec ipsas leges
lenissimae cohercitionis aduersus uos mouemus, nisi ut [*] [*]

ecclesia catholica propter infirmorum fragilitatem, ut eis liceat sine
timore eligere quid teneant uel sequantur. a uestris terroribus
libera praestetur, ut, si aliquid uestri in nostros uiolenter
fecerint, tunc uos, quos tamquam obsides in fundis et in
ciuitatibus habemus, non qualia uestri faciunt patiamini, sed
per ordinata iudicia subiecti legibus damno pecuniario uapuletis.
quod si uobis graue uidetur, uestri uobis parcant et
quiescant; si autem in uos non quiescendo illi saeuiunt qui
uel sub uobis uel uobiscum sunt, quid de nobis conqueramini
non habetis, qui in uestra uel uestrorum potestate posuimus,
ut etiam sectantes haeresem uestram nulla damna patiamini,
si nullas catholica siue a uobis siue a uestris uiolentias patiatur.
quodsi aliquae factae fuerint uobis inuitis et compescere
non ualentibus, misericorditer ipsis damnis et iuste admonemini,
quales habeatis a quibus uos contaminari non putatis,
atque hinc intellegere cogimini, quam inanes calumnias ecclesiae
Christi toto orbe diffusae faciatis, neque iam nobis obiciatis
quod persequimur uos, sed uestris potius, si et nos
suis uiolentiis infestari et uos publicis legibus malunt conteri
quam se a solito furore sedari. si quid sane a nostris christianae
caritatis modum uotumque non custodientibus odiose
et perniciose patimini, non esse illos nostros cito dixerim, sed
aut futuros si se correxerint, aut in fine separandos si in
malitia perdurarint; nos tamen nec propter pisces malos retia
rumpimus nec propter uasa in contumeliam facta domum
magnam deserimus. quodsi uos quoque illos, a quibus talia
catholica patitur, non esse uestros eadem regula dicitis, probate
animum uestrum, corrigite errorem, amplectimini [*] [*]
unitatem spiritus in uinculo pacis. nam si nec uos illi contaminant
nec nos isti, non nobis inuicem alienis criminibus calumniemur:
in una caritate frumenta crescamus, simul usque ad
uentilabrum paleam toleremus.